| YouTube Channel

अर्थवादः (arthavAdaH)

 
Apte Hindi
Hindi
अर्थवादः
पुं*
 अर्थः-वादः -
किसी उद्देश्य की घोषणा
अर्थवादः
पुं*
 अर्थः-वादः -
"निश्चयात्मक घोषणा, घोषणाविषयक प्रकथन"
अर्थवादः
पुं*
 अर्थः-वादः -
"प्रशंसा, स्तुति"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अर्थस्य लक्षणया स्तुत्यर्थस्य निन्दार्थस्य वा वादः। १.प्रशंसावचनम्, स्तुतिः। २.निन्दावचनम् । ‘श्लाघा प्रशंसाऽर्थवादः’ हैमः। स च त्रिविधः। ‘विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानावर्थवादस्त्रिधा मतः’ भट्टः। विशेष्यविशेषणयोः सामान्याधिकरण्येन अन्वयस्य विरोधे बाधे गुणवादः। यथा ‘यजमानः स्रस्तरः’ । स्रस्तरः कुशमुष्टिः। तस्य यजमाने अभेदान्वयबाधात् यजमानस्य कुशमुष्टिधारणरूपः अर्थवादः। अवधारितः प्रमाणान्तरसिद्धः अर्थः अनुवादः। यथा ‘नान्तरिक्षे अग्निश्चेतव्यः’ ‘अग्निर्हिमस्य भेषजम्’ । अन्तरिक्षे अग्निचयनस्य असम्भवेन तदभावस्य अग्नेः हिमनाशकत्वस्य च लौकिकप्रमाणसिद्धत्वात् अनुवादः। तद्धानौ तयोः विरोधावधारणयोः अभावे भूतार्थवादः। यथा ‘इन्द्रो वृत्रहन्’ । ३.तात्पर्यनिर्णयहेतुः, ग्रन्थतात्पर्यनिर्णायकः लिङ्गभेदः। ‘उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्ती च हेतुस्तात्पर्यनिर्णये’ वे०सा०।
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: अर्थवादः
Root: अर्थवाद
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Speaking for gain
Shloka(s):
2|4|37|1 ► अर्थवादः परार्थोक्तिः प्रश्नः पर्यनुयोगवत्। (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|4|37|1 ⇢ अर्थवादः (अर्थवाद) (पुं) ⇒ Speaking for gain ⇒
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अर्थवादः,
पुं,
 (अर्थस्य लक्षणया स्तुत्यर्थस्य निन्दा-र्थस्य वा वादः, वद् + करणे घञ् ।) स्तुतिः ।प्रशंसा । इति हेमचन्द्रः ॥
स तु त्रिविधः । गुण-वादः १ अनुवादः २ भूतार्थवादः ३ । यथा, --“विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते ।भूतार्थवादस्तद्धानावर्थवादस्त्रिधा मतः” ॥
इति भट्टः ॥
तत्त्वसम्वोधिनीमते सप्तविधः । स्तुत्य-र्थवादः १ फलार्थवादः २ सिद्धार्थवादः ३ नि-न्दार्थवादः ४ परकृतिः ५ पुराकल्पः ६ मन्त्रः ७ ।एषामुदाहरणानि श्रुत्युक्तत्वात् न लिखितानि ॥
विध्यसमभिव्याहृतवाक्यं । यथा । “अर्थवादश्चविध्यसमभिव्याहृतवाक्यरूपः” सोऽपि त्रिविधः ।गुणवादानुवादभूतार्थवादभेदात् । यथा --“विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते ।भूतार्थवादस्तद्धानावर्थवादस्त्रिधा मतः” ॥
इति ॥
अयमर्थः । विरोधे विशेष्यविशेषणयोःसामानाधिकरण्येनान्वयविरोधे गुणवादः अङ्ग-कथनरूपत्वात् । यथा “यजमान स्रस्तरः” इति ।अत्र स्रस्तरः कुशमुष्टिः तस्य यजमानेऽभेदान्वय-बाधात् यजमानस्य कुशमुष्टिधारणरूपार्थवाद-रूपत्वात् गुणवादः । अवधारिते प्रमाणान्तर-सिद्धेऽर्थे यो वादः । यथा नान्तरीक्षेऽग्निश्चेतव्यःअग्निंर्हिमस्य भेषजं इत्यादि च । अन्तरीक्षेऽग्नि-चयनस्यासम्भवेन तदभावस्य अग्नेर्हिमनाशक-त्वस्य च लौकिकप्रमाणसिद्धत्वात् अनुवादः ।तद्धानौ तयोर्विरोधावधारनयोरभावे भूतार्थ-वादः । यथा इन्द्रो वृत्रहन्नित्यादि । सोऽपिद्विविधः । स्तुत्यर्थवादो निन्दार्थवादश्च । यथा, --“सन्ध्यामुपासते ये च” इत्यादि स्तुत्यर्थवादः ।“स्त्रीतैलमांससंभोगी पर्ब्बस्वेतेषुवै पुमान् ॥
विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः” ।इत्यादि निन्दार्थवादः । इति श्राद्धविवेकटीकायांश्रीकृष्णतर्कालङ्कारः ॥
* ॥
“प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तत्र तत्र प्रशंसनं” ।इति वेदान्तसारः ॥
तद्विवरणं यथा । अथार्थ-वादाधिकरणं । तत्रार्थवादाश्च बहुषु श्रूयन्ते तेकिं प्रमाणं न वेति संशये पूर्व्वपक्षसूत्रं । आम्ना-यस्य प्रवर्त्तकत्वं तदर्थमेव तदवतारादिति । अ-स्यार्थः । आम्नायस्य वेदस्य प्रवर्त्तकत्वं विधेये इतिशेषः । तदर्थं वेदाभिधानात् । तच्च प्रवर्त्तकत्वंकार्य्यताज्ञानद्वारैव तद्विना प्रवृत्त्यभावात् । अतःसिद्धार्थकानां स्तुत्यर्थवादानां कार्य्यतावाच-कपदाभावात् न कार्य्यताधीजनकत्वं । अतो-ऽप्रामाण्यमेव । अतस्तेषामर्थवादानां प्रवर्त्तक-त्वार्थमवश्यं विधिकल्पनं कॢप्तविशेषणत्वं वायुक्तं अतएव सिद्धान्तसूत्रं । विधिना त्वेकवाक्य-त्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युरिति । अस्यार्थः ।अर्थवादानां स्तुतिपरत्वेन विधिना सह एक-वाक्यत्वात् ते अर्थवादाः प्रमाणानि स्युः । तथा चविधेयप्रवृत्तावेव तेषां तात्पर्य्यं तत्रैव प्रामाण्यंयत्परशब्दः स शब्दार्थ इति सिद्धान्तात् न स्वार्थेस्तुत्यादौ तत्र तात्पर्य्यामावात् । तर्हि यन्न टुःखेनसम्भिन्नमित्यादेः स्वत्न्त्रार्थवादानां का गतिरित्य-त्राह भूतार्थानां क्रियार्थेन समाम्नायः । अस्यार्थः ।भूतार्थानां सिद्धार्थानां क्रियार्थेन कार्य्यबोधकेनविधिना इति यावत् । समाम्नायः पाठः कार्य्य-इति शेषः । ततश्च विधिवाक्याकाङ्क्षापूरकत्वेनकार्य्यान्वितबोधकतया तेषां प्रामाण्यं । यथा ।लिखिष्यमाणयूपाहवनीयवाक्यानां यूपाहवनीय-परिचयाय कार्य्यान्वितबोधकत्वेन स्वार्यबोधकत्वेप्रामाण्यं । तथा स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र स्वर्गरूप-परिचयाय स्वर्गबोधकत्वेन ।“यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरं ।अभिलाषोपनीतं यत् तत् सुखं स्वःपदास्पदं” ॥
इत्यादि वाक्यानामपि प्रामाण्यं । अन्यथा यूपा-दिपदार्थापरिचये च तत्तद्विधिवाक्यानां प्रवृत्तिर्नस्यादतो विधिनैकवाक्यत्वात् सिद्धार्थकानामपिप्रामाण्यं । यत्र तु विधिना सह विरोधः तत्रन स्वार्थे प्रामाण्यं । यथा “अहरहः सन्ध्यामुपा-सीत” इत्यादौ ।“सन्ध्यामुपासते ये तु नियतं संशितव्रताः ।विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम्” ॥
इत्याद्यर्थवादानां ॥
अतो नित्ये कर्म्मणि फलश्रुति-रर्थवादएव सोऽपि रुच्युत्पादनपरः । अतोऽत्रकार्य्यताज्ञानादेरप्रवृत्तिरिति दिक् । इति धर्म-दीपिका ॥