अर्थः (arthaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

अर्थः [arthḥ],  [In some of its senses from अर्थ्
 in others from ऋ-थन् Uṇ.*
  2.4
 अर्थते ह्यसौ अर्थिभिः Nir.]

Object,  purpose,  end and aim
 wish,  desire
 ज्ञातार्थो ज्ञातसंबन्धः श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते,  सिद्ध˚,  ˚परिपन्थी Mu.*
  5
 ˚वशात् 5.8
 स्मर्तव्यो$स्मि सत्यर्थे Dk.*
  117 if it be necessary
 Y.*
  2.46
 M.*
  4.6
 oft
 . used in this sense as the last member of compounds and translated by 'for',  'intended for',  'for the sake of',  'on account of',  'on behalf of',  and used like an adj. to qualify nouns
 अर्थेन तु नित्य- समासो विशेष्यनिघ्रता च Vārt.
 सन्तानार्थाय विधये R.*
  1.34
 तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थाम् (धेनुम्) 2.16
 द्विजार्था यवागूः Sk.
 यज्ञार्थात्कर्मणो$न्यत्र Bg.*
  3.9. It mostly occurs in this sense as अर्थम्,  अर्थे or अर्थाय and has an adverbial force
 (a) किमर्थम् for what purpose,  why
 यदर्थम् for whom or which
 वेलोपलक्षणार्थम् Ś.*
  4
 तद्दर्शनादभूच्छम्भोर्भूयान्दारार्थ- मादरः Ku.*
  6.13
 (b) परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् H.*
  1.41
 गवार्थे ब्राह्मणार्थे च Pt.*
  1.42
 मदर्थे त्यक्तजीविताः Bg.*
  1.9
 (c) सुखार्थाय Pt.*
  4.18
 प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः Nala.*
  13.19
 ऋतुपर्णस्य चार्थाय 23.9.

Cause,  motive,  reason,  ground,  means
 अलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः R.*
  2.55 means or cause
 अतो$र्थात् Ms.*
  2.213.

Meaning,  sense,  signification,  import
 अर्थ is of 3 kinds: वाच्य or expressed,  लक्ष्य or indicated (secondary),  and व्यङ्ग्य or suggested
 तददोषौ शब्दार्थौ K. P.*
   1
 अर्थो वाच्यश्च लक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति त्रिधा मतः S. D.*  2
 वागर्थाविव R.*
  1.1
 अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थवित् 3.21.

A thing,  object,  substance
 लक्ष्मणो$र्थं ततः श्रुत्वा Rām.*
  7.46.18
 अर्थो हि कन्या परकीय एव Ś.*
  4.22
 that which can be perceived by the senses,  an object of sense
 इन्द्रिय˚ H.*
  1.146
 Ku.*
  7.71
 R.*
  2.51
 न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थान्निराहुः Nir.
 इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः Kaṭh. (the objects of sense are five: रूप,  रस,  गन्ध,  स्पर्श and शब्द)
 शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः Bhāg.*
  11.22.16.

(a) An affair,  business,  matter,  work
 प्राक् प्रतिपन्नो$यमर्थो$- ङ्गराजाय Ve.*
  3
 अर्थो$यमर्थान्तरभाव्य एव Ku.*
  3.18
 अर्थो$र्था- नुबन्धी Dk.*
  67
 सङ्गीतार्थः Me.*
  66 business of singing i. e.  musical concert (apparatus of singing)
 सन्देशार्थाः Me.*
  5 matters of message,  i. e.  messages
 (b) Interest,  object
 स्वार्थसाधनतत्परः Ms.*
  4.196
 द्वयमेवार्थसाधनम् R.*
  1. 19
2.21
 दुरापे$र्थे 1.72
 सर्वार्थचिन्तकः Ms.*
  7.121
 माल- विकायां न मे कश्चिदर्थः M.*
  3 I have no interest in M. (c) Subject-matter,  contents (as of letters &c.
 )
 त्वामव- गतार्थं करिष्यति Mu.*
  1 will acquaint you with the matter
 उत्तरो$यं लेखार्थः ibid.
 
 तेन हि अस्य गृहीतार्था भवामि V.*
  2 if so I should know its contents
 ननु परिगृहीतार्थो$- स्मि कृतो भवता V.*
  5
 तया भवतो$विनयमन्तरेण परिगृहीतार्था कृता देवी M.*
  4 made acquainted with
 त्वया गृहीतार्थया अत्रभवती कथं न वारिता 3
 अगृहीतार्थे आवाम् Ś.*
  6
 इति पौरान् गृहीतार्थान् कृत्वाibid. 

Wealth,  riches,  property,  money (said to be of 3 kinds: शुक्ल honestly got
 शबल got by more or less doubtful means,  and कृष्ण dishonestly got
) त्यागाय संभृतार्थानाम् R.*
  1.7
 धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः Pt.*
  1.163
 अर्थानामर्जने दुःखम् ibid.
 
 सस्यार्थास्तस्य मित्राणि1.3
 तेषामर्थे नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् Ms.*
  7.62.

Attainment of riches or worldly prosperity,  regarded as one of the four ends of human existence,  the other three being धर्म,  काम and मोक्ष
 with अर्थ and काम,  धर्म forms the well-known triad
 cf.
   Ku.*
  5.38
 अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R.*
  1.25.

(a) Use,  advantage,  profit,  good
 तथा हि सर्वे तस्यासन् परार्थैकफला गुणाः R.*
  1.29 for the good of others
 अर्थान- र्थावुभौ बुद्ध्वा Ms.*
  8.24 good and evil
 क्षेत्रिणामर्थः 9.52
 यावानर्थ उदपाने सर्वतः सांप्लुतोदके Bg.*
  2.46
 also व्यर्थ,  निरर्थक q. v.  (b) Use,  want,  need,  concern,  with instr.
 
 को$र्थः पुत्रेण जातेन Pt.*
  1 what is the use of a son being born
 कश्च तेनार्थः Dk.*
  59
 को$र्थस्तिरश्चां गुणैः Pt.*
  2.33 what do brutes care for merits
 Bh.*
  2.48
 योग्येनार्थः कस्य न स्याज्ज- नेन Ś.*
  18.66
 नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन Bg.*
  3.18
 यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वम् Rām.  को नु मे जीवितेनार्थः Nala.*
  12. 65.

Asking,  begging
 request,  suit,  petition. 

Action,  plaint (in law)
 अर्थ विरागाः पश्यन्ति Rām.*
  2.1. 58
 असाक्षिकेषु त्वर्थेषु Ms.*
  8.19.

The actual state,  fact of the matter
 as in यथार्थ,  अर्थतः,  ˚तत्वविद्,  यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्ययः Bhāg.*
  3.7.1.

Manner,  kind,  sort.

Prevention,  warding off
 मशकार्थो धूमः
 prohibition,  abolition (this meaning may also be derived from 1 above).

Price (perhaps an incorrect form for अर्घ).

Fruit,  result (फलम्). तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोपितः Rām.*
  6.128.7
 Mb.
 *  12.175.5.

N.
  of a son of धर्म.

The second place from the लग्न (in astr.
 ).

N.
  of Viṣṇu.

The category called अपूर्व (in पूर्वमीमांसा)
 अर्थ इति अपूर्वं ब्रूमः । ŚB. on MS.*  7.1.2.

Force (of a statement or an expression)
 अर्थाच्च सामर्थ्याच्च क्रमो विधीयते । ŚB. on MS.*  5.1.2. [अर्थात् =
  by implication].

The need,  purpose,  sense
 व्यवधानादर्थो बलीयान् । ŚB. on MS.*  6.4.23.

Capacity,  power
 अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात् । Ms.*
  1.4.3 (where Śabara paraphrases अर्थात् by सामर्थ्यात् and states the rule: आख्यातानामर्थं ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणी ।),  cf.
   अर्थो$भिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु । मोक्षकारणयोश्च...... Nm. Comp.
   -अतिदेशः Extension (of gender,  number &e.) to the objects (as against words),  i. e.  to treat a single object as though it were many,  a female as though it were male. (तन्त्रवार्त्तिक 1.2.58.3
6.3.34.7). -अधिकारः charge of money,  office of treasurer ˚रे न नियोक्तव्यौ H.*
  2.-अधिकारिन् m.
  a treasurer,  one charged with financial duties,  finance minister. -अनुपपत्तिः f.
  The difficulty of accounting for or explaining satisfactorily a particular meaning
 incongruity of a particular meaning (तन्त्रवार्त्तिक 4.3.42.2). -अनुयायिन्a.  Following the rules (शास्त्र)
 तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुयायि च Rām.*
  5.51.21. -अन्वेषणम् inquiry after a matter.

अन्तरम् another or different meaning.

another cause or motive
 अर्थो$यम- र्थान्तरभाव्य एव Ku.*
  3.18.

A new matter or circumstance,  new affair.

opposite or antithetical meaning,  difference of meaning. ˚न्यासः a figure of speech in which a general proposition is adduced to support a particular instance,  or a particular instance,  to support a general proposition
 it is an inference from particular to general and vice versa
 उक्तिरर्थान्तरन्यासः स्यात् सामान्यविशेषयोः । (1) हनूमानब्धिमतरद् दुष्करं किं महात्मनाम् ॥ (2) गुणवद्वस्तुसंसर्गाद्याति नीचो$पि गौरवम् । पुष्पमालानुषङ्गेण सूत्रं शिरसि धार्यते Kuval.
 cf.
   also K. P.*
   1 and S. D.*  79. (Instances of this figure abound in Sanskrit literature,  especially in the works of Kālidāsa,  Māgha and Bhāravi).-अन्वित a.
 

rich,  wealthy.

significant. -अभिधान a.
 

That whose name is connected with the purpose to be served by it
 अर्थाभिधानं प्रयोजनसम्बद्धमभिधानं यस्य,  यथा पुरोडाश- कपालमिति पुरोडाशार्थं कपालं पुरोडाशकपालम् । ŚB. on MS.*  4.1. 26.

Expression or denotation of the desired meaning (वार्त्तिक 3.1.2.5.). -अर्थिन् a.
  one who longs for or strives to get wealth or gain any object. अर्थार्थी जीवलोको$यम् । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी Bg.*
  7.16. -अलंकरः a figure of speech determined by and dependent on the sense,  and not on sound (opp.  शब्दालंकार). अलंकारशेखर of केशवमिश्र mentions (verse 29) fourteen types of अर्थालंकारs as follows: उपमारूपकोत्प्रेक्षाः समासोक्तिरपह्नुतिः । समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपकौ ॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिर्विभावना । एवं स्युरर्थालकारा- श्चतुर्दश न चापरे ॥

आगमः acquisition of wealth,  income
 ˚गमाय स्यात् Pt.*
  1. cf.
   also अर्थागमो नित्यमरोगिता च H.

collection of property.

conveying of sense
 S. D.*  737. -आपत्तिः f.
  [अर्थस्य अनुक्तार्थस्य आपत्तिः सिद्धिः]

an inference from circumstances,  presumption,  implication,  one of the five sources of knowledge or modes of proof,  according to the Mīmāṁsakas. It is 'deduction of a matter from that which could not else be'
 it is 'assumption of a thing,  not itself perceived but necessarily implied by another which is seen,  heard,  or proved'
 it is an inference used to account for an apparent inconsistency
 as in the familiar instance पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते the apparent inconsistency between 'fatness' and 'not eating by day' is accounted for by the inference of his 'eating by night'. पीनत्वविशि- ष्टस्य देवदत्तस्य रात्रिभोजित्वरूपार्थस्य शब्दानुक्तस्यापि आपत्तिः. It is defined by Śabara as दृष्टः श्रुतो वार्थो$न्यथा नोपपद्यते इत्यर्थ- कल्पना । यथा जीवति देवदत्ते गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य कल्पना ॥ Ms.*
  1.1.5. It may be seen from the words दृष्टः and श्रुतः in the above definition,  that Śabara has suggested two varieties of अर्थापत्ति viz. दृष्टार्थापत्ति and श्रुता- र्थापत्ति. The illustration given by him,  however,  is of दृष्टार्थापत्ति only. The former i. e.  दृष्टार्थापत्ति consists in the presumption of some अदृष्ट अर्थ to account for some दृष्ट अर्थ (or अर्थs) which otherwise becomes inexplicable. The latter,  on the other hand,  consists in the presumption of some अर्थ through अश्रुत शब्द to account for some श्रुत अर्थ (i. e.  some statement). This peculiarity of श्रुतार्थापत्ति is clearly stated in the following couplet
 यत्र त्वपरिपूर्णस्य वाक्यस्यान्वयसिद्धये । शब्दो$ध्याह्रियते तत्र श्रुतार्थापत्ति- रिष्यते ॥ Mānameyodaya p.129 (ed. by K. Raja,  Adyar,  1933). Strictly speaking it is no separate mode of proof
 it is only a case of अनुमान and can be proved by a व्यतिरेकव्याप्ति
 cf.
   Tarka.  K.*
  17 and S. D.*  46.

a figure of speech (according to some rhetoricians) in which a relevant assertion suggests an inference not actually connected with the the subject in hand,  or vice versa
 it corresponds to what is popularly called कैमुतिकन्याय or दण्डापूपन्याय
e. g.  हारो$यं हरिणाक्षीणां लुण्ठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिङ्कराः Amaru.*
  1
 अभितप्तमयो$पि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R.*
  8.43.
 S. D. thus defines the figure: दण्डापूपिकन्यायार्थागमो$र्थापत्तिरिष्यते. -उत्पत्तिः f.
  acquisition of wealth
 so ˚उपार्जनम्. -उपक्षेपकः an introductory scene (in dramas)
 अर्थोपक्षेपकाः पञ्च S. D.*  38. They are विष्कम्भ,  चूलिका,  अङ्कास्य,  अङ्कावतार,  प्रवेशक. -उपमा a simile dependent on sense and not on sound
 see under उपमा. -उपार्जनम् Acquiring wealth. -उष्मन् m.
  the glow or warmth of wealth
 अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव Bh.*
  2.4. -ओघः,  -राशिः treasure,  hoard of money. -कर (-री f.
 ),  -कृत a.
 

bringing in wealth,  enriching
 अर्थकरी च विद्या H. Pr.3.

useful,  advantageous. -कर्मन् n.
 

a principal action (opp.  गुणकर्मन्).

(as opposed to प्रतिपत्तिकर्मन्),  A fruitful act (as opposed to mere disposal or प्रतिपत्ति)
 अर्थकर्म वा कर्तृ- संयोगात् स्रग्वत् । MS.*  4.2.17. -काम a.
  desirous of wealth. (-˚मौ dual),  wealth and (sensual) desire or pleasure
 अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R.*
  1.25. ह्रत्वार्थकामास्तु गुरूनिहैव Bg.*
  2.5. -कार्ष्यम् Poverty. निर्बन्धसंजातरुषार्थकार्घ्यमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः R.*
  5.21.-काशिन् a.
  Only apparently of utility (not really).-किल्बिषिन् a.
  dishonest in money-matters.

कृच्छ्रम् a difficult matter.

pecuniary difficulty
 व्यसनं वार्थकृच्छ्रे वा Rām.*
  4.7.9
 Mb.
 *  3.2.19
 cf.
   also Kau. A.
 1.15 न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु Nīti. -कृत्यम् doing or execution of a business
 अभ्युपेतार्थकृत्याः Me.*
  4. -कोविदa.  Expert in a matter,  experienced. उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्थकोविदः Rām.*
  6.4.8. -क्रमः due order or sequence of purpose. -क्रिया (a) An implied act,  an act which is to be performed as a matter of course (as opposed to शब्दोक्तक्रिया)
 असति शब्दोक्ते अर्थक्रिया भवति ŚB. on MS.*  12.1.12. (b) A purposeful action.  (see अर्थकर्मन्). -गत a.
 

based on the sense (as a दोष).

devoid of sense. -गतिः understanding the sense. -गुणाः cf.
   भाविकत्वं सुशब्दत्वं पर्यायोक्तिः सुधर्मिता । चत्वारो$र्थगुणाः प्रोक्ताः परे त्वत्रैव संगताः ॥ अलंकारशेखर 21.-गृहम् A treasury. Hariv. -गौरवम् depth of meaning
 भारवेरर्थगौरवम् Udb.,  Ki.*
  2.27. -घ्न a.
  (घ्नी f.
 ) extravagant,  wasteful,  prodigal
 सुरापी व्याधिता धूर्ता वन्ध्यार्थघ्न्य- प्रियंवदा Y.*
  1.73
 व्याधिता वाधिवेत्तव्या हिंस्रार्थघ्नी च सर्वदा Ms.*
  9.8. -चित्रम् 'variety in sense',  a pun,  Kāvyaprakāśa.  -चिन्तक a.
 

thinking of profit.

having charge of affairs
 सर्वार्थचिन्तकः Ms.*
  7.121. -चिन्ता,  -चिन्तनम् charge or administration of (royal) affairs
 मन्त्री स्यादर्थचिन्तायाम् S. D. -जात a.
 

full of meaning.

wealthy (जातधन).

(तम्) a collection of things.

large amount of wealth,  considerable property
 Dk.*
  63,  Ś.*
  6
 ददाति च नित्यमर्थजातम् Mk.*
  2.7.

all matters
 कवय इव महीपाश्चिन्तयन्त्यर्थजातम् Śi.*
  11.6.

its own meaning
 वहन्द्वयीं यद्यफले$र्थजाते Ki.*
  3.48. -ज्ञ a.
  knowing the sense or purpose
 अर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते Nir.

तत्त्वम् the real truth,  the fact of the matter
 यो$र्थतत्त्वमविज्ञाय क्रोधस्यैव वशं गतः H.*
  4.94.

the real nature or cause of anything. -द a.
 

yielding wealth
 Dk.*
  41.

advantageous,  productive of good,  useful.

liberal,  munificent Ms.*
  2.19.

favourable,  compliant. (-दः) N.
  of Kubera.  -दर्शकः 'one who sees law-suits'
 a judge. -दर्शनम् perception of objects
 कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् Ki.*
  2.33
 Dk.*
  155.

दूषणम् extravagance,  waste
 H.*
  3.18
 Ms.*
  7.48.

unjust seizure of property or withholding what is due.

finding fault with the meaning.

spoiling of another's property. -दृश् f.
  Consideration of truth
 क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् Bhāg.*
  1.86.21. -दृष्टिः Seeing profit
 Bhāg. -दोषः a literary fault or blemish with regard to the sense,  one of the four doṣas or blemishes of literary composition,  the other three being परदोष,  पदांशदोष,  वाक्यदोष
 for definitions &c.
  see K. P.*
   7. अलंकारशेखर of केशवमिश्र who mentions eight types of doṣas as follows: अष्टार्थदोषाः विरस,  -ग्राम्य,  -व्याहत,  -खिन्नताः । -हीना,  -धिका,  सदृक्साम्यं देशादीनां विरोधि च ॥ 17-द्वयविधानम् Injunction of two ideas or senses
 विधाने चार्थद्वयविधानं दोषः ŚB. on MS.*  1.8.7. -नित्य a.
  =
  अर्थ- प्रधान Nir. -निबन्धन a.
  dependent on wealth. -निश्चयः determination,  decision. 

प्रतिः 'the lord of riches',  a a king
 किंचिद् विहस्यार्थपतिं बभाषे R.*
  2.46
1.59
9.3
18.1
 Pt.*
  1.74.

an epithet of Kubera.  -पदम् N.
  of the Vārt. on Pāṇini
 ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससंग्रहं सिद्ध्यति वै कपीन्द्रः Rām.*
  7.36.45. -पर,  -लुब्ध a.
 

intent on gaining wealth,  greedy of wealth,  covetous.

niggardly,  parsimonious
 हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या Bh.*
  2.47
 Pt.*
  1.425. -प्रकृतिः f.
  the leading source or occasion of the grand object in a drama
 (the number of these 'sources' is five: बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि S. D.*  317.)

प्रयोगः usury.

administration of the affairs (of a state) -प्राप्त a.
  derived or understood from the sense included as a matter of course,  implied
 परिसमाप्तिः शब्दार्थः । परिसमाप्त्यामर्थप्राप्तत्वादारम्भस्य । ŚB. on MS.*  6.2.13. -˚त्वम् Inplication. 

बन्धः arrangement of words,  composition,  text
 stanza,  verse
 संचिन्त्य गीतक्षममर्थबन्धम् Ś.*
  7.5
 ललितार्थबन्धम् V.*
  2.14 put or expressed in elegant words.

connection (of the soul) with the objects of sense. -बुद्धि a.
  selfish. -बोधः indication of the (real) import. -भाज् a.
  entitled to a share in the division of property. -भावनम् Deliberation over a subject (Pātañjala Yogadarśana 1.28). -भृत्a.  receiving high wages (as a servant). -भेदः distinction or difference of meaning
 अर्थभेदेन शब्दभेदः.

मात्रम्,  त्रा property,  wealth
 Pt.*
  2.

the whole sense or object. -युक्त a.
  significant,  full of यस्यार्थयुक्तं meaning
 गिरिराजशब्दं कुर्वन्ति Ku.*
  1.13. -लक्षणa.  As determined by the purpose or need (as opposed to शब्दलक्षण)
 लोके कर्मार्थलक्षणम् Ms.*
  11.1.26. -लाभः acquisition of wealth. -लोभः avarice. -वशः power in the form of discrimination and knowledge. अर्थवशात् सप्तरूपविनिवृत्ताम् Sāvk.65.

वादः declaration of any purpose.

affirmation,  declaratory assertion,  an explanatory remark,  exegesis
 speech or assertion having a certain object
 a sentence. (It usually recommends a विधि or precept by stating the good arising from its proper observance,  and the evils arising from its omission,  and also by adducing historical instances in its support
 स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः Gaut. Sūt.
 said by Laugākṣi to be of 3 kinds: गुणवादो विरोधे स्यादनु वादो$वधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थ- वादस्त्रिधा मतः
 the last kind includes many varieties.)

one of the six means of finding out the tātparya (real aim and object) of any work.

praise,  eulogy
 अर्थवाद एषः । दोषं तु मे कंचित्कथय U.*
  1. -विकरणम् =
  अर्थ- विक्रिया change of meaning.

विकल्पः deviation from truth,  perversion of fact.

prevarication
 also ˚वैकल्प्यम् -विज्ञानम् comprehending the sense,  one of the six exercises of the understanding (धीगुण). -विद् a.
  sensible,  wise,  sagacious. भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु Bhāg.*
  11.18.15. विवक्षतामर्थविदस्तत्क्षणप्रतिसंहृताम् Śi. -विद्या knowledge of practical life
 Mb.
 *  7. -विपत्तिः Failing of an aim
 समीक्ष्यतां चार्थविपत्तिमार्गताम् Rām.*
  2.19.4.-विभावक a.
  money-giver
 विप्रेभ्यो$र्थविभावकः Mb.
 *  3.33. 84. -विप्रकर्षः difficulty in the comprehension of the sense. -विशेषणम् a reprehensive repetition of something uttered by another
 S. D.*  49. -वृद्धिः f.
  accumulation of wealth. -व्ययः expenditure
 ˚ज्ञ a.
  conversant with money-matters. -शब्दौ Word and sense. -शालिन् a.
  Wealthy.

शास्त्रम् the science of wealth (political economy).

science of polity,  political science,  politics
 अर्थशास्त्रविशारदं सुधन्वानमुपाध्यायम् Rām.*
  2.1.14. Dk.*
  12
 इह खलु अर्थशास्त्रकारास्त्रिविधां सिद्धिमुपवर्णयन्ति Mu.*
  3
 ˚व्यवहारिन् one dealing with politics,  a politician
 Mu.*
  5.

science giving precepts on general conduct,  the science of practical life
 Pt.*
  1. -शौचम् purity or honesty in money-matters
 सर्वेषां चैव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतं Ms.*
  5.16. -श्री Great wealth.

संस्थानम् accumulation of wealth.

treasury. -संग्रहः,  -संचयः accumulation or acquisition of wealth,  treasure,  property. कोशेनाश्रयणी- यत्वमिति तस्यार्थसंग्रहः R.*
  17.6. कुदेशमासाद्य कुतो$र्थसंचयः H.-संग्रहः a book on Mīmāṁsā by Laugākṣi Bhāskara. -सतत्त्वम् truth
 किं पुनरत्रार्थसतत्त्वम् । देवा ज्ञातुमर्हन्ति MBh. or P.
 VIII.3.72. -समाजः aggregate of causes.

समाहारः treasure.

acquisition of wealth. -संपद्f.  accomplishment of a desired object
 उपेत्य संघर्ष- मिवार्थसंपदः Ki.*
  1.15. -संपादनम् Carrying out of an affair
 Ms.*
  7.168. -संबन्धः connection of the sense with the word or sentence. -संबन्धिन् a.
  Concerned or interested in an affair
 Ms.*
  8.64. -साधक a.
 

accomplishing any object.

bringing any matter to a conclusion.  -सारः considerable wealth
 Pt.*
  2.42.-सिद्ध a.
  understood from the very context (though not expressed in words),  inferable from the connection of words. -सिद्धिः f.
  fulfilment of a desired object,  success. द्वारमिवार्थसिद्धेः R.*
  2.21. -हानिः Loss of wealth-हारिन् a.
  stealing money Ks. -हर a.
  inheriting wealth.-हीन a.
 

deprived of wealth,  poor.

unmeaning,  nonsensical.

failing.

Apte 1890

English

 अर्थः [In some of its senses from अर्थ्
 in others from ऋ-थन् Uṇ. 2. 4
 अर्यते ह्यसौ अर्थिभिः Nir.] 1 Object,  purpose,  end and aim
 wish,  desire
 ज्ञातार्थो ज्ञातसंबंधः श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते
 सिद्ध°,  °परिपंथी Mu. 5
 °वशात् 5. 8
 स्मर्तव्योस्मि सत्यर्थे Dk. 117 if it be necessary
 Y. 2. 46
 M. 4. 6
 oft. used in this sense as the last member of compounds and translated by ‘for’,  ‘intended for’,  ‘for the sake of’,  ‘on account of’,  ‘on behalf of, ’ and used like an adj. to qualify nouns
 अर्थेन तु नित्यसमासो विशेष्यनिघ्नता च Vārt.
 संतानार्थाय विधये R. 1. 34
 तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थां (धेनुं) 2. 16
 द्विजार्थां यवागूः Sk.
 यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र Bg. 3. 9. It mostly occurs in this sense as अर्थं,  अर्थे or अर्थाय and has an adverbial force
 (a) किमर्थं for what purpose,  why
 यदर्थं for whom or which
 वेलोपलक्षणार्थं Ś. 4
 तद्दर्शनादभूच्छंभोर्भूयान्दारार्थमादरः Ku. 6. 13
 (b) परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् H. 1. 44
 गवार्थे ब्राह्मणार्थे च Pt. 1. 420
 मदर्थे त्यक्तजीविताः Bg. 1. 9
 (c) सुखार्थाय Pt. 4. 18
 प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः Nala. 13. 19
 ऋतुपर्णस्य चार्थाय 23. 9. 
2 Cause,  motive,  reason,  ground,  means
 अलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः R. 2. 55 means or cause
 अतोऽर्थात् Ms. 2. 213. 
3 Meaning,  sense,  signification,  import
 अर्थ is of {3} kinds: वाच्य or expressed,  लक्ष्य or indicated (secondary),  and व्यंग्य or suggested
 तददोषौ शब्दार्थौ K. P. 1
 अर्थो वाच्यश्च लक्ष्यश्च व्यंग्यश्चेति त्रिधा मतः ॥ S. D. 2
 वागर्थाविव R. 1. 1
 अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थवित् 3. 21. 
4 A thing,  object,  substance
 अर्थो हि कन्या परकीय एव Ś. 4. 21
 that which can be perceived by the senses,  an object of sense
 इंद्रिय° H. 1. 146
 Ku. 7. 71
 R. 2. 51
 न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थान्निराहुः Nir.
 इंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः Kaṭh. (the objects of sense are five रूप,  रस,  गंध,  स्पर्श and शब्द). 
5 (a) An affair,  business,  matter,  work
 प्राक् प्रतिपन्नोऽयमर्थोंऽगराजाय Ve. 3
 अर्थोऽयमर्थांतरभाव्य एव Ku. 3. 18
 अर्थोऽर्थानुबंधी Dk. 67
 संगीतार्थः Me. 56 business of singing,  i. e. musical concert (apparatus of singing)
 संदेशार्थाः Me. 5 matters of message,  i. e. messages
 (b) Interest,  object
 स्वार्थसाधनतत्परः Ms. 4. 196
 द्वयमेवार्थसाधनं R. 1. 19
 2. 21
 दुरापेऽर्थे 1. 72
 सर्वार्थाचिंतकः Ms. 7. 121
 मालविकायां न मे कश्चिदर्थः M. 3 I have no interest in M. (c) Subject-matter,  contents (as of letters &c.)
 त्वामवगतार्थं करिष्यति Mu. 1 will acquaint you with the matter
 उत्तरोऽयं लेखार्थः ibid.
 तेन हि अस्य गृहीतार्था भवामि V. 2 if so I should know its contents
 ननु परिगृहीतार्थोस्मि कृतो भवता V. 5
 तया भवतोऽविनयमंतरेण परिगृहीतार्थाकृता देवी M. 4 made acquainted with
 त्वया गृहीतार्थया अत्रभवती कथं न वारिता 3
 अगृहीतार्थे आवां Ś. 6
 इति पौरान् गृहीतार्थान् कृत्वा ibid. 
6 Wealth,  riches,  property,  money (said to be of {3} kinds: 
शुक्ल honestly got
 शबल got by more or less doubtful means,  and कृष्ण dishonestly got
) त्यागाय संभृतार्थानां R. 1. 7
 धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः Pt. 1. 163
 अर्थानामर्जने दुःखं ibid.
 यस्यार्थास्तस्य मित्राणि 1. 3
 तेषामर्थे नियुंजीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् Ms. 7. 62. 
7 Attainment of riches or worldly prosperity,  regarded as one of the four ends of human existence,  the other three being धर्म,  काम and मोक्ष
 with अर्थ and काम,  धर्म forms the well-known triad
 cf. Ku. 5. 38
 अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R. 1. 25. 
8 (a) Use,  advantage,  profit,  good
 तथा हि सर्वे तस्यासन् परार्थैकफला गुणाः R. 1. 29 for the good of others
 अर्थानर्थावुभौ बुद्ध्वा Ms. 8. 24 good and evil
 क्षेत्रिणामर्थः 9. 52.
 यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके Bg. 2. 46
 also व्यर्थ,  निरर्थक q. v. (b) Use,  want,  need,  concern,  with instr.
 कोऽर्थः पुत्रेण जातेन Pt. 1 what is the use of a son being born
 कश्च तेनार्थः Dk. 59
 कोर्थस्तिरश्चां गुणैः Pt. 2. 33 what do brutes care for merits
 Bh. 2. 48
 योग्येनार्थः कस्य न स्याज्जनेन Śi. 18. 66
 नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन Bg. 3. 18
 यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं Rām. को नु मे जीवितेनार्थः Nala. 12. 65. 
9 Asking,  begging
 request,  suit,  petition. 
10 Action,  plaint (in law). 
11 The actual state,  fact of the matter
 as in यथार्थ,  अर्थतः,  °तत्त्वविद्. 
12 Manner,  kind,  sort. 
13 Prevention,  warding off
 मशकार्थो धूमः
 prohibition,  abolition (this meaning may also be derived from {1} above). 
14 Price (perhaps an incorrect form for अर्घ). 
15 Fruit,  result (फलं). 
16 N. of a son of धर्म. 
17 The second place from the लग्न (in astr.). 
18 N. of Viṣṇu. 
Comp. 
अधिकारः charge of money,  office of treasurer °रे न नियोक्तव्यौ H. 2. 
अधिकारिन् m. a treasurer,  one charged with financial duties,  finance minister. 
अन्वेषणं inquiry after a matter. 
अंतरं {1} another or different meaning. {2} another cause or motive
 अर्थोयमर्थांतरभाव्य एव Ku. 3. 18. {3} a new matter or circumstance,  new affair. {4} opposite or antithetical meaning,  difference of meaning. °न्यासः a figure of speech in which a general proposition is adduced to support a particular instance,  or a particular instance,  to support a general proposition
 it is an inference from particular to general and vice versa
 उक्तिरर्थांतरन्यासः स्यात् सामान्यविशेषयोः । (१) हनुमानब्धिमतरद् दुष्करं किं महात्मनां ॥ (२) गुणवद्वस्तुसंसर्गाद्याति नीचोपि गौरवं । पुष्पमालानुषंगेण सूत्रं शिरसि धार्यते Kuval.
 cf. also K. P. 10 and S. D. 709. (Instances of this figure abound in Sanskrit literature,  especially in the works of Kālidāsa,  Māgha and Bhāravi). 
अन्वित a. {1} rich,  wealthy. {2} significant. 
अर्थिन् a. one who longs for or strives to get wealth or gain any object. 
अलंकारः a figure of speech determined by and dependent on the sense,  and not on sound (opp. शब्दालंकार). 
आगमः {1} acquisition of wealth,  income
 °गमाय स्यात Pt. 1. {2} collection of property. {3} conveying of a sense
 S. D. 737. 
आपत्तिः f. [अर्थस्य अनुक्तार्थस्य आपात्तिः सिद्धिः] {1} an inference from circumstances,  presumption,  implication,  one of the five sources of knowledge or modes of proof,  according to the Mīmāṃsakas. It is ‘deduction of a matter from that which could not else be’
 it is ‘assumption of a thing,  not itself perceived but necessarily implied by another which is seen,  heard,  or proved’
 it is an inference used to account for an apparent inconsistency
 as in the familiar instance पीनो देवदत्तो दिवा न भुक्तें the apparent inconsistency between ‘fatness’ and ‘not eating by day’ is accounted for by the inference of his ‘eating by night’
 पीनत्वविशिष्टस्य देवदत्तस्य रात्रिभोजित्वरूपार्थस्य शब्दानुक्तस्यापि आपत्तिः. Strictly speaking it is no separate mode of proof
 it is only a case of अनुमान and can be proved by a व्यतिरेकव्याप्ति
 cf. Tarka K. 17 and S. D. 460. {2} a figure of speech (according to some rhetoricians) in which a relevant assertion suggests an inference not actually connected with the subject in hand,  or vice versa
 it corresponds to what is popularly called कैमुतिकन्याय or दंडापूपन्याय
 e. g. हारोयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमंडले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः Amaru. 100
 अभितप्तमयोपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R. 8. 43. S. D. thus defines the figure: 
दंडापूपिकयान्यार्थागमोऽ र्थापत्तिरिष्यते. 
उत्पत्तिः f. acquisition of wealth
 so °उपार्जनं. 
उपक्षेपकः an introductory scene (in dramas)
 अर्थोपक्षेपकाः पंच S. D. 308. 
उपमा a simile dependent on sense and not on sound
 see under उपमा. 
उष्मन् m. the glow or warmth of wealth
 अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव Bh. 2. 40. 
ओघः,  
राशिः treasure,  hoard of money. 
कर (
री f.),  
कृत् a. {1} bringing in wealth,  enriching
 अर्थकरी च विद्या H. Pr. 3. {2} useful,  advantageous. 
कर्मन् n. a principal action (opp. गुणकर्मन्). 
काम a. desirous of wealth. (
मौ dual),  wealth and (sensual) desire or pleasure
 R. 1. 25. 
कृच्छ्रं {1} a difficult matter. {2} pecuniary difficulty
 न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु Nīti. 
कृत्यं doing or execution of a business
 अभ्युपेतार्थकृत्याः Me. 38. 
क्रमः due order or sequence of purpose. 
गत a. {1} based on the sense (as a दोष). {2} devoid of sense. 
गौरवं depth of meaning
 भारवेरर्थगौरवं Udb.,  Ki. 2. 27. 
घ्न a. (घ्नी f.) extravagant,  wasteful,  prodigal
 Y. 1. 73
 Ms. 9. 80. 
चिंतक a. {1} thinking of profit. {2} having charge of affairs
 सर्वार्थचिंतकः Ms. 7. 121. 
चिंता,  
चिंतनं charge or administration of (royal) affairs
 मंत्री स्यादर्थचिंतायां S. D. 
जात a. {1} full of meaning. {2} wealthy (जातधन). (
तं) {1} a collection of things. {2} large amount of wealth,  considerable property
 Dk. 63,  Ś. 6
 Mk. 2. 6. {3} all matters
 Śi. 11. 6. {4} its own meaning
 Ki. 3. 48. 
ज्ञ a. knowing the sense or purpose
 अर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते Nir. 
तत्वं {1} the real truth,  the fact of the matter
 H. 4. 94. {2} the real nature or cause of any thing. 
द a. {1} yielding wealth
 Dk. 41. {2} advantageous,  productive of good,  useful. {3} li beral,  munificent Ms. 2. 109. {4} favourable,  compliant. (
दः) N. of Kubera. 
दर्शनं perception of objects
 Ki. 2. 33
 Dk. 155. 
दूषणं {1} extravagance,  waste
 H. 3. 115
 Ms. 7. 48. {2} unjust seizure of property or withholding what is due. {3} finding fault with the meaning. {4} spoiling of another's property. 
दोषः a literary fault or blemish with regard to the sense,  one of the four doshas or blemishes of literary composition,  the other three being पददोष,  पदांशदोष,  and वाक्यदोष
 for definitions &c. see K. P. 7. 
नित्य a. = अंर्थप्रधान Nir. 
निबंधन a. dependent on wealth. 
निश्चयः determination,  decision. 
पतिः {1} ‘the lord of riches’
 a king
 किंचिद्विहस्यार्थपतिं बभाषे R. 2. 46
 1. 59
 9. 3
 18. 1
 Pt. 1. 74. {2} an epithet of Kubera. 
पर,  
लुब्ध a. {1} intent on gaining wealth,  greedy of wealth,  covetous. {2} niggardly,  parsimonious
 Bh. 2. 47
 Pt. 1. 425. 
प्रकृतिः f. the leading source or occasion of the grand object in a drama
 (the number of these ‘sources’ is five: 
बीजं बिंदुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पंच ज्ञात्वा योज्या यथाविधि S. D. 317.) 
प्रयोगः {1} usury. {2} administration of the affairs (of a state). 
प्राप्त a. derived or understood from the sense. 
बंधः {1} arrangement of words,  composition,  text
 stanza,  verse
 Ś. 7. 5
 ललितार्थबंधं V. 2. 14 put or expressed in elegant words. {2} connection (of the soul) with the objects of sense. 
बुद्धि a. selfish. 
बोधः indication of the (real) import. 
भाज् a. entitled to a share in the division of property. 
भृत् a. receiving high wages (as a servant). 
भेदः distinction or difference of meaning
 अर्थभेदेन शब्दभेदः. 
मात्रं,  
त्रा {1} property,  wealth
 Pt. 2. {2} the whole sense or object. 
युक्त a. significant,  full of meaning
 Ku. 1. 13. 
लाभः acquisition of wealth. 
लोभः avarice. 
वादः {1} declaration of any purpose. {2} affirmation,  declaratory assertion,  an explanatory remark,  exegesis
 speech or assertion having a certain object
 a sentence. It usually recommends a विधि or precept by stating the good arising from its proper observance,  and the evils arising from its omission,  and also by adducing historical instances in its support
 स्तुतिर्निदा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः Gaut. S.
 (said by Laugākṣi to be of three kinds: 
गुणवादो विरोधे स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः
 the last kind includes many varieties.) {3} one of the six means of finding out the tātparya (real aim and object) of any work. {4} praise,  eulogy
 अर्थवाद एषः । दोषं तु मे कंचित्कथय U. 1. 
विज्ञानं comprehending the sense,  one of the six exercises of the understanding (धीगुण). 
विद् a. sensible,  wise,  sagacious. 
विप्रकर्षः difficulty in the comprehension of the sense. 
विकरणं = अर्थविक्रिया change of meaning. 
विकल्पः {1} deviation from truth,  perversion of fact. {2} prevarication
 also °वैकल्यं. 
विशेषणं a reprehensive repetition of something uttered by another
 S. D. 490. 
वृद्धिः f. accumulation of wealth. 
व्ययः expenditure
 °ज्ञ a. conversant with money-matters. 
शास्त्रं {1} the science of wealth (political economy). {2} science of polity,  political science,  politics
 Dk. 120
 इह खलु अर्थशास्त्रकारास्त्रिविधां सिद्धिमुपवर्णयंति Mu. 3
 °व्यवहारिन् one dealing with politics,  a politician
 Mu. 5. {3} science giving precepts on general conduct,  the science of practical life
 Pt. 1. 
शौचं purity or honesty in money-matters
 सर्वेषां चैव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतं Ms. 5. 106. 
संस्थानं {1} accumulation of wealth. {2} treasury. 
संग्रहः,  
संचयः accumulation or acquisition of wealth,  wealth,  treasure,  property. 
समाजः aggregate of causes. 
समाहारः {1} treasure. {2} acquisition of wealth. 
संपद् f. accomplishment of a desired object
 Ki. 1. 15. 
संबंधः connection of the sense with he word or sentence. 
साधक a. {1} accomplishing any object. {2} bringing any matter to a conclusion. 
सारः considerable wealth
 Pt. 2. 42. 
सिद्ध a. understood from the very context (though not expressed in words),  inferable from the connection of words. 
सिद्धिः f. fulfilment of a desired object,  success. 
हर a. inheriting wealth. 
हीन a. {1} deprived of wealth,  poor. {2} unmeaning,  nonsensical. {3} failing. 

Hindi

है मतलब

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"आशय, प्रयोजन, लक्ष्य, उद्देश्य, अभिलाष, इच्छा"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"कारण, प्रयोजन, हेतु, साधन"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"अभिप्राय, तात्पर्य, सार्थकता, आशय"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"वस्तु या विषय, पदार्थ, सारांश"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"(क) मामला, व्यापार, बात, कार्य,  (ख)हित, इच्छा,  (ग) विषयसामग्री, विषय-सूची"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"दौलत, धन, सम्पत्ति, रुपया"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"धन या सांसारिक ऐश्वर्य का प्राप्त करना, जीवन के चार पुरुषार्ों में से एक"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"(क)उपयोग, हित, लाभ, भलाई,  (ख)उपयोग, आवश्यकता, जरूरत, प्रयोजन"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"मांगना, याचना, प्रार्थना, दावा, याचिका"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"कार्यवाही, अभियोग"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"वस्तुस्थिति, याथार्थ्य"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"रीति, प्रकार, तरीका"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"रोक, दूर रखना,  प्रतिषेध, उन्मूलन"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
विष्णु।

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"विषय,  पदार्थ,  उद्देश्य,  इच्छा,  अभिप्राय"

E Bharati Sampat

Sanskrit

(पुं) अर्थ्यते । अर्थ(उपयाच्ञायाम्)+घञ् । ‘अकर्तरि०’ ३.३.१९। १.धनम्, द्रव्यम् । ‘त्यागाय सम्भृतार्थानाम्’ रघुः१.७। २.लक्ष्यम्, उद्देशः, विषयः। ‘न हि बुद्धिगुणेनैव सुहृदामर्थदर्शनम्’ मालवि०४.६। ३.शब्दबोध्यः, शब्दानाम् अभिधेयः। ‘वागर्थाविव सम्पृक्तौ’ रघुः१.१। ४.वस्तु, पदार्थः। ‘अर्थो हि कन्या परकीय एव’ शाकु०४.२१। ५.कारणम्, निमित्तम् । ‘अर्थौऽयमर्थान्तरलभ्य एव’ कुमा०३.१८। ६.निवृत्तिः। ‘मशकार्थो धूमः’ । ७.याचना । ८.विष्णुः। ‘अर्थोऽनर्थो महाकोशः’ वि०स०। ९.लग्नात् द्वितीयं स्थानम् । १०.फलं, प्रयोजनम् । ‘भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः’ रघुः२.५५। ११.अपेक्षा, अभिलाषः। १२.वस्तुस्थितिः। १३.प्रकारः, विधः। १४.प्रतिपाद्यं वस्तु, विषयः। ‘तया भवतोऽविनयमन्तरेण परिगतार्था कृता देवी’ मालवि०४.२.१८। १५.कार्यम्, प्रयोजनम् । ‘सेनापरिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम्’ रघुः१.१९। १६.स्वपरराष्ट्रचिन्तनम्, राजतन्त्रावापाः। १७.व्यवहारः। १८.शास्त्रम् । ‘अर्थः प्रकारे विषये व्यवहारे प्रयोजने । अभिधेये धने शास्त्रे वस्तुहेतुनिवृत्तिषु’ नानार्थर०।

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  धनम्,  द्रव्यम्,  वसुः,  अर्थः,  वित्तम्,  द्रविणम्,  सम्पद्,  हिरण्यम्,  विभवः,  सम्पत्तिः
noun
 
उपयोगिनां तथा च मूल्यवतां वस्तूनां समूहः।
 "पूर्वं गोपालकानां सम्पन्नता तेषां गोरूपं धनम् एव आसीत्।"

Synonyms:
  धनम्,  वित्तम्,  विभवः,  अर्थः,  वैभवम्,  सम्पत्तिः,  द्रविणम्,  द्रव्यम्,  राः,  रिक्थम्,  ऋक्थम्,  हिरण्यम्,  द्युम्नम्,  स्वापतेयम्,  भोग्यम्,  घसु,  स्वापतेयम्,  वसु,  द्युम्नम्,  काञ्चनम्,  लक्ष्मीः,  सम्पत्,  वृद्धिः,  श्रीः,  व्यवहार्यम्,  रैः,  भोगः,  स्वम्,  रेक्णः,  वेदः,  वरिवः,  श्वात्रम्,  रत्नम्,  रयिः,  क्षत्रम्,  भगः,  मीलुम्,  गयः,  द्युम्नः,  इन्द्रियम्,  वसु,  रायः,  राधः,  भोजनम्,  तना,  नृम्णम्,  बन्धुः,  मेधाः,  यशः,  ब्रह्म,  श्रंवः,  वृत्रम्,  वृतम्
noun
 
सुवर्णरुप्यकादयः।
 "साधु कार्यार्थे एव धनस्य वियोगः करणीयः।"

Synonyms:
  अर्थः,  अभिप्रायः,  अभिप्रेतम्,  आशयः,  उद्देशः,  तात्पर्यम्
noun
 
पदशब्दवाक्यादिभ्यः प्राप्तः भावः।
 "सूरदासस्य पदस्य अर्थस्य प्राप्तिः अतीव क्लिष्टा।"

Synonyms:
  प्रार्थना,  प्रार्थनम्,  अभ्यर्थना,  विनतिः,  याचना,  अर्थः,  अर्थित्वम्,  अर्थिता,  याञ्चा
noun
 
विनयेन निवेदनम्।
 "सेवकेन अवसानार्थे अधिकारिणः प्रार्थना कृता।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अर्थः,  पुं,
   (अर्थ + घञ् ।) विषयः । याच्ञा ।धनं । कारणं । वस्तु । शब्दप्रतिपाद्यः । निवृत्तिः ।प्रयोजनं । इति मेदिनी ॥
 प्रकारः । इति हेम-चन्द्रः ॥
 (धनार्थे यथा,  --“अर्थेन बलवान् सर्व्वः अर्थाद्भवति पण्डितः” ।इति हितोपदेशे । अयञ्च त्रिवर्गस्यान्तर्गतः ।“कस्यार्थधर्म्मौ वद पीडयामिसिन्धोस्तटावोघैव प्रवृद्धः ।” इति कुभारसम्भवे ।“तमसोलक्षणं कामो राजसस्त्वर्थ उच्यतेसत्त्वस्य लक्षणं धर्म्मः श्रेष्ठ्यमेषां यथोत्तरं” ॥
इति मनुः । शब्दप्रतिपाद्यः । शब्दानामभिधेयः ।“वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये” ।इति रधुवंशे । अभिधेये । अलङ्कारशास्त्रादौअर्थस्त्रिविधः,  वाच्यो लक्ष्यो व्यङ्गश्चेति ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@‘अर्थ उपयाच्ञ्नायाम्’@} 2 अर्थकः-र्थिका,  अर्तिथयिषकः-षिका
   अर्थयिता-त्री,  अर्तिथयिषिता-त्री
   अर्थ 3 यमानः,  अर्तिथयिषमाणः
   अर्थयिष्यमाणः,  अर्तिथयिषिष्यमाणः
   अर्थ् 4 -अर्थौ-अर्थः
   -- अर्थितम् 5 -तः-तवान्,  अर्तिथयिषितम्-तः-तवान्
   अर्थः,  विद्या 6र्थी,  अर्तिथयिषुः
   अर्थयितव्यम्,  अर्तिथयिषितव्यम्
   अर्थनीयम्,  अर्तिथयिषणीयम्
   अर्थ्यम्,  अर्तिथयिष्यम्,  ईषदर्थः,  दुरर्थः,  स्वर्थः
   -- अर्थ्यमानः,  अर्तिथयिष्यमाणः
   अर्थः
   अर्तिथयिषः
   अर्थयितुम्,  अर्तिथयिषितुम्
   अर्थना,  अभ्यर्थना,  अर्तिथयिषा
   अर्थनम्,  अर्तिथयिषणम्
   अर्थयित्वा,  अर्तिथयिषित्वा
   समर्थ्य,  अभ्यर्थ्य,  7 समर्तिथयिष्य
   अर्थम् २,  अर्थयित्वा २,  अर्तिथयिषम् २,  अर्तिथयिषित्वा २
   8
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४०)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१९०५-सक। सेट्- आत्मने-आ [[१। ‘आगर्वादात्मनेपदिनः’,  इति ग। सू। चुरादौ। तेन ण्यन्ताच्छानजेव। “प्रार्थ- यन्ति शयनोत्थितं प्रियाः’ ‘इत्यादि तु कृदन्तात् ‘तत्करोति--’ इति णिचि नेयम्” इति मा धा। वृत्तौ।।]] गर्वीयः। अदन्तः)
 03 =>
  [[१। ‘आगर्वादात्मनेपदिनः’,  इति ग। सू। चुरादौ। तेन ण्यन्ताच्छानजेव। “प्रार्थ- यन्ति शयनोत्थितं प्रियाः’ ‘इत्यादि तु कृदन्तात् ‘तत्करोति--’ इति णिचि नेयम्” इति मा धा। वृत्तौ।।]]
 04 =>
  [[२। ‘रात् सस्य’ (८-२-२४) इति नियमात् संयोगान्तलोपो न।]]
 05 =>
  [[आ। ‘तच्चाकर्ण्य सरोषमुत्पदयते स्मोत्तुङ्गमञ्चं हरिः प्रोत्तिष्ठन्नसिचर्मणी गृहितवान् कंसोऽपि मृग्योऽसताम्। द्रष्टॄणां कुहकोऽथ शूरयितृभिः स्तुत्योऽसिना वीरयां-- चक्रे स्थूलितभीतिरर्थितवधास्सत्राशनैर्गर्वितैः’ (धा। का। ३-५८।)]]
 06 =>
  [[३। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
 07 =>
  [[B। ‘न जिह्रियाञ्चकाराथ सीतामभ्यर्थ्य तर्जितः। नाप्यूर्जां बिभरामास वैदेह्यां प्रसितो भृशम्।।’ भ। का। ६। ३।]]
 08 =>
  [पृष्ठम्००३८+ २८]

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.