अर्थ (artha)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अर्थ r. 10th el. (अर्थयते sometimes -ति) To ask or beg.

 अर्थ mfn.
   (-र्थः-र्था-र्थं)
	 1. Rich.
	 2. Learned.
	 m.
  (-र्थः)
	 1. Wealth,  property, 
substance.
	 2. Meaning,  signification. 
	 3. Thing.
	 4. fruit,  conse-
quence.
	 5. Prohibition. 
	 6. A material substance or object of sense.
7. Cause,  origin. 
	 8. Request,  asking,  begging.
	 9. Kind,  sort,  man-
ner.
	 10. Well,  well being.
	 11. (In law) A suit,  an action. 
 E.
  ऋ to
go,  and थन् Unādi aff.
  

Capeller Eng

English

 अ॑र्थ n.
  m.
  aim,  purpose,  meaning,  sense,  object,  profit, 
advantage of (instr.  ),  wealth,  property,  money,  thing,  matter,  business, 
cause,  suit,  action
 o.
  —° adj.  having a thing for object,  for the sake
of,  on account of,  for
 acc.
 ,  instr.
  ,  dat.
   & loc.
  the same adv.
 

Yates

English

 अर्थ (ङ क त) अर्थयते 10.
d. To ask, 
to beg,  to supplicate.

 अर्थ (थः) 1.
m.
  Wealth
 meaning
thing
 cause
 law suit.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अर्थ 	-	 artha 	-	 m.
  	-	 sense
इन्द्रिय 	-	 indriya 	-	 n.
  	-	 sense
तात्पर्य 	-	 tAtparya 	-	 n.
  	-	 sense
सहजबुद्धि 	-	 sahajabuddhi 	-	 m.
  	-	 commonsense
करुणारस 	-	 karuNArasa 	-	 m.
  	-	 senseofpathos
मुह्यते  { मुह् } 	-	 muhyate{muh} 	-	 verb 4 	-	 becomesenseless
ममता 	-	 mamatA 	-	 f.
  	-	 senseofownership
समीकरण 	-	 samIkaraNa 	-	 n.
  	-	 identificationinthesenseofequation
अर्थगति 	-	  arthagati 	-	 f.
  	-	 sense
चेतना 	-	  cetanA 	-	 f.
  	-	 sense
विवक्षा 	-	  vivakSA 	-	 f.
  	-	 sense
मति 	-	  mati 	-	 f.
  	-	 sense
भाव 	-	  bhAva 	-	 m.
  	-	 sense
संस्पर्श 	-	  saMsparza 	-	 m.
  	-	 sense
इन्द्रियज्ञान 	-	  indriyajJAna 	-	 n.
  	-	 sense
रसन 	-	  rasana 	-	 n.
  	-	 sense
मनस् 	-	  manas 	-	 n.
  	-	 sense
चेतना 	-	  cetanA 	-	 f.
  	-	 senses
सचेतना 	-	  sacetanA 	-	 f.
  	-	 senses
विवक्षा 	-	  vivakSA 	-	 f.
  	-	 sense of

अर्थ 	-	 artha 	-	 m.
  	-	 meaning
विपर्याय 	-	  viparyAya 	-	 adj.
  	-	  antonym  [ word of opposite meaning ]
अवधारक 	-	  avadhAraka 	-	 adj.
  	-	 meaning
द्योतक 	-	  dyotaka 	-	 adj.
  	-	 meaning
द्योतन 	-	  dyotana 	-	 adj.
  	-	 meaning
द्योतिन् 	-	  dyotin 	-	 adj.
  	-	 meaning
प्रोक्त 	-	  prokta 	-	 adj.
  	-	 meaning
वचन 	-	  vacana 	-	 adj.
  	-	 meaning
शब्दकर्मक 	-	  zabdakarmaka 	-	 adj.
  	-	 meaning
सविग्रह 	-	  savigraha 	-	 adj.
  	-	 meaning
सञ्ज्ञा 	-	  saJjJA 	-	 f.
  	-	 meaning
गति 	-	  gati 	-	 f.
  	-	 meaning
अभिधेयता 	-	  abhidheyatA 	-	 f.
  	-	 meaning
अर्थगति 	-	  arthagati 	-	 f.
  	-	 meaning
विवक्षा 	-	  vivakSA 	-	 f.
  	-	 meaning
विवक्षिता 	-	  vivakSitA 	-	 f.
  	-	 meaning
आशय 	-	  Azaya 	-	 m.
  	-	 meaning
अभिप्राय 	-	  abhiprAya 	-	 m.
  	-	 meaning
अभिसन्धि 	-	  abhisandhi 	-	 m.
  	-	 meaning
उत्पत्तिप्रयोग 	-	  utpattiprayoga 	-	 m.
  	-	 meaning

 
   अर्थ  artha m.
   concerns   
   हित  hita n.
   concerns    
   लोकहित  lokahita n.
   social concerns   
   संन्यासिता  saMnyAsitA f.
   abandonment of worldly concerns    
   संन्यासित्व  saMnyAsitva n.
   abandonment of worldly concerns   
   संन्यसन  saMnyasana n.
   renunciation of worldly concerns    
   न्यासिन्  nyAsin adj.
   one who has abandoned all worldly concerns   
   साङ्ग्रामिकविधिज्ञ  sAGgrAmikavidhijJa adj.
   familiar with war affairs or military concerns      
            

Wilson

English

 अर्थ r. 10th cl. (अर्थयते sometimes- ति) To ask or beg.

 अर्थ
mfn.
   (-थः-था-थं)
1 Rich.
2 Learned.
m.
  (-र्थः)
1 Wealth,  property,  substance.
2 Meaning,  signification. 
3 Thing.
4 Fruit,  consequence.
5 Prohibition. 
6 A material substance or object of sense.
7 Cause,  origin. 
8 Request,  asking,  begging.
9 Kind,  sort,  manner.
10 Well,  well being.
11 (In law) A suit,  an action. 
E.
  ऋ to go,  and थन् Uṇādi aff.
  

Apte

English

अर्थः [arthḥ],  [In some of its senses from अर्थ्
 in others from ऋ-थन् Uṇ.*
  2.4
 अर्थते ह्यसौ अर्थिभिः Nir.]

Object,  purpose,  end and aim
 wish,  desire
 ज्ञातार्थो ज्ञातसंबन्धः श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते,  सिद्ध˚,  ˚परिपन्थी Mu.*
  5
 ˚वशात् 5.8
 स्मर्तव्यो$स्मि सत्यर्थे Dk.*
  117 if it be necessary
 Y.*
  2.46
 M.*
  4.6
 oft
 . used in this sense as the last member of compounds and translated by 'for',  'intended for',  'for the sake of',  'on account of',  'on behalf of',  and used like an adj. to qualify nouns
 अर्थेन तु नित्य- समासो विशेष्यनिघ्रता च Vārt.
 सन्तानार्थाय विधये R.*
  1.34
 तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थाम् (धेनुम्) 2.16
 द्विजार्था यवागूः Sk.
 यज्ञार्थात्कर्मणो$न्यत्र Bg.*
  3.9. It mostly occurs in this sense as अर्थम्,  अर्थे or अर्थाय and has an adverbial force
 (a) किमर्थम् for what purpose,  why
 यदर्थम् for whom or which
 वेलोपलक्षणार्थम् Ś.*
  4
 तद्दर्शनादभूच्छम्भोर्भूयान्दारार्थ- मादरः Ku.*
  6.13
 (b) परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् H.*
  1.41
 गवार्थे ब्राह्मणार्थे च Pt.*
  1.42
 मदर्थे त्यक्तजीविताः Bg.*
  1.9
 (c) सुखार्थाय Pt.*
  4.18
 प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः Nala.*
  13.19
 ऋतुपर्णस्य चार्थाय 23.9.

Cause,  motive,  reason,  ground,  means
 अलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः R.*
  2.55 means or cause
 अतो$र्थात् Ms.*
  2.213.

Meaning,  sense,  signification,  import
 अर्थ is of 3 kinds: वाच्य or expressed,  लक्ष्य or indicated (secondary),  and व्यङ्ग्य or suggested
 तददोषौ शब्दार्थौ K. P.*
   1
 अर्थो वाच्यश्च लक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति त्रिधा मतः S. D.*  2
 वागर्थाविव R.*
  1.1
 अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थवित् 3.21.

A thing,  object,  substance
 लक्ष्मणो$र्थं ततः श्रुत्वा Rām.*
  7.46.18
 अर्थो हि कन्या परकीय एव Ś.*
  4.22
 that which can be perceived by the senses,  an object of sense
 इन्द्रिय˚ H.*
  1.146
 Ku.*
  7.71
 R.*
  2.51
 न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थान्निराहुः Nir.
 इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः Kaṭh. (the objects of sense are five: रूप,  रस,  गन्ध,  स्पर्श and शब्द)
 शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः Bhāg.*
  11.22.16.

(a) An affair,  business,  matter,  work
 प्राक् प्रतिपन्नो$यमर्थो$- ङ्गराजाय Ve.*
  3
 अर्थो$यमर्थान्तरभाव्य एव Ku.*
  3.18
 अर्थो$र्था- नुबन्धी Dk.*
  67
 सङ्गीतार्थः Me.*
  66 business of singing i. e.  musical concert (apparatus of singing)
 सन्देशार्थाः Me.*
  5 matters of message,  i. e.  messages
 (b) Interest,  object
 स्वार्थसाधनतत्परः Ms.*
  4.196
 द्वयमेवार्थसाधनम् R.*
  1. 19
2.21
 दुरापे$र्थे 1.72
 सर्वार्थचिन्तकः Ms.*
  7.121
 माल- विकायां न मे कश्चिदर्थः M.*
  3 I have no interest in M. (c) Subject-matter,  contents (as of letters &c.
 )
 त्वामव- गतार्थं करिष्यति Mu.*
  1 will acquaint you with the matter
 उत्तरो$यं लेखार्थः ibid.
 
 तेन हि अस्य गृहीतार्था भवामि V.*
  2 if so I should know its contents
 ननु परिगृहीतार्थो$- स्मि कृतो भवता V.*
  5
 तया भवतो$विनयमन्तरेण परिगृहीतार्था कृता देवी M.*
  4 made acquainted with
 त्वया गृहीतार्थया अत्रभवती कथं न वारिता 3
 अगृहीतार्थे आवाम् Ś.*
  6
 इति पौरान् गृहीतार्थान् कृत्वाibid. 

Wealth,  riches,  property,  money (said to be of 3 kinds: शुक्ल honestly got
 शबल got by more or less doubtful means,  and कृष्ण dishonestly got
) त्यागाय संभृतार्थानाम् R.*
  1.7
 धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः Pt.*
  1.163
 अर्थानामर्जने दुःखम् ibid.
 
 सस्यार्थास्तस्य मित्राणि1.3
 तेषामर्थे नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् Ms.*
  7.62.

Attainment of riches or worldly prosperity,  regarded as one of the four ends of human existence,  the other three being धर्म,  काम and मोक्ष
 with अर्थ and काम,  धर्म forms the well-known triad
 cf.
   Ku.*
  5.38
 अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R.*
  1.25.

(a) Use,  advantage,  profit,  good
 तथा हि सर्वे तस्यासन् परार्थैकफला गुणाः R.*
  1.29 for the good of others
 अर्थान- र्थावुभौ बुद्ध्वा Ms.*
  8.24 good and evil
 क्षेत्रिणामर्थः 9.52
 यावानर्थ उदपाने सर्वतः सांप्लुतोदके Bg.*
  2.46
 also व्यर्थ,  निरर्थक q. v.  (b) Use,  want,  need,  concern,  with instr.
 
 को$र्थः पुत्रेण जातेन Pt.*
  1 what is the use of a son being born
 कश्च तेनार्थः Dk.*
  59
 को$र्थस्तिरश्चां गुणैः Pt.*
  2.33 what do brutes care for merits
 Bh.*
  2.48
 योग्येनार्थः कस्य न स्याज्ज- नेन Ś.*
  18.66
 नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन Bg.*
  3.18
 यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वम् Rām.  को नु मे जीवितेनार्थः Nala.*
  12. 65.

Asking,  begging
 request,  suit,  petition. 

Action,  plaint (in law)
 अर्थ विरागाः पश्यन्ति Rām.*
  2.1. 58
 असाक्षिकेषु त्वर्थेषु Ms.*
  8.19.

The actual state,  fact of the matter
 as in यथार्थ,  अर्थतः,  ˚तत्वविद्,  यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्ययः Bhāg.*
  3.7.1.

Manner,  kind,  sort.

Prevention,  warding off
 मशकार्थो धूमः
 prohibition,  abolition (this meaning may also be derived from 1 above).

Price (perhaps an incorrect form for अर्घ).

Fruit,  result (फलम्). तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोपितः Rām.*
  6.128.7
 Mb.
 *  12.175.5.

N.
  of a son of धर्म.

The second place from the लग्न (in astr.
 ).

N.
  of Viṣṇu.

The category called अपूर्व (in पूर्वमीमांसा)
 अर्थ इति अपूर्वं ब्रूमः । ŚB. on MS.*  7.1.2.

Force (of a statement or an expression)
 अर्थाच्च सामर्थ्याच्च क्रमो विधीयते । ŚB. on MS.*  5.1.2. [अर्थात् =
  by implication].

The need,  purpose,  sense
 व्यवधानादर्थो बलीयान् । ŚB. on MS.*  6.4.23.

Capacity,  power
 अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात् । Ms.*
  1.4.3 (where Śabara paraphrases अर्थात् by सामर्थ्यात् and states the rule: आख्यातानामर्थं ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणी ।),  cf.
   अर्थो$भिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु । मोक्षकारणयोश्च...... Nm. Comp.
   -अतिदेशः Extension (of gender,  number &e.) to the objects (as against words),  i. e.  to treat a single object as though it were many,  a female as though it were male. (तन्त्रवार्त्तिक 1.2.58.3
6.3.34.7). -अधिकारः charge of money,  office of treasurer ˚रे न नियोक्तव्यौ H.*
  2.-अधिकारिन् m.
  a treasurer,  one charged with financial duties,  finance minister. -अनुपपत्तिः f.
  The difficulty of accounting for or explaining satisfactorily a particular meaning
 incongruity of a particular meaning (तन्त्रवार्त्तिक 4.3.42.2). -अनुयायिन्a.  Following the rules (शास्त्र)
 तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुयायि च Rām.*
  5.51.21. -अन्वेषणम् inquiry after a matter.

अन्तरम् another or different meaning.

another cause or motive
 अर्थो$यम- र्थान्तरभाव्य एव Ku.*
  3.18.

A new matter or circumstance,  new affair.

opposite or antithetical meaning,  difference of meaning. ˚न्यासः a figure of speech in which a general proposition is adduced to support a particular instance,  or a particular instance,  to support a general proposition
 it is an inference from particular to general and vice versa
 उक्तिरर्थान्तरन्यासः स्यात् सामान्यविशेषयोः । (1) हनूमानब्धिमतरद् दुष्करं किं महात्मनाम् ॥ (2) गुणवद्वस्तुसंसर्गाद्याति नीचो$पि गौरवम् । पुष्पमालानुषङ्गेण सूत्रं शिरसि धार्यते Kuval.
 cf.
   also K. P.*
   1 and S. D.*  79. (Instances of this figure abound in Sanskrit literature,  especially in the works of Kālidāsa,  Māgha and Bhāravi).-अन्वित a.
 

rich,  wealthy.

significant. -अभिधान a.
 

That whose name is connected with the purpose to be served by it
 अर्थाभिधानं प्रयोजनसम्बद्धमभिधानं यस्य,  यथा पुरोडाश- कपालमिति पुरोडाशार्थं कपालं पुरोडाशकपालम् । ŚB. on MS.*  4.1. 26.

Expression or denotation of the desired meaning (वार्त्तिक 3.1.2.5.). -अर्थिन् a.
  one who longs for or strives to get wealth or gain any object. अर्थार्थी जीवलोको$यम् । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी Bg.*
  7.16. -अलंकरः a figure of speech determined by and dependent on the sense,  and not on sound (opp.  शब्दालंकार). अलंकारशेखर of केशवमिश्र mentions (verse 29) fourteen types of अर्थालंकारs as follows: उपमारूपकोत्प्रेक्षाः समासोक्तिरपह्नुतिः । समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपकौ ॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिर्विभावना । एवं स्युरर्थालकारा- श्चतुर्दश न चापरे ॥

आगमः acquisition of wealth,  income
 ˚गमाय स्यात् Pt.*
  1. cf.
   also अर्थागमो नित्यमरोगिता च H.

collection of property.

conveying of sense
 S. D.*  737. -आपत्तिः f.
  [अर्थस्य अनुक्तार्थस्य आपत्तिः सिद्धिः]

an inference from circumstances,  presumption,  implication,  one of the five sources of knowledge or modes of proof,  according to the Mīmāṁsakas. It is 'deduction of a matter from that which could not else be'
 it is 'assumption of a thing,  not itself perceived but necessarily implied by another which is seen,  heard,  or proved'
 it is an inference used to account for an apparent inconsistency
 as in the familiar instance पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते the apparent inconsistency between 'fatness' and 'not eating by day' is accounted for by the inference of his 'eating by night'. पीनत्वविशि- ष्टस्य देवदत्तस्य रात्रिभोजित्वरूपार्थस्य शब्दानुक्तस्यापि आपत्तिः. It is defined by Śabara as दृष्टः श्रुतो वार्थो$न्यथा नोपपद्यते इत्यर्थ- कल्पना । यथा जीवति देवदत्ते गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य कल्पना ॥ Ms.*
  1.1.5. It may be seen from the words दृष्टः and श्रुतः in the above definition,  that Śabara has suggested two varieties of अर्थापत्ति viz. दृष्टार्थापत्ति and श्रुता- र्थापत्ति. The illustration given by him,  however,  is of दृष्टार्थापत्ति only. The former i. e.  दृष्टार्थापत्ति consists in the presumption of some अदृष्ट अर्थ to account for some दृष्ट अर्थ (or अर्थs) which otherwise becomes inexplicable. The latter,  on the other hand,  consists in the presumption of some अर्थ through अश्रुत शब्द to account for some श्रुत अर्थ (i. e.  some statement). This peculiarity of श्रुतार्थापत्ति is clearly stated in the following couplet
 यत्र त्वपरिपूर्णस्य वाक्यस्यान्वयसिद्धये । शब्दो$ध्याह्रियते तत्र श्रुतार्थापत्ति- रिष्यते ॥ Mānameyodaya p.129 (ed. by K. Raja,  Adyar,  1933). Strictly speaking it is no separate mode of proof
 it is only a case of अनुमान and can be proved by a व्यतिरेकव्याप्ति
 cf.
   Tarka.  K.*
  17 and S. D.*  46.

a figure of speech (according to some rhetoricians) in which a relevant assertion suggests an inference not actually connected with the the subject in hand,  or vice versa
 it corresponds to what is popularly called कैमुतिकन्याय or दण्डापूपन्याय
e. g.  हारो$यं हरिणाक्षीणां लुण्ठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिङ्कराः Amaru.*
  1
 अभितप्तमयो$पि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R.*
  8.43.
 S. D. thus defines the figure: दण्डापूपिकन्यायार्थागमो$र्थापत्तिरिष्यते. -उत्पत्तिः f.
  acquisition of wealth
 so ˚उपार्जनम्. -उपक्षेपकः an introductory scene (in dramas)
 अर्थोपक्षेपकाः पञ्च S. D.*  38. They are विष्कम्भ,  चूलिका,  अङ्कास्य,  अङ्कावतार,  प्रवेशक. -उपमा a simile dependent on sense and not on sound
 see under उपमा. -उपार्जनम् Acquiring wealth. -उष्मन् m.
  the glow or warmth of wealth
 अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव Bh.*
  2.4. -ओघः,  -राशिः treasure,  hoard of money. -कर (-री f.
 ),  -कृत a.
 

bringing in wealth,  enriching
 अर्थकरी च विद्या H. Pr.3.

useful,  advantageous. -कर्मन् n.
 

a principal action (opp.  गुणकर्मन्).

(as opposed to प्रतिपत्तिकर्मन्),  A fruitful act (as opposed to mere disposal or प्रतिपत्ति)
 अर्थकर्म वा कर्तृ- संयोगात् स्रग्वत् । MS.*  4.2.17. -काम a.
  desirous of wealth. (-˚मौ dual),  wealth and (sensual) desire or pleasure
 अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R.*
  1.25. ह्रत्वार्थकामास्तु गुरूनिहैव Bg.*
  2.5. -कार्ष्यम् Poverty. निर्बन्धसंजातरुषार्थकार्घ्यमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः R.*
  5.21.-काशिन् a.
  Only apparently of utility (not really).-किल्बिषिन् a.
  dishonest in money-matters.

कृच्छ्रम् a difficult matter.

pecuniary difficulty
 व्यसनं वार्थकृच्छ्रे वा Rām.*
  4.7.9
 Mb.
 *  3.2.19
 cf.
   also Kau. A.
 1.15 न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु Nīti. -कृत्यम् doing or execution of a business
 अभ्युपेतार्थकृत्याः Me.*
  4. -कोविदa.  Expert in a matter,  experienced. उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्थकोविदः Rām.*
  6.4.8. -क्रमः due order or sequence of purpose. -क्रिया (a) An implied act,  an act which is to be performed as a matter of course (as opposed to शब्दोक्तक्रिया)
 असति शब्दोक्ते अर्थक्रिया भवति ŚB. on MS.*  12.1.12. (b) A purposeful action.  (see अर्थकर्मन्). -गत a.
 

based on the sense (as a दोष).

devoid of sense. -गतिः understanding the sense. -गुणाः cf.
   भाविकत्वं सुशब्दत्वं पर्यायोक्तिः सुधर्मिता । चत्वारो$र्थगुणाः प्रोक्ताः परे त्वत्रैव संगताः ॥ अलंकारशेखर 21.-गृहम् A treasury. Hariv. -गौरवम् depth of meaning
 भारवेरर्थगौरवम् Udb.,  Ki.*
  2.27. -घ्न a.
  (घ्नी f.
 ) extravagant,  wasteful,  prodigal
 सुरापी व्याधिता धूर्ता वन्ध्यार्थघ्न्य- प्रियंवदा Y.*
  1.73
 व्याधिता वाधिवेत्तव्या हिंस्रार्थघ्नी च सर्वदा Ms.*
  9.8. -चित्रम् 'variety in sense',  a pun,  Kāvyaprakāśa.  -चिन्तक a.
 

thinking of profit.

having charge of affairs
 सर्वार्थचिन्तकः Ms.*
  7.121. -चिन्ता,  -चिन्तनम् charge or administration of (royal) affairs
 मन्त्री स्यादर्थचिन्तायाम् S. D. -जात a.
 

full of meaning.

wealthy (जातधन).

(तम्) a collection of things.

large amount of wealth,  considerable property
 Dk.*
  63,  Ś.*
  6
 ददाति च नित्यमर्थजातम् Mk.*
  2.7.

all matters
 कवय इव महीपाश्चिन्तयन्त्यर्थजातम् Śi.*
  11.6.

its own meaning
 वहन्द्वयीं यद्यफले$र्थजाते Ki.*
  3.48. -ज्ञ a.
  knowing the sense or purpose
 अर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते Nir.

तत्त्वम् the real truth,  the fact of the matter
 यो$र्थतत्त्वमविज्ञाय क्रोधस्यैव वशं गतः H.*
  4.94.

the real nature or cause of anything. -द a.
 

yielding wealth
 Dk.*
  41.

advantageous,  productive of good,  useful.

liberal,  munificent Ms.*
  2.19.

favourable,  compliant. (-दः) N.
  of Kubera.  -दर्शकः 'one who sees law-suits'
 a judge. -दर्शनम् perception of objects
 कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् Ki.*
  2.33
 Dk.*
  155.

दूषणम् extravagance,  waste
 H.*
  3.18
 Ms.*
  7.48.

unjust seizure of property or withholding what is due.

finding fault with the meaning.

spoiling of another's property. -दृश् f.
  Consideration of truth
 क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् Bhāg.*
  1.86.21. -दृष्टिः Seeing profit
 Bhāg. -दोषः a literary fault or blemish with regard to the sense,  one of the four doṣas or blemishes of literary composition,  the other three being परदोष,  पदांशदोष,  वाक्यदोष
 for definitions &c.
  see K. P.*
   7. अलंकारशेखर of केशवमिश्र who mentions eight types of doṣas as follows: अष्टार्थदोषाः विरस,  -ग्राम्य,  -व्याहत,  -खिन्नताः । -हीना,  -धिका,  सदृक्साम्यं देशादीनां विरोधि च ॥ 17-द्वयविधानम् Injunction of two ideas or senses
 विधाने चार्थद्वयविधानं दोषः ŚB. on MS.*  1.8.7. -नित्य a.
  =
  अर्थ- प्रधान Nir. -निबन्धन a.
  dependent on wealth. -निश्चयः determination,  decision. 

प्रतिः 'the lord of riches',  a a king
 किंचिद् विहस्यार्थपतिं बभाषे R.*
  2.46
1.59
9.3
18.1
 Pt.*
  1.74.

an epithet of Kubera.  -पदम् N.
  of the Vārt. on Pāṇini
 ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससंग्रहं सिद्ध्यति वै कपीन्द्रः Rām.*
  7.36.45. -पर,  -लुब्ध a.
 

intent on gaining wealth,  greedy of wealth,  covetous.

niggardly,  parsimonious
 हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या Bh.*
  2.47
 Pt.*
  1.425. -प्रकृतिः f.
  the leading source or occasion of the grand object in a drama
 (the number of these 'sources' is five: बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि S. D.*  317.)

प्रयोगः usury.

administration of the affairs (of a state) -प्राप्त a.
  derived or understood from the sense included as a matter of course,  implied
 परिसमाप्तिः शब्दार्थः । परिसमाप्त्यामर्थप्राप्तत्वादारम्भस्य । ŚB. on MS.*  6.2.13. -˚त्वम् Inplication. 

बन्धः arrangement of words,  composition,  text
 stanza,  verse
 संचिन्त्य गीतक्षममर्थबन्धम् Ś.*
  7.5
 ललितार्थबन्धम् V.*
  2.14 put or expressed in elegant words.

connection (of the soul) with the objects of sense. -बुद्धि a.
  selfish. -बोधः indication of the (real) import. -भाज् a.
  entitled to a share in the division of property. -भावनम् Deliberation over a subject (Pātañjala Yogadarśana 1.28). -भृत्a.  receiving high wages (as a servant). -भेदः distinction or difference of meaning
 अर्थभेदेन शब्दभेदः.

मात्रम्,  त्रा property,  wealth
 Pt.*
  2.

the whole sense or object. -युक्त a.
  significant,  full of यस्यार्थयुक्तं meaning
 गिरिराजशब्दं कुर्वन्ति Ku.*
  1.13. -लक्षणa.  As determined by the purpose or need (as opposed to शब्दलक्षण)
 लोके कर्मार्थलक्षणम् Ms.*
  11.1.26. -लाभः acquisition of wealth. -लोभः avarice. -वशः power in the form of discrimination and knowledge. अर्थवशात् सप्तरूपविनिवृत्ताम् Sāvk.65.

वादः declaration of any purpose.

affirmation,  declaratory assertion,  an explanatory remark,  exegesis
 speech or assertion having a certain object
 a sentence. (It usually recommends a विधि or precept by stating the good arising from its proper observance,  and the evils arising from its omission,  and also by adducing historical instances in its support
 स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः Gaut. Sūt.
 said by Laugākṣi to be of 3 kinds: गुणवादो विरोधे स्यादनु वादो$वधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थ- वादस्त्रिधा मतः
 the last kind includes many varieties.)

one of the six means of finding out the tātparya (real aim and object) of any work.

praise,  eulogy
 अर्थवाद एषः । दोषं तु मे कंचित्कथय U.*
  1. -विकरणम् =
  अर्थ- विक्रिया change of meaning.

विकल्पः deviation from truth,  perversion of fact.

prevarication
 also ˚वैकल्प्यम् -विज्ञानम् comprehending the sense,  one of the six exercises of the understanding (धीगुण). -विद् a.
  sensible,  wise,  sagacious. भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु Bhāg.*
  11.18.15. विवक्षतामर्थविदस्तत्क्षणप्रतिसंहृताम् Śi. -विद्या knowledge of practical life
 Mb.
 *  7. -विपत्तिः Failing of an aim
 समीक्ष्यतां चार्थविपत्तिमार्गताम् Rām.*
  2.19.4.-विभावक a.
  money-giver
 विप्रेभ्यो$र्थविभावकः Mb.
 *  3.33. 84. -विप्रकर्षः difficulty in the comprehension of the sense. -विशेषणम् a reprehensive repetition of something uttered by another
 S. D.*  49. -वृद्धिः f.
  accumulation of wealth. -व्ययः expenditure
 ˚ज्ञ a.
  conversant with money-matters. -शब्दौ Word and sense. -शालिन् a.
  Wealthy.

शास्त्रम् the science of wealth (political economy).

science of polity,  political science,  politics
 अर्थशास्त्रविशारदं सुधन्वानमुपाध्यायम् Rām.*
  2.1.14. Dk.*
  12
 इह खलु अर्थशास्त्रकारास्त्रिविधां सिद्धिमुपवर्णयन्ति Mu.*
  3
 ˚व्यवहारिन् one dealing with politics,  a politician
 Mu.*
  5.

science giving precepts on general conduct,  the science of practical life
 Pt.*
  1. -शौचम् purity or honesty in money-matters
 सर्वेषां चैव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतं Ms.*
  5.16. -श्री Great wealth.

संस्थानम् accumulation of wealth.

treasury. -संग्रहः,  -संचयः accumulation or acquisition of wealth,  treasure,  property. कोशेनाश्रयणी- यत्वमिति तस्यार्थसंग्रहः R.*
  17.6. कुदेशमासाद्य कुतो$र्थसंचयः H.-संग्रहः a book on Mīmāṁsā by Laugākṣi Bhāskara. -सतत्त्वम् truth
 किं पुनरत्रार्थसतत्त्वम् । देवा ज्ञातुमर्हन्ति MBh. or P.
 VIII.3.72. -समाजः aggregate of causes.

समाहारः treasure.

acquisition of wealth. -संपद्f.  accomplishment of a desired object
 उपेत्य संघर्ष- मिवार्थसंपदः Ki.*
  1.15. -संपादनम् Carrying out of an affair
 Ms.*
  7.168. -संबन्धः connection of the sense with the word or sentence. -संबन्धिन् a.
  Concerned or interested in an affair
 Ms.*
  8.64. -साधक a.
 

accomplishing any object.

bringing any matter to a conclusion.  -सारः considerable wealth
 Pt.*
  2.42.-सिद्ध a.
  understood from the very context (though not expressed in words),  inferable from the connection of words. -सिद्धिः f.
  fulfilment of a desired object,  success. द्वारमिवार्थसिद्धेः R.*
  2.21. -हानिः Loss of wealth-हारिन् a.
  stealing money Ks. -हर a.
  inheriting wealth.-हीन a.
 

deprived of wealth,  poor.

unmeaning,  nonsensical.

failing.

Apte 1890

English

 अर्थः [In some of its senses from अर्थ्
 in others from ऋ-थन् Uṇ. 2. 4
 अर्यते ह्यसौ अर्थिभिः Nir.] 1 Object,  purpose,  end and aim
 wish,  desire
 ज्ञातार्थो ज्ञातसंबंधः श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते
 सिद्ध°,  °परिपंथी Mu. 5
 °वशात् 5. 8
 स्मर्तव्योस्मि सत्यर्थे Dk. 117 if it be necessary
 Y. 2. 46
 M. 4. 6
 oft. used in this sense as the last member of compounds and translated by ‘for’,  ‘intended for’,  ‘for the sake of’,  ‘on account of’,  ‘on behalf of, ’ and used like an adj. to qualify nouns
 अर्थेन तु नित्यसमासो विशेष्यनिघ्नता च Vārt.
 संतानार्थाय विधये R. 1. 34
 तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थां (धेनुं) 2. 16
 द्विजार्थां यवागूः Sk.
 यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र Bg. 3. 9. It mostly occurs in this sense as अर्थं,  अर्थे or अर्थाय and has an adverbial force
 (a) किमर्थं for what purpose,  why
 यदर्थं for whom or which
 वेलोपलक्षणार्थं Ś. 4
 तद्दर्शनादभूच्छंभोर्भूयान्दारार्थमादरः Ku. 6. 13
 (b) परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् H. 1. 44
 गवार्थे ब्राह्मणार्थे च Pt. 1. 420
 मदर्थे त्यक्तजीविताः Bg. 1. 9
 (c) सुखार्थाय Pt. 4. 18
 प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः Nala. 13. 19
 ऋतुपर्णस्य चार्थाय 23. 9. 
2 Cause,  motive,  reason,  ground,  means
 अलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः R. 2. 55 means or cause
 अतोऽर्थात् Ms. 2. 213. 
3 Meaning,  sense,  signification,  import
 अर्थ is of {3} kinds: वाच्य or expressed,  लक्ष्य or indicated (secondary),  and व्यंग्य or suggested
 तददोषौ शब्दार्थौ K. P. 1
 अर्थो वाच्यश्च लक्ष्यश्च व्यंग्यश्चेति त्रिधा मतः ॥ S. D. 2
 वागर्थाविव R. 1. 1
 अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थवित् 3. 21. 
4 A thing,  object,  substance
 अर्थो हि कन्या परकीय एव Ś. 4. 21
 that which can be perceived by the senses,  an object of sense
 इंद्रिय° H. 1. 146
 Ku. 7. 71
 R. 2. 51
 न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थान्निराहुः Nir.
 इंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः Kaṭh. (the objects of sense are five रूप,  रस,  गंध,  स्पर्श and शब्द). 
5 (a) An affair,  business,  matter,  work
 प्राक् प्रतिपन्नोऽयमर्थोंऽगराजाय Ve. 3
 अर्थोऽयमर्थांतरभाव्य एव Ku. 3. 18
 अर्थोऽर्थानुबंधी Dk. 67
 संगीतार्थः Me. 56 business of singing,  i. e. musical concert (apparatus of singing)
 संदेशार्थाः Me. 5 matters of message,  i. e. messages
 (b) Interest,  object
 स्वार्थसाधनतत्परः Ms. 4. 196
 द्वयमेवार्थसाधनं R. 1. 19
 2. 21
 दुरापेऽर्थे 1. 72
 सर्वार्थाचिंतकः Ms. 7. 121
 मालविकायां न मे कश्चिदर्थः M. 3 I have no interest in M. (c) Subject-matter,  contents (as of letters &c.)
 त्वामवगतार्थं करिष्यति Mu. 1 will acquaint you with the matter
 उत्तरोऽयं लेखार्थः ibid.
 तेन हि अस्य गृहीतार्था भवामि V. 2 if so I should know its contents
 ननु परिगृहीतार्थोस्मि कृतो भवता V. 5
 तया भवतोऽविनयमंतरेण परिगृहीतार्थाकृता देवी M. 4 made acquainted with
 त्वया गृहीतार्थया अत्रभवती कथं न वारिता 3
 अगृहीतार्थे आवां Ś. 6
 इति पौरान् गृहीतार्थान् कृत्वा ibid. 
6 Wealth,  riches,  property,  money (said to be of {3} kinds: 
शुक्ल honestly got
 शबल got by more or less doubtful means,  and कृष्ण dishonestly got
) त्यागाय संभृतार्थानां R. 1. 7
 धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः Pt. 1. 163
 अर्थानामर्जने दुःखं ibid.
 यस्यार्थास्तस्य मित्राणि 1. 3
 तेषामर्थे नियुंजीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् Ms. 7. 62. 
7 Attainment of riches or worldly prosperity,  regarded as one of the four ends of human existence,  the other three being धर्म,  काम and मोक्ष
 with अर्थ and काम,  धर्म forms the well-known triad
 cf. Ku. 5. 38
 अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R. 1. 25. 
8 (a) Use,  advantage,  profit,  good
 तथा हि सर्वे तस्यासन् परार्थैकफला गुणाः R. 1. 29 for the good of others
 अर्थानर्थावुभौ बुद्ध्वा Ms. 8. 24 good and evil
 क्षेत्रिणामर्थः 9. 52.
 यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके Bg. 2. 46
 also व्यर्थ,  निरर्थक q. v. (b) Use,  want,  need,  concern,  with instr.
 कोऽर्थः पुत्रेण जातेन Pt. 1 what is the use of a son being born
 कश्च तेनार्थः Dk. 59
 कोर्थस्तिरश्चां गुणैः Pt. 2. 33 what do brutes care for merits
 Bh. 2. 48
 योग्येनार्थः कस्य न स्याज्जनेन Śi. 18. 66
 नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन Bg. 3. 18
 यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं Rām. को नु मे जीवितेनार्थः Nala. 12. 65. 
9 Asking,  begging
 request,  suit,  petition. 
10 Action,  plaint (in law). 
11 The actual state,  fact of the matter
 as in यथार्थ,  अर्थतः,  °तत्त्वविद्. 
12 Manner,  kind,  sort. 
13 Prevention,  warding off
 मशकार्थो धूमः
 prohibition,  abolition (this meaning may also be derived from {1} above). 
14 Price (perhaps an incorrect form for अर्घ). 
15 Fruit,  result (फलं). 
16 N. of a son of धर्म. 
17 The second place from the लग्न (in astr.). 
18 N. of Viṣṇu. 
Comp. 
अधिकारः charge of money,  office of treasurer °रे न नियोक्तव्यौ H. 2. 
अधिकारिन् m. a treasurer,  one charged with financial duties,  finance minister. 
अन्वेषणं inquiry after a matter. 
अंतरं {1} another or different meaning. {2} another cause or motive
 अर्थोयमर्थांतरभाव्य एव Ku. 3. 18. {3} a new matter or circumstance,  new affair. {4} opposite or antithetical meaning,  difference of meaning. °न्यासः a figure of speech in which a general proposition is adduced to support a particular instance,  or a particular instance,  to support a general proposition
 it is an inference from particular to general and vice versa
 उक्तिरर्थांतरन्यासः स्यात् सामान्यविशेषयोः । (१) हनुमानब्धिमतरद् दुष्करं किं महात्मनां ॥ (२) गुणवद्वस्तुसंसर्गाद्याति नीचोपि गौरवं । पुष्पमालानुषंगेण सूत्रं शिरसि धार्यते Kuval.
 cf. also K. P. 10 and S. D. 709. (Instances of this figure abound in Sanskrit literature,  especially in the works of Kālidāsa,  Māgha and Bhāravi). 
अन्वित a. {1} rich,  wealthy. {2} significant. 
अर्थिन् a. one who longs for or strives to get wealth or gain any object. 
अलंकारः a figure of speech determined by and dependent on the sense,  and not on sound (opp. शब्दालंकार). 
आगमः {1} acquisition of wealth,  income
 °गमाय स्यात Pt. 1. {2} collection of property. {3} conveying of a sense
 S. D. 737. 
आपत्तिः f. [अर्थस्य अनुक्तार्थस्य आपात्तिः सिद्धिः] {1} an inference from circumstances,  presumption,  implication,  one of the five sources of knowledge or modes of proof,  according to the Mīmāṃsakas. It is ‘deduction of a matter from that which could not else be’
 it is ‘assumption of a thing,  not itself perceived but necessarily implied by another which is seen,  heard,  or proved’
 it is an inference used to account for an apparent inconsistency
 as in the familiar instance पीनो देवदत्तो दिवा न भुक्तें the apparent inconsistency between ‘fatness’ and ‘not eating by day’ is accounted for by the inference of his ‘eating by night’
 पीनत्वविशिष्टस्य देवदत्तस्य रात्रिभोजित्वरूपार्थस्य शब्दानुक्तस्यापि आपत्तिः. Strictly speaking it is no separate mode of proof
 it is only a case of अनुमान and can be proved by a व्यतिरेकव्याप्ति
 cf. Tarka K. 17 and S. D. 460. {2} a figure of speech (according to some rhetoricians) in which a relevant assertion suggests an inference not actually connected with the subject in hand,  or vice versa
 it corresponds to what is popularly called कैमुतिकन्याय or दंडापूपन्याय
 e. g. हारोयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमंडले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः Amaru. 100
 अभितप्तमयोपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R. 8. 43. S. D. thus defines the figure: 
दंडापूपिकयान्यार्थागमोऽ र्थापत्तिरिष्यते. 
उत्पत्तिः f. acquisition of wealth
 so °उपार्जनं. 
उपक्षेपकः an introductory scene (in dramas)
 अर्थोपक्षेपकाः पंच S. D. 308. 
उपमा a simile dependent on sense and not on sound
 see under उपमा. 
उष्मन् m. the glow or warmth of wealth
 अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव Bh. 2. 40. 
ओघः,  
राशिः treasure,  hoard of money. 
कर (
री f.),  
कृत् a. {1} bringing in wealth,  enriching
 अर्थकरी च विद्या H. Pr. 3. {2} useful,  advantageous. 
कर्मन् n. a principal action (opp. गुणकर्मन्). 
काम a. desirous of wealth. (
मौ dual),  wealth and (sensual) desire or pleasure
 R. 1. 25. 
कृच्छ्रं {1} a difficult matter. {2} pecuniary difficulty
 न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु Nīti. 
कृत्यं doing or execution of a business
 अभ्युपेतार्थकृत्याः Me. 38. 
क्रमः due order or sequence of purpose. 
गत a. {1} based on the sense (as a दोष). {2} devoid of sense. 
गौरवं depth of meaning
 भारवेरर्थगौरवं Udb.,  Ki. 2. 27. 
घ्न a. (घ्नी f.) extravagant,  wasteful,  prodigal
 Y. 1. 73
 Ms. 9. 80. 
चिंतक a. {1} thinking of profit. {2} having charge of affairs
 सर्वार्थचिंतकः Ms. 7. 121. 
चिंता,  
चिंतनं charge or administration of (royal) affairs
 मंत्री स्यादर्थचिंतायां S. D. 
जात a. {1} full of meaning. {2} wealthy (जातधन). (
तं) {1} a collection of things. {2} large amount of wealth,  considerable property
 Dk. 63,  Ś. 6
 Mk. 2. 6. {3} all matters
 Śi. 11. 6. {4} its own meaning
 Ki. 3. 48. 
ज्ञ a. knowing the sense or purpose
 अर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते Nir. 
तत्वं {1} the real truth,  the fact of the matter
 H. 4. 94. {2} the real nature or cause of any thing. 
द a. {1} yielding wealth
 Dk. 41. {2} advantageous,  productive of good,  useful. {3} li beral,  munificent Ms. 2. 109. {4} favourable,  compliant. (
दः) N. of Kubera. 
दर्शनं perception of objects
 Ki. 2. 33
 Dk. 155. 
दूषणं {1} extravagance,  waste
 H. 3. 115
 Ms. 7. 48. {2} unjust seizure of property or withholding what is due. {3} finding fault with the meaning. {4} spoiling of another's property. 
दोषः a literary fault or blemish with regard to the sense,  one of the four doshas or blemishes of literary composition,  the other three being पददोष,  पदांशदोष,  and वाक्यदोष
 for definitions &c. see K. P. 7. 
नित्य a. = अंर्थप्रधान Nir. 
निबंधन a. dependent on wealth. 
निश्चयः determination,  decision. 
पतिः {1} ‘the lord of riches’
 a king
 किंचिद्विहस्यार्थपतिं बभाषे R. 2. 46
 1. 59
 9. 3
 18. 1
 Pt. 1. 74. {2} an epithet of Kubera. 
पर,  
लुब्ध a. {1} intent on gaining wealth,  greedy of wealth,  covetous. {2} niggardly,  parsimonious
 Bh. 2. 47
 Pt. 1. 425. 
प्रकृतिः f. the leading source or occasion of the grand object in a drama
 (the number of these ‘sources’ is five: 
बीजं बिंदुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पंच ज्ञात्वा योज्या यथाविधि S. D. 317.) 
प्रयोगः {1} usury. {2} administration of the affairs (of a state). 
प्राप्त a. derived or understood from the sense. 
बंधः {1} arrangement of words,  composition,  text
 stanza,  verse
 Ś. 7. 5
 ललितार्थबंधं V. 2. 14 put or expressed in elegant words. {2} connection (of the soul) with the objects of sense. 
बुद्धि a. selfish. 
बोधः indication of the (real) import. 
भाज् a. entitled to a share in the division of property. 
भृत् a. receiving high wages (as a servant). 
भेदः distinction or difference of meaning
 अर्थभेदेन शब्दभेदः. 
मात्रं,  
त्रा {1} property,  wealth
 Pt. 2. {2} the whole sense or object. 
युक्त a. significant,  full of meaning
 Ku. 1. 13. 
लाभः acquisition of wealth. 
लोभः avarice. 
वादः {1} declaration of any purpose. {2} affirmation,  declaratory assertion,  an explanatory remark,  exegesis
 speech or assertion having a certain object
 a sentence. It usually recommends a विधि or precept by stating the good arising from its proper observance,  and the evils arising from its omission,  and also by adducing historical instances in its support
 स्तुतिर्निदा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः Gaut. S.
 (said by Laugākṣi to be of three kinds: 
गुणवादो विरोधे स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः
 the last kind includes many varieties.) {3} one of the six means of finding out the tātparya (real aim and object) of any work. {4} praise,  eulogy
 अर्थवाद एषः । दोषं तु मे कंचित्कथय U. 1. 
विज्ञानं comprehending the sense,  one of the six exercises of the understanding (धीगुण). 
विद् a. sensible,  wise,  sagacious. 
विप्रकर्षः difficulty in the comprehension of the sense. 
विकरणं = अर्थविक्रिया change of meaning. 
विकल्पः {1} deviation from truth,  perversion of fact. {2} prevarication
 also °वैकल्यं. 
विशेषणं a reprehensive repetition of something uttered by another
 S. D. 490. 
वृद्धिः f. accumulation of wealth. 
व्ययः expenditure
 °ज्ञ a. conversant with money-matters. 
शास्त्रं {1} the science of wealth (political economy). {2} science of polity,  political science,  politics
 Dk. 120
 इह खलु अर्थशास्त्रकारास्त्रिविधां सिद्धिमुपवर्णयंति Mu. 3
 °व्यवहारिन् one dealing with politics,  a politician
 Mu. 5. {3} science giving precepts on general conduct,  the science of practical life
 Pt. 1. 
शौचं purity or honesty in money-matters
 सर्वेषां चैव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतं Ms. 5. 106. 
संस्थानं {1} accumulation of wealth. {2} treasury. 
संग्रहः,  
संचयः accumulation or acquisition of wealth,  wealth,  treasure,  property. 
समाजः aggregate of causes. 
समाहारः {1} treasure. {2} acquisition of wealth. 
संपद् f. accomplishment of a desired object
 Ki. 1. 15. 
संबंधः connection of the sense with he word or sentence. 
साधक a. {1} accomplishing any object. {2} bringing any matter to a conclusion. 
सारः considerable wealth
 Pt. 2. 42. 
सिद्ध a. understood from the very context (though not expressed in words),  inferable from the connection of words. 
सिद्धिः f. fulfilment of a desired object,  success. 
हर a. inheriting wealth. 
हीन a. {1} deprived of wealth,  poor. {2} unmeaning,  nonsensical. {3} failing. 

Monier Williams Cologne

English

 अ॑र्थ mn.  [in RV.
   i-ix only n.
 
 in RV.
   x,  six times n.
  and thrice m.
 
 in later Sanskṛt only m.
 ] aim,  purpose (very often अर्थम्,  अर्थेन,  अर्थाय,  and अर्थे ifc.  or with gen.
   ‘for the sake of,  on account of,  in behalf of,  for’)

 cause,  motive,  reason,  Mn.
   ii,  213,  &c.
  

 advantage,  use,  utility (generally named with kāma and dharma See त्रि-वर्ग
 used in wishing well to another dat.
  or gen.
   Pāṇ.
  ii,  3,  73)

 thing,  object (said of the membrum virile,  ŚBr.
   xiv)

 object of the senses,  VarBṛS.
 

 (hence) the number ‘five’,  Sūryas.
 

 substance,  wealth,  property,  opulence,  money

 (hence in astron.
  ) N.
  of the second mansion,  the mansion of wealth (cf.   धन),  VarBṛS.
 

 personified as the son of Dharma and Buddhi,  BhP.
  

 affair,  concern (Ved.   often acc.
   अ॑र्थम् with √ इ,  or गम्,  to go to one's business,  take up one's work,  RV.
   &c.
  )

 (in law) lawsuit,  action

 having to do with (instr.),  wanting,  needing anything (instr.),  ŚBr.
  ,  &c.
  

 sense,  meaning,  notion (cf.   अर्थ-शब्दौ and अर्थात् s.v.
  below and वेदतत्त्वार्थ-विद्)

 manner,  kind,  L.
 ,  prohibition,  prevention,  L.
 

 price (for अर्घ,  q.v.),  L.
 

Monier Williams 1872

English

 अर्थ,  अस्,  अम्,  m. n.,  in Ṛg-veda generally n., 
but in later Sanskrit only m. (said to be fr. rt. ऋ, 
but connected with rt. अर्थ्),  object
 purpose
 cause, 
motive,  reason
 advantage,  use,  utility
 thing
 sub-
stance,  wealth,  property,  opulence
 affair,  concern
request,  suit,  petition
 asking,  begging,  want,  need
sense,  meaning,  notion
 manner,  sort,  kind
 pro-
hibition,  prevention,  abolition
 price
 N. of a son
of Dharma. (अर्थ in some of its first senses
may govern an inst. case
 e. g. को मे जीवितेन
अर्थः,  ‘what concern have I with life?’).
—अर्थ-
कर,  अस्,  आ,  or ई,  अम्,  producing or yielding
advantage or wealth
 useful
 enriching.
—अर्थ-
कर्मन्,  अ,  n. a principal or main action.
—अर्थ-
काम,  औ,  m. du. utility and desire,  wealth and plea-
sure
 (अस्,  आ,  अम्),  desirous of wealth.
—अर्थ-
कृच्छ्र,  अम्,  n. a difficult matter.
—अर्थ-कृत्, 
त्,  त्,  त्,  causing profit,  useful.
—अर्थ-कृत्या,  अम्,  f. n.
an action aiming at profit.
—अर्थ-गत,  अस्,  आ,  अम्
(= गतार्थ),  without an object,  useless.
—अर्थ-
गरीयस्,  आन्,  असी,  अस्,  highly significant.
—अर्थ-
घ्न,  अस्,  ई,  अम्,  wasteful,  extravagant.
—अर्थ-
जात,  अस्,  आ,  अम्,  significant,  full of meaning
worth the money.
—अर्थ-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  under-
standing the meaning of anything.
—अर्थ-तत्त्व, 
अम्,  n. truth,  the real object,  nature or cause of any-
thing
 the true state of the case,  the fact of the matter.
—अर्थ-तस्,  ind. towards a particular object
 with
reference to the meaning
 in fact,  really,  truly
namely,  that is to say
 on account of,  (at the end
of a compound).
—अर्थ-द,  अस्,  आ,  अम्,  conferring
advantage
 profitable,  useful,  complaint,  favourable
liberal,  munificent.
—अर्थ-दूषण,  अम्,  n. spoil-
ing of another's property
 unjust seizure of property, 
or a withholding of what is due
 waste,  prodigality, 
extravagance
 finding fault with the meaning of
a passage.
—अर्थ-निबन्धन,  अस्,  आ,  अम्,  having
its cause in wealth,  contingent on affluence and re-
spectability.
—अर्थ-निश्चय,  अस्,  m. determination, 
decision.
—अर्थ-पति,  इस्,  m. the lord of riches
a king
 an epithet of Kuvera
 N. of a man.
—अर्थ-
पर,  अस्,  आ,  अम्,  intent on gaining wealth
 parsi-
monious,  niggardly.
—अर्थ-प्रयोग,  अस्,  m. appli-
cation of wealth,  as,  to trade,  usury,  &c.
 the profession
of usury.
—अर्थ-प्राप्ति,  इस्,  f. acquisition of wealth
attainment of an object.
—अर्थ-बन्ध,  अस्,  m. that
which binds together the sense
 the text.
—अर्थ-
बुद्धि,  इस्,  इस्,  इ,  selfish.
—अर्थ-बोध,  अस्,  m. in-
dication of the real import.
—अर्थ-भाज्,  क्,  क्,  क्,  en-
titled to a share in the division of property.
—अर्थ-
भृत,  अस्,  आ,  अम्,  having high wages (as a servant).
—अर्थ-भेद,  अस्,  m. distinction,  difference of mean-
ing.
—अर्थ-मात्र,  आ,  अम्,  f. n. property,  money.
—अर्थ-लाभ,  अस्,  m. acquisition of wealth.
—अर्थ-
लुब्ध,  अस्,  आ,  अम्,  greedy of wealth,  covetous,  nig-
gardly.
—अर्थ-लेश,  अस्,  m. a little wealth.
—अर्थ-
लोभ,  अस्,  m. desire of wealth,  avarice.
—अर्थ-
वत्,  आन्,  अती,  अत्,  wealthy,  rich
 significant,  full of
sense or meaning
 (आन्),  m. a man
 (-वत्),  ind.
according to a purpose.
—अर्थवत्-त्व,  अम्,  n. sig-
nificance,  importance.
—अर्थवर्गीय,  अस्,  आ,  अम्, 
concerning the category of objects.
—अर्थ-वाद, 
अस्,  m. explanation of an affair,  explanatory remark, 
exegesis
 affirmation or narrative
 declaration of
purpose or object
 speech or expression having a
certain object
 sentence
 praise,  eulogium.
—अर्थ-
विज्ञान,  अम्,  n. comprehension of meaning,  one of
the six exercises of the understanding.
—अर्थ-विद्,  त्, 
त्,  त्,  sagacious,  sensible,  wise.
—अर्थ-विनिश्चय,  अस्, 
m. title of a Buddhist Sūtra work.
—अर्थ-वृद्धि, 
इस्,  f. accumulation of wealth.
—अर्थ-वैकल्प,  अम्
n. deviation from truth,  perversion or disguise of fact
prevarication.
—अर्थ-व्यय,  अस्,  m. expenditure.
—अर्थ-व्यय-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  liberal in giving
and using.
—अर्थ-व्यय-सह,  अस्,  आ,  अम्,  prodigal.
—अर्थ-शास्त्र,  अम्,  n. institutes of the science of
what is useful in life
 science of polity or moral
and political government.
—अर्थ-शौच,  अम्,  n.
purity,  honesty in money matters.
—अर्थ-सं-
थान,  अम्,  n. accumulation of wealth
 treasury.
—अर्थ-सङ्ग्रह,  अस्,  m. accumulation of wealth
treasure.
—अर्थ-सञ्चय,  अस्,  m. acquisition of
wealth
 wealth,  property.
—अर्थ-सम्बन्ध,  अस्, 
m. connection of the sense with the word or sentence.
—अर्थ-साधक,  अस्,  m. bringing any matter to
a conclusion
 N. of a minister of king Daśaratha.
—अर्थ-सार,  अस्,  m. a considerable property.
—अर्थ-सिद्धक,  अस्,  m.,  N. of the plant Vitex
Negundo L.
—अर्थ-सिद्धि,  इस्,  f. success.
—अर्थ-
हर,  अस्,  आ,  अम्,  inheriting or taking wealth.
—अर्-
थ-हीन,  अस्,  आ,  अम्,  unmeaning,  nonsensical
 poor, 
deprived of wealth
 failing.
—अर्थागम (°थ-आग्°), 
अस्,  m. receipt or collection of property
 income,  ac-
quisition of wealth.
—अर्थाधिकार (°थ-अध्°),  अस्, 
m. office of treasurer,  charge of money or property.
—अर्थाधिकारिन् (°थ-अध्°),  ई,  m. a treasurer, 
a paymaster.
—अर्थान्तर (°थ-अन्°),  अम्,  n. an-
other matter,  a different or new circumstance,  a new
affair
 a different meaning
 opposite or antithetical
meaning,  difference of meaning or purport.
—अर्-
थान्तर-न्यास,  अस्,  m. antithesis.
—अर्थान्वित
(°थ-अन्°),  अस्,  आ,  अम्,  possessed of wealth,  rich
significant.
—अर्थापत्ति (°थ-आप्°),  इस्,  f. an infer-
ence from circumstances
 one of the five arguments
of the Mīmāṃsakas
 presumption,  supposition.
—अर्-
थार्थिन् (°थ-अर्°),  ई,  इनी,  इ,  one who solicits wealth, 
or endeavours to gain any object.
—अर्थेत् (°थ-इत्), 
त्,  त्,  त्,  Ved. active,  industrious
 hasty.
—अर्थेप्सु
(°थ-ईप्°),  उस्,  उस्,  उ,  desirous of wealth.
—अर्थेप्सु-
ता,  f. desire of wealth.
—अर्थेहा (°थ-ईहा°),  f. desire
of wealth.
—अर्थोपम (°थ-उप्°),  अम्,  n. a simile
in which the object of comparision,  is stated without any
particle of comparison,  e. g. ‘he is a dog.’
—अर्थो-
पार्जन (°थ-उप्°),  अम्,  n. acquisition of wealth
or property.
—अर्थोष्मन् (°थ-उष्°),  अ,  n. wealth, 
the glow or pride of wealth,  the condition of being
wealthy
 (so,  Anglice,  ‘a warm man’).
—अर्थौघ
(°थ-ओघ्°),  अस्,  m. a treasure.

Macdonell

English

 अर्थ ar-tha,  n.
  (V.),  m.
  business,  work
 aim,  🞄purpose
 cause
 meaning
 advantage,  profit,  🞄use,  utility,  the useful
 reward
 gain
 property,  🞄wealth,  money
 thing,  object
 matter,  affair
 🞄case,  suit
 a.
  —°,  hvg. in view,  serviceable for: 🞄-m,  in. ,  d.,  lc. on account of,  for sake of,  🞄for (—°)
 ab. = that is to say. ayam arthaḥ,  🞄this thing
 kam artham,  what thing? ko'arthaḥ,  what is the use of (in. )? what does (g.) 🞄care for (in. )?

Benfey

English

 अर्थ अर्थ,  i. e. ऋ + थ,  m.
 
 1. De-
sire
विवाह-,  a marriage suit.
 2. Aim
सिद्ध-,  one who has obtained his aim, 
Chr. 62,  60.
 3. Advantage,  Bhartṛ. 2, 
40.
 4. Business,  Man.  2,  67.
 5. Wealth, 
Pañc. i. d. 197
 worldly prosperity, 
Man.  12,  38 (one of the three aims of
men
 the two others are काम,  pleasure, 
and धर्म,  virtue)
 money,  Daśak.
in Chr. 180,  19.
 6. Cause,  Man.  2,  213.
 7. Thing,  Man.  8,  170.
 8. Meaning, 
Man.  3,  186
 true sense,  Man.  1,  3
thought,  word,  Cāk. d. 164.
 9. In law:
A suit,  an action. 
 10. The acc. अर्थम्
is used as an adverb,  but almost always at
the end of a compound word,  implying, 
‘for, ’ ‘on account of, ’ e. g. यज्ञ-सिद्धि-
अर्थम्,  For the performance of sacri-
fices,  Man.  1,  23. The dat. अर्थाय, 
and loc. अर्थे,  may be also used at
the end of a compound word,  or may
govern the genitive. Abl. अर्थात्,  ‘to
wit, ’ ‘namely, ’ Sch. Śāk. d. 41.
 --
 Comp.
  इति-अर्थ + म्,  adv. to this end, 
Brāhmaṇav,  3,  4.
इन्द्रिय-,  m.
  an object
of sense,  Man.  4,  16. एतद्-अर्थ + म्, 
therefore,  Pañc. i. d. 330
 in order, 
Rām.  2,  52,  24
किम्-,  adj.
  with what
aim,  Chr. 57,  24. किम्-अर्थ + म्। adv.
why,  to what end,  Nal. 22,  7.
कृत-, 
adj.
  having attained one's end,  satis-
fied,  Rām.  4,  34,  22.
गृह-,  m.
  the
business of the house,  Man.  2,  67. तद्
-अर्थ + म्,  adv. therefore,  Rām.  1,  73,  4.
निरर्थ,  i. e.
निस्-, 
 I. m.
  nonsense.
 II.
adj.
  1. purposeless. 2. poor. 3. un-
meaning. निश्चितार्थ,  i. e.
निस्-चित-, 
(vb. चि),  adj.
  completely resolved, 
Rām.  4,  42,  9.
पर-,  m.
  1. great import-
ance. 2. the interests of another. 3.
sexual intercourse.
परम-,  m.
  1.
the most sublime truth. 2. the whole
truth. 3. reality. 4. earnest,  Śāk.
d. 51.
पुरुष-,  m.
  1. the object or
aim of man.  2. human exertion. 
भूत-,  m.
  an element of life.
महा-, 
 I. m.
  a principal object.
 II. adj.
  1.
significant. 2. dignified.
यज्ञ-,  adj.
 
serving for a sacrifice,  Bhag. 3,  9.
यथा-,  adj.
  1. according to the sense.
2. proper,  right,  थम्,  adv. suitably, 
properly.
अ-यथा-,  adj.
  not true,  Śāk.
d. 54. यद्-अर्थ + म्,  adv. for what
reason,  Chr. 3,  3. यावदर्थ,  i. e.
यावन्त्-, 
 I. adj.
  as much as may be
useful,  Man.  2,  182.
 II. adv. थम्,  as
much as may be useful,  ib. 2,  51.
स्व-, 
 I. adj.
  1. having one's own object. 2.
having a literal meaning. 3. pleonastic.
 II. m.
  1. property. 2. own object. 3.
own interest,  Bhartṛ. 2,  59.

Hindi

धन

Apte Hindi

Hindi

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"आशय, प्रयोजन, लक्ष्य, उद्देश्य, अभिलाष, इच्छा"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"कारण, प्रयोजन, हेतु, साधन"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"अभिप्राय, तात्पर्य, सार्थकता, आशय"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"वस्तु या विषय, पदार्थ, सारांश"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"(क) मामला, व्यापार, बात, कार्य,  (ख)हित, इच्छा,  (ग) विषयसामग्री, विषय-सूची"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"दौलत, धन, सम्पत्ति, रुपया"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"धन या सांसारिक ऐश्वर्य का प्राप्त करना, जीवन के चार पुरुषार्ों में से एक"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"(क)उपयोग, हित, लाभ, भलाई,  (ख)उपयोग, आवश्यकता, जरूरत, प्रयोजन"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"मांगना, याचना, प्रार्थना, दावा, याचिका"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"कार्यवाही, अभियोग"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"वस्तुस्थिति, याथार्थ्य"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"रीति, प्रकार, तरीका"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"रोक, दूर रखना,  प्रतिषेध, उन्मूलन"

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
विष्णु।

अर्थः
पुं*
  - ऋ+थन्
"विषय,  पदार्थ,  उद्देश्य,  इच्छा,  अभिप्राय"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ರವ್ಯ /ಹಣ /ಧನ
निष्पत्तिः - > अर्थ (उपयाञ्चायाम्) - "घञ्" (३-३-१९)
व्युत्पत्तिः - > अर्थ्यते
प्रयोगाः - > "त्यागाय सम्भृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम्"
उल्लेखाः - > रघु० १-७
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷಯ /ಉದ್ದೇಶ /ಗುರಿ
प्रयोगाः - > "न हि बुद्धिगुणेनैव सुहृदामर्थदर्शनम्"
उल्लेखाः - > माल० ४-६
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಬ್ದಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯಿಸಲ್ಪಡುವ ಅರ್ಥ
प्रयोगाः - > "अर्थो वाच्यश्च लक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति त्रिधा मतः । वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः ।" "वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थः प्रतिपत्तये" ।
उल्लेखाः - > सा० द०,  रघु० १-१
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತು /ಪದಾರ್ಥ
प्रयोगाः - > "अर्थो हि कन्या परकीय एव"
उल्लेखाः - > शाकु० ४-२१
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರಣ /ನಿಮಿತ್ತ
प्रयोगाः - > "त्द्गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्यमर्थोऽयमर्थान्तरलभ्य एव"
उल्लेखाः - > कुमा० ३-१८
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿವೃತ್ತಿ /ತಡೆ
प्रयोगाः - > "मशकार्थो धूमः"
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾಚನೆ /ಬೇಡಿಕೆ
प्रयोगाः - > "अर्थोऽनर्थो महाकोशः"
उल्लेखाः - > वि० स०
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಗ್ನದಿಂದ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಫಲ /ಪರಿಣಾಮ
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪೇಕ್ಷೆ /ಅಭಿಲಾಷೆ
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಜಸ್ಥಿತಿ /ವಸ್ತುಸ್ವಭಾವ
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಕಾರ /ವಿಧಿ /ಬಗೆ
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷಯ /ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯ ವಸ್ತು
प्रयोगाः - > "तया भवतोऽविनयमन्तरेण परिगृहीतार्था कृता देवी"
उल्लेखाः - > माल० ४
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಯೋಜನ /ಕಾರ್ಯ
प्रयोगाः - > "सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम्"
उल्लेखाः - > रघु० १-१९
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನ ತಂತ್ರಾವಾಪಗಳು
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯವಹಾರ
अर्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಸ್ತ್ರ
विस्तारः - > "अर्थः प्रकारे विषये व्यवहारे प्रयोजने । अभिधेये धने शास्त्रे वस्तुहेतुनिवृत्तिषु" - नानार्थर० ।

L R Vaidya

English

 arTa {% m. %} 1. Object,  purpose,  e.g. ज्ञातार्थो ज्ञातसंबन्धः श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते
 (अर्थ is often used in this sense as the last member of adjectival compounds and may be rendered by ‘intended for, ’ ‘for the sake of on account of’ &c.,  सन्तानार्थाय विधये R.i.84,  ii.16,  यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः Bg.iii.9. In ‘मशकार्थो धूमः’ and ‘आपदर्थे धनं रक्षेत्’ has the sense of “warding off” but it is derivable from the sense above given. The acc. dat. and loc. singulars of this word,  viz.,  अर्थम्,  अर्थाय and अर्थे often stand as last members of adverbial compounds in the above senses,  वेलोपलक्षणार्थमादिष्टोऽस्मि भगवता काश्यपेन Sak.iv.,  तद्दर्शनाद्भूच्छम्भोर्भूयान् दारार्थमादरः K.S.vi.13.)
use,  utility,  profit,  advantage
motive,  reason,  ground (in these three senses,  the word is generally used with the inst.,  e.g. को नु मे जीवितेनार्थः,  नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन Bg.iii.18,  अचेतनग्रहणेन नार्थः,  सतामर्थः शिवार्चया,  कोऽर्थस्तिरश्चां गुणैः Panch.ii.)
meaning,  sense,  signification,  e.g. अर्थभेदेन शब्दभेदः
anything expressed by words,  तददोषै शब्दार्थौ सगुणौ K.Pr.i. (According to poeticians,  this अर्थ is of three kinds,  viz,  वाच्य or primary (i.e. expressed),  लक्ष्य or secondary,  and व्यंग्य or suggested.)
money,  wealth,  riches,  अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च साधयेत्,  अर्थानामर्जने दुःखम् Panch.i.
interest,  concern (as in स्वार्थ ‘one’s own interest’)
attainment of riches or worldly prosperity (considered as one of the four ends of worldly life (पुरुषार्थ),  the other three being धर्म,  काम and मोक्ष),  अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R.i.25
affair,  matter,  concern,  इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः R.i.72,  or अर्थोऽयमर्थान्तरभाव्य एव K.S.iii.18
an object of sense,  anything which can be perceived by any of the senses,  इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः Katho.,  (the objects of sense are five in number,  vix. शब्द,  स्पर्श,  रूप,  रस and गन्ध)
a request,  a petition
manner,  kind
an action,  a plaint (in law).

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

५,  अक्ष,  अनिल,  अनुत्तर,  अर्थ,  असु,  आशुग,  इन्द्रिय,  इषु,  कङ्कपत्री,  करणीय,  कलङ्क,  कामगुण,  कामदेव,  खग,  तत्त्व,  तन्मात्र,  धी,  नाराच,  नालीक,  पक्षि,  पञ्च,  पतङ्ग,  पत्रिन्,  पर्व,  पवन,  पाण्डव,  पुत्र,  पृषत्क,  प्राण,  बाण,  भाव,  भूत,  भेदक,  मरुत्,  महाभूत,  महाव्रत,  मार्गण,  रत्न,  लेय,  लेयक,  वध,  वर्ष्मन्,  वात,  वायु,  विशिख,  विषय,  व्रत,  शर,  शरीर,  शस्त्र,  शिलीमुख,  शूक,  श्वसन,  समिति,  सायक,  स्मरबाण,  स्मरेषु

Bopp

Latin

 अर्थ m. (r. अर्थ् s. अ,  nisi potius अर्थयामि est Denomina-
tivum vocis अर्थ)
1) res,  materia. BR. 1. 16. 2. 2. 6. N.
8. 4. 12. 90. 15. 3. 18. 15. BH. 2. 6. 8. transl. sensus.
2) divitiae,  opes. N. 17. 47. BH. 2. 6.
3) commodum, 
utilitas,  fructus. BH. 3. 18.
4) causa,  ratio. N. 15. 13.
Acc. instr. dat. et loc. - अर्थम्,  अर्थेन,  अर्थाय,  अर्थे-
praepositionis vice funguntur,  ut latinum causâ,  gratiâ, 
c. gen. aut in compositione cum nomine recto. N. 23. 10.
BR. 1. 27. 29. 2. 3. H. 4. 28. -- In fine compositorum अर्थ
cum significatione res nonnunquam redundat. A. 4. 16.
SA. 4. 25. (gr. αἰτία).

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

अर्थ
पु
अर्थ,  निवृत्ति,  अभिधेय,  धन,  प्रयोजन
निवृत्तावभिधेयेऽर्थो धने प्रोक्तः प्रयोजने ॥ ४१ ॥
verse 2.1.1.41
page 0010

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 artha,  nt. (as in RV generally
 in later Skt. only m.),  aim,  goal,  etc.: idam eva cārthaṃ (acc.) SP 〔97.5〕 (vs)
 paramārtham etat (acc.) 8,  10 (vss)
 yad arthaṃ samudāgato tad artham abhisaṃbhāvayitvā Mv 〔i.4.12〕,  formula repeated 〔i.34.1〕 etc.
 in these two occurrences all mss. yad,  tad. (As one of the four pratisaṃvid,  see this.)

Indian Epigraphical Glossary

English

 artha (IE 7-1-2),  ‘five’, 
(CII 1),  a cause or matter.
(CII 1),  business.

Lanman

English

 ártha,  m.
	—1. aim,  object,  purpose,  errand, 
 sake
 artham and arthe [1302c 4], 
for the sake of,  on account of,  for,  esp.
frequent at end of cpds
	—2. (object,  i. e.)
thing,  matter,  affair,  cause,  business
	—3.
(object,  i. e.) advantage,  profit (w. instr.), 
wealth,  property
	—4. aim,  intent,  meaning, 
 59^15. [‘that which one goes for, ’ √ṛ, 
1163.]

Kridanta Forms

Sanskrit

अर्थ (अ꣡र्थ॒ उपयाच्ञायाम् - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  अर्थनम्
अनीयर् =  अर्थनीयः - अर्थनीया
ण्वुल् =  अर्थकः - अर्थिका
तुमुँन् =  अर्थयितुम् / अर्थितुम्
तव्य =  अर्थयितव्यः / अर्थितव्यः - अर्थयितव्या / अर्थितव्या
तृच् =  अर्थयिता / अर्थिता - अर्थयित्री / अर्थित्री
क्त्वा =  अर्थयित्वा / अर्थित्वा
ल्यप् =  प्रार्थ्य
क्तवतुँ =  अर्थितवान् - अर्थितवती
क्त =  अर्थितः - अर्थिता
शानच् =  अर्थयमानः / अर्थमानः - अर्थयमाना / अर्थमाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  अर्थ्
मूलधातुः:
   अर्थ
धात्वर्थः:
  उपयाञ्चायाम्
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  आत्मनेपदी
रूपम्:
  अर्थयते

Abhyankara Grammar

English

अर्थ  (I) lit.signification, conveyed sense or object. The sense is sometimes looked upon as a determinant of the foot of a verse: cf. प्रायोर्थो वृत्तमित्येते पादज्ञानस्य हेतवः R. Pr. XVII 16. It is generally looked upon as the determinant of a word (पद). A unit or element of a word which is possessed of an indepen- dent sense is looked upon as a Pada in the old Grammar treatises
 cf. अर्थः पदमिति ऐन्द्रे
 cf. also अर्थः पदम् V. Pr. III.2,  explained by उव्वट as अर्थाभिधायि पदम् । पद्यते गम्यते ज्ञायतेSर्थो- नेनेति पदम् । There is no difference of opinion regarding the fact that,  out of the four standard kinds of words नाम,  आख्यात,  उपसर्ग and निपात,  the first two kinds नाम and अाख्यात do possess an independent sense of their own. Regarding possession of sense and the manner in which the sense is conveyed,  by the other two viz. the Upasargas (preposi- tions) and Nipātas (particles) there is a striking difference of opinion among scholars of grammar. Al- though Pāṇini has given the actual designation पद to words ending with either the case or the conju- gational affixes,  he has looked upon the different units or ele- ments of a Pada such as the base,  the affix,  the augment and the like as possessed of individually separate senses. There is practi- cally nothing in Pāṇini's sūtras to  prove that Nipātas and Upasargas do not possess an independent sense. Re: Nipātas,  the rule चादयोऽसत्वे,  which means that च and other indeclinables are called Nipātas when they do not mean सत्त्व,  pre- sents a riddle as to the meaning which च and the like should convey if they do not mean सत्त्व or द्रव्य i.e. a substance. The Nipātas cannot mean भाव or verbal activity and if they do not mean सत्व or द्रव्य,  too,  they will have to be call- ed अनर्थक (absolutely meaningless) and in that case they would not be termed Prātipadika,  and no case- affix would be applied to them. To avoid this difficulty,  the Vārti- kakāra had to make an effort and he wrote a Vārtika निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकत्वम् । P. I.2.45 Vār. 12. As a matter of fact the Nipātas च,  वा and others do possess a sense as shown by their presence and ab- sence (अन्वय and व्यतिरेक). The sense,  however,  is conveyed rather in a different manner as the word समूह,  or समुदाय,  which is the meaning conveyed by च in रामः कृष्णश्च,  cannot be substituted for च as its Synonym in the sentence राम: कुष्णश्च. Looking to the different ways in which their sense is conveyed by nouns and verbs on the one hand,  and by affixes,  prepositions and inde- clinables on the other hand,  Bhar- tṛhari,  possibly following Yāska and Vyāḍi,  has developed the theory of द्योतकत्व as contrasted with वाचकत्व and laid down the dictum that indeclinables,  affixes and prepositions (उपसर्गs) do not direct- ly convey any specific sense as their own,  but they are mere signs to show some specific property or excellence of the sense conveyed by the word to which they are    attached
 cf. also the statement 'न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थान्निराहुरिति शाकटायनः नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयेगद्योतका भवन्ति । Nir 1.3. The Grammarians,  just like the rhetoricians have stated hat the connection between words and their senses is a permanent one ( नित्य ),  the only difference in their views being that the rhetori- cians state that words are related
 no doubt permanently,  to their sense by means of संकेत or conven- tion which solely depends on the will of God,  while the Grammarians say that the expression of sense is only a natural function of words
 cf. 'अभिधानं पुनः स्वाभाविकम्' Vārttika No.33. on P. I.2.64. For द्योतकत्व see Vākyapadīya of Bhartṛhari II. 165-206.

धातुप्रदीपः

Sanskrit

अर्थ याच्ञायाम् 
- अर्थयते  अर्थयाञ्चक्रे  आर्त्तथत  अर्त्तिथयिषते  348

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अ꣡र्थ ,  so zu akzentuieren. — अर्थं चर् jemandes Sache fördern,  für jemandes Nutzen arbeiten,  Jātakam. 21.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

dgos pa
१) अभिप्रयोजन २) अर्थ ३) उपयुज्यमान ४) कार्य ५) प्रयोजन ६) समायोगि ७)

dngos po
१) अर्थ २) एकभाव ३) द्रव्य ४) द्रव्यता ५) पक्ष ६) पद ७) पदार्थ ८) भव ९) भवत्व १०) भाव ११) भावत्व १२) मूल १३) वस्तु १४) वस्तुत्व १५) वास्तव

mchod yon
१) अर्थ २) अर्थ्य

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
वित्तं रिक्थं स्वापतेयं राः सारं विभवो वसु ॥ १९१ ॥
द्युम्नं द्रव्यं पृक्थमृक्थं स्वमृणं द्रविणं धनम् ।
हिरण्यार्थौ निधानं तु कुनाभिः शेवधिर्निधिः ॥ १९२ ॥
-wordlist-
 
वित्त (क्ली),  रिक्थ (क्ली),  स्वापतेय (क्ली),  रै (पुंस्त्री),  सार (क्ली),  विभव (पुं),  वसु (क्ली),  द्युम्न (क्ली),  द्रव्य (क्ली),  पृक्थ (क्ली),  ऋक्थ (क्ली),  स्व (पुंक्ली),  ऋक्ण (क्ली),  द्रविण (क्ली),  धन (पुंक्ली),  हिरण्य (पुं),  अर्थ (पुं),  निधान (क्ली),  कुनाभि (पुं),  शेवधि (पुं),  निधि (पुं)

--source--
 
त्रिवर्गा धर्मकामार्थाश्चतुर्वर्गः समोक्षकाः ।
बलतूर्याश्चतुर्भद्रं प्रमादोऽनवधानता ॥ १३८२ ॥
-wordlist-
 
त्रिवर्ग (पुं),  बलतुर्य (पुंब),  धर्म (पुं),  अर्थ (पुं),  काम (पुं),  चतुर्वर्ग (पुं),  चतुर्भद्र (क्ली),  मोक्ष (पुं),  प्रमाद (पुं),  अनवधानता (स्त्री)

--source--
 
निमित्ते कारणं हेतुर्बीजं योनिर्निबन्धनम् ॥ १५१३ ॥
निदानमथ कार्यं स्यादर्थः कृत्यं प्रयोजनम् ।
-wordlist-
 
निमित्त (क्ली),  कारण (क्ली),  हेतु (पुं),  बीज (क्ली),  योनि (पुंस्त्री),  निबन्धन (क्ली),  निदान (क्ली),  कार्य (क्ली),  अर्थ (पुं),  कृत्य (क्ली),  प्रयोजन (क्ली)

अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः

Sanskrit

--source--
 
विप्रतीसारोऽनुशयेऽथार्था अपीन्द्रियार्थवत् ॥ १२५ ॥
-wordlist-
 
विप्रतीसार (पुं),  अर्थ (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

द्युम्न
द्युम्न,  द्रव्य,  द्रविण,  रै,  सार,  स्वापतेय,  अर्थ,  स्व,  ऋक्थ,  पृक्थ,  वित्त,  धन,  हिरण्य,  वसु,  विभव
द्युम्नं द्रव्यं द्रविणं राः सारं स्वापतेयमर्थः स्वम् ।
ऋक्थं पृक्थं वित्तं धनं हिरण्यं च वसु विभवः ॥ ८० ॥
verse 1.1.1.80
page 0010

अर्थ
अर्थ,  अभिधेय,  अभिप्राय,  प्रयोजन,  द्रव्यवाचक,  प्रस्ताव
अभिधेयाभिप्रायप्रयोजनद्रव्यवाचकेष्वर्थः ।
verse 5.1.1.867
page 0099

नाममाला

Sanskrit

वित्त,  वस्तु,  वसु,  द्रव्य,  स्व,  अर्थ,  द्रविण,  धन,  कस्वर
वित्तं वस्तु वसु द्रव्यं स्वार्थं रा द्रविणं धनम् ।
कस्वरं तत्पतिं प्राहुः कुवेरं चैकपिङ्गलम् ॥ ९५ ॥
वैश्रवणं राजराजमुत्तराशापतिं तथा ।
अलकानिलयं श्रीदं धनपर्यायदायकम् ॥ ९६ ॥
verse 0.1.1.95
page 0048

Mahabharata

English

Artha (profit). § 641 (Rājadh.): XII,  59,  2253 (son of Dharma and Śrī),  2254
 XII,  10407 (= Śiva,  1000 names^1)
 XIII,  1166 (do.,  1000 names^2)
 XIII,  6995 (= Vishṇu,  1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अर्थ त् क ङ याचने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 ङअर्थयते अर्थापयते । प्रार्थयत्यल्पमूल्यानीत्यादौप्रार्थनं प्रार्थः पश्चात् प्रार्थं करोति इति ञौपरस्मैपदं । इति दुर्गादासः ॥

 अर्थः,  पुं,
   (अर्थ + घञ् ।) विषयः । याच्ञा ।धनं । कारणं । वस्तु । शब्दप्रतिपाद्यः । निवृत्तिः ।प्रयोजनं । इति मेदिनी ॥
 प्रकारः । इति हेम-चन्द्रः ॥
 (धनार्थे यथा,  --“अर्थेन बलवान् सर्व्वः अर्थाद्भवति पण्डितः” ।इति हितोपदेशे । अयञ्च त्रिवर्गस्यान्तर्गतः ।“कस्यार्थधर्म्मौ वद पीडयामिसिन्धोस्तटावोघैव प्रवृद्धः ।” इति कुभारसम्भवे ।“तमसोलक्षणं कामो राजसस्त्वर्थ उच्यतेसत्त्वस्य लक्षणं धर्म्मः श्रेष्ठ्यमेषां यथोत्तरं” ॥
इति मनुः । शब्दप्रतिपाद्यः । शब्दानामभिधेयः ।“वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये” ।इति रधुवंशे । अभिधेये । अलङ्कारशास्त्रादौअर्थस्त्रिविधः,  वाच्यो लक्ष्यो व्यङ्गश्चेति ।

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अर्थ याचने अद० चु०
  आत्म० द्विक० सेट् । अर्थयते आर्त्तिथत ।अर्थयामास । अर्थकः अर्थी अर्थितः अर्थ्यः अर्थनीयः अर्थ-यितुम् अर्थनम् अर्थना । अर्थयित्वा अर्थयिता“सुराः सपभ्यर्य्ययितार एते” कुमा० । “अवकाशं किलो-दन्यान् रामायाभ्यर्थितो ददौ” रघुः “अग्लोपित्वं स्थानिवत्त्वंचादन्तस्य प्रयोजनम् यत्र त्वेते न विद्येते तत्राग्लोपविक-ल्पनम् । तद्बलादन्त्यदीर्घश्च पुक् चेत्यङ्कापयत्यपि” कामधेनूक्तेःपुक्--दीर्घश्च अर्थापयते । सम् + समर्थने सममर्थयते सम-र्थनञ्च प्रमाणेन व्यवस्थापनम् । कु पीडने कदादेशः कदर्थयते ।अभि + आभिमुख्येन प्रार्थने अभ्यर्थनीयः । “अभ्यर्थनाभङ्ग-भयेन साधुः” कुमा० । प्रति + प्रतिकूलाचरणे प्रत्यर्थी ।“प्रत्यर्थीभूतामपि तां समाधेः” कुमा० ।

 अर्थ पु०
  अर्थ भावकर्म्मादौ ययायथम् अच् । १ अभिधेये २ शब्द-शक्त्या वोध्येपदार्थे च “तददोषौ शब्दार्थावनलङ्कृती पुनःक्वापि” का० प्र० आलङ्कारिकमते स च अर्थस्त्रिविधःवाच्यो लक्ष्योव्यङ्ग्यश्चेति भेदात् । “अर्थोवाच्यश्चलक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति त्रिधा मतः । वाच्योऽर्थोऽभिधयाबोध्यो लक्ष्योलक्षणया मतः । व्यद्ध्योव्यञ्जनया ताःस्युस्तिस्रः शब्दस्य शक्तयः” सा० द० । ताश्च तत्तच्छब्देवक्ष्यन्ते । अन्यमते “तात्पर्य्याख्यां वृत्तिमाहुः पदा-र्थान्वयबोधने । तात्पर्य्यार्थं तदर्थञ्च वाक्यं तद्बोधकं-परे” । इति तात्पर्य्य प्रतिपाद्योऽप्यपरः अर्थभेदः । स चअभिहितान्वयशब्दे विवृतः । ३ धने । तस्य सर्व्वैरर्थनीय-त्वात्तथात्वम् “अजरामरवत् प्राज्ञोविद्यामर्थांश्च चिन्तयेत्”“अर्थस्योपार्ज्जने क्लेशस्ततोऽपि परिरक्षणे” नीति० । सचार्थ-स्त्रिविधः शुक्लः शवलः कृष्णश्चेति भेदात् यथा“अथ गृहाश्रमिणस्त्रिविधोऽर्थोभवति । शुक्लः शवलोऽ-सितश्चेति । शुक्लेनार्थेन यदैहिकं करोति तद्देवमासाद-यति । यच्छबलेन तन्मानुष्यम्,  यत्कृष्णेन तत्तिर्य्यक्त्वम् ॥
स्ववृत्त्युपार्जितं सर्व्वं सर्व्वेषां शुक्लम् । अनन्तरवृत्त्युपात्तंशवलम् । अन्तरितवृत्त्युपात्तञ्च कृष्णम् । क्रमागतं प्रीतिदायम्प्राप्तञ्च सह भार्य्यया । अविशेषेण सर्व्वेषां धनं शुक्लंप्रकीर्त्तितम् ॥
 उत्कोचशुक्लसंप्राप्तमविक्रेयस्य विक्रये ।कृतोपकारादाप्तञ्च शवलं समुदाहृतम् ॥
 पार्श्विंकद्यूतचौ-र्य्याप्तं प्रतिरूपकसाहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत् कृष्णंसमुदाहृतम् ॥
 यथाविधेन द्रव्येण यत्किञ्जित् कुरुते नरः ।तथाबिधमवाप्नोति स फलं प्रेत्यचेहच” विष्णु० सू० ॥
 ४ प्रयोजने इष्टे । प्रयोजनञ्च इच्छाविषयः । तच्च गौणमुख्यभेदेन द्विविधम् यत्र अन्येच्छानधीनेच्छा जायते तत् मुख्यंयथा सुखं दुःखाभावश्च तयोरिच्छाया अन्येच्छानधीनत्वात् ।साक्षात् परम्परया वा तत्साधनं तु गौणं तत्र सुखदुःखा-भावेच्छयैव इच्छोदयात् गौणत्वम् । प्रबोजनञ्च यद्यपिनानाविधम् तथापि शास्त्रकारैः प्राधान्येन धर्म्मार्थ-काममोक्षरूपाणि चत्वार्येवाङ्गीकृतानि तत्रैव सर्व्वप्रयो-जनानामन्तर्भावात् । तएव चत्वारः षुरुषार्थाः पुरुषे-णेष्यमाणत्वात् । मांख्यास्त सर्गापवर्गात्मकं द्विविधंपुरुषार्थमाहुःपुरुषस्य प्रयोजनमुद्दिश्य प्रकृतेः प्रवर्त्तनात् ।एवं चतुर्विधे द्विविधे वा पुरुषार्थे मतभेदेन स्थितेतेषु मध्ये मोक्षएव परमपुरुषार्थः “अथ त्रिविधदुःखा-त्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषाषार्थः” सा० सृ० । “इह खलुधर्म्मार्थकाममोक्षाख्येषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्षएव परम-पुरुषार्थं” वे० प० । दुःखात्यन्तनिवृत्तिरूपमुख्यप्रयोजनस्यअन्येच्छानधीनेच्छाविषयत्वात् प्राधान्यम् । धर्म्मार्थकामास्तुतत्साधनानि तत्रापि धर्म्मोऽर्थसाधनम् अर्थः कामस्यसाधनमित्यवान्तरभेदः “ईक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे तदधीनाहिसिद्धयः” रघुः । “ज्ञातार्थोज्ञासम्बन्धः श्रोतुं श्रोता प्रव-र्त्तते” इत्यत्रार्थपदेनाभिधेयप्रयो जनयोर्ग्रहणम् “कस्या-र्थकामौ वद पीडयामि” “अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म्मएव मनीषिणः” रघुः । ५ निमित्ते “अतोऽर्थान्न प्रमा-द्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः” मनुः अर्थाथेतोः कुल्लू०“अर्थोऽयमंर्थान्तरलभ्य एव” कुमा० “अर्थान्तरं कारणान्त-रमिति” मल्लि० । निमित्तञ्च कारणनुद्देश्यञ्च तत्रनिमित्तार्थेन “अर्थेन तु नित्यसमासो विशेष्यनिघ्नता चेति”वार्त्तिकोक्तेः नित्यश्चतुर्थीसमासः । द्विजार्थं पयः । द्विजार्थायवागूः । यूपार्थं दारु । भाष्यकृता तु यूपार्थं दारु इत्यादौवहुव्रीहिरपि माधुः स्वरे विशेष इत्युक्तम् “अन्ये चबहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः” गीता “मदर्थमपि कर्म्माणिकुर्व्वन्नाप्नोति किल्विषम्” गीता “मदर्थसन्देशमृणाल-मन्थरः” नैष० । “परलोकसहायार्थं सर्व्वभूतान्यपीडयन्”“तस्माद्धर्म्मं सहायार्थं” इति च मनुः । कर्म्मणि--अच् ।६ विषये शब्दादौ । “इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः गीता”“इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्था ह्यर्थेभ्यश्च परं मनः” क० उ० ।७ ज्ञेयवस्तुनि “इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानं प्रत्यक्षम्”गौ० सू० । अत्रार्थः घटादिवस्तुमात्रम् । राज्ञ उपाये८ तन्त्रावापादौ अर्थचिन्ताशब्दे उदा० ९ वस्तुस्वभावेयथार्थम् । १० निवर्त्तनीये मशकार्थोधूमः । ज्योतिषोक्ते११ लग्नावघिद्वितीयभवने १२ प्रकारे । भावे अच् १३ अभिलाषे१४ प्रार्थ ने च कर्म्मणि यत् १५ अर्थ नीये विष्णौ पु०
 “अर्थोऽनर्थो महाकोपः” वि० स० “सुखरूपतया सव्वैरर्थ्यत इत्यर्थः । भा० १६ फले । अर्थाय साधुः अर्था-दनपेतो वा यत् अर्थ्यः । अर्थादनपेते अर्थसाधने चत्रि०  । “अर्थ्यामर्थपतिर्वाचम” रघुः । “वागीशं वाग्भिर-र्थ्याभिः” कुमा० ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

अर्थ उपयाच्ञायाम्
- अर्थयते,  आर्तिथत,  अर्तिथयिषते  345

धातुवृत्तिः

Sanskrit

अर्थ  (अर्थः)  उपयाच्ञायाम्
( अर्थयते अर्थयिता  अर्थयिष्यते ) "प्रार्थयन्ति शयनोत्थितं प्रिया' इत्यादि कृदन्तात्तत्करोतीति णिचि नेयम् 359

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@‘अर्थ उपयाच्ञ्नायाम्’@} 2 अर्थकः-र्थिका,  अर्तिथयिषकः-षिका
   अर्थयिता-त्री,  अर्तिथयिषिता-त्री
   अर्थ 3 यमानः,  अर्तिथयिषमाणः
   अर्थयिष्यमाणः,  अर्तिथयिषिष्यमाणः
   अर्थ् 4 -अर्थौ-अर्थः
   -- अर्थितम् 5 -तः-तवान्,  अर्तिथयिषितम्-तः-तवान्
   अर्थः,  विद्या 6र्थी,  अर्तिथयिषुः
   अर्थयितव्यम्,  अर्तिथयिषितव्यम्
   अर्थनीयम्,  अर्तिथयिषणीयम्
   अर्थ्यम्,  अर्तिथयिष्यम्,  ईषदर्थः,  दुरर्थः,  स्वर्थः
   -- अर्थ्यमानः,  अर्तिथयिष्यमाणः
   अर्थः
   अर्तिथयिषः
   अर्थयितुम्,  अर्तिथयिषितुम्
   अर्थना,  अभ्यर्थना,  अर्तिथयिषा
   अर्थनम्,  अर्तिथयिषणम्
   अर्थयित्वा,  अर्तिथयिषित्वा
   समर्थ्य,  अभ्यर्थ्य,  7 समर्तिथयिष्य
   अर्थम् २,  अर्थयित्वा २,  अर्तिथयिषम् २,  अर्तिथयिषित्वा २
   8
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४०)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१९०५-सक। सेट्- आत्मने-आ [[१। ‘आगर्वादात्मनेपदिनः’,  इति ग। सू। चुरादौ। तेन ण्यन्ताच्छानजेव। “प्रार्थ- यन्ति शयनोत्थितं प्रियाः’ ‘इत्यादि तु कृदन्तात् ‘तत्करोति--’ इति णिचि नेयम्” इति मा धा। वृत्तौ।।]] गर्वीयः। अदन्तः)
 03 =>
  [[१। ‘आगर्वादात्मनेपदिनः’,  इति ग। सू। चुरादौ। तेन ण्यन्ताच्छानजेव। “प्रार्थ- यन्ति शयनोत्थितं प्रियाः’ ‘इत्यादि तु कृदन्तात् ‘तत्करोति--’ इति णिचि नेयम्” इति मा धा। वृत्तौ।।]]
 04 =>
  [[२। ‘रात् सस्य’ (८-२-२४) इति नियमात् संयोगान्तलोपो न।]]
 05 =>
  [[आ। ‘तच्चाकर्ण्य सरोषमुत्पदयते स्मोत्तुङ्गमञ्चं हरिः प्रोत्तिष्ठन्नसिचर्मणी गृहितवान् कंसोऽपि मृग्योऽसताम्। द्रष्टॄणां कुहकोऽथ शूरयितृभिः स्तुत्योऽसिना वीरयां-- चक्रे स्थूलितभीतिरर्थितवधास्सत्राशनैर्गर्वितैः’ (धा। का। ३-५८।)]]
 06 =>
  [[३। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
 07 =>
  [[B। ‘न जिह्रियाञ्चकाराथ सीतामभ्यर्थ्य तर्जितः। नाप्यूर्जां बिभरामास वैदेह्यां प्रसितो भृशम्।।’ भ। का। ६। ३।]]
 08 =>
  [पृष्ठम्००३८+ २८]

Capeller

German

 अ॑र्थ n.
  (m. ) Streben,  Arbeit,  Ziel,  Zweck, 
Grund,  Sinn,  Bedeutung
 Vorteil,  Glück, 
Nutzen von (Instr.),  Lohn,  Erwerb, 
Reichtum,  Besitz,  Vermögen,  Geld, 
Dind
 Sache,  Klage (j.) Adj. —° bezweckend, 
zu — dieneud
 Abstr.
°त्व n.
  अर्थम् (—°),  अर्थेन,  अर्थाय,  अर्थे (mit
Gen. o. —°) wegen,  um — willen,  zu.
अयमर्थ
,  क॑मर्थम् etc. dieses,  was (= haec
res quam rem).

 अ॑र्थ n.
  (älter als)m. 

Grassman

German

 ártha,  n. (m. nur {844, 4}
 {877, 4}. _{877, 6}). Grundbegriff ist „das Erstrebte“ (wol von ar 9 in der Bedeutung „streben“). Daher 1〉 Ziel
 2〉 Geschäft,  Arbeit
 insbesondere 3〉 mit i oder gam,  an die Arbeit gehen,  eine Arbeit treiben.
-am 1〉 {105, 2}
 {130, 5}
 {144, 3}
 {295, 3}
 {302, 10}
 {534, 9}
 {688, 5}
 {713, 5}
 {844, 4}
 {853, 20}
 {855, 5}
 {969, 1}. — 2〉 {10, 2}
 {245, 3}
 {287, 5}
 {309, 3}
 {473, 5}
 {678, 17}
 {877, 4}. _{877, 6}
 {885, 1}
 {899, 5}(?). — 3〉 {38, 2}
 {113, 6}
 {124, 1}
 {221, 2}.
-āni 3〉 {579, 4}.
-eṣu 3〉 {932, 7}.

 ártha:
-am 1〉 {230, 1}
 apā́m 〰 yatī́naam {158, 6}.

Burnouf

French

 अर्थ अर्थ m.
  (अर्थ्) chose,  objet qconque.
		 Richesse, 
propriété,  avoir.
		 Avantage,  utilité.
		 L'utile,  opposé à
काम l'agréable et à धर्म l'honnête.
		 Conséquence, 
fruit,  bénéfice.
		 But,  projet,  dessein
 le but final de la vie.
Réalité
 objet des sens,  matière perceptible.
		 Cause
 raison, 
motif. 
		 Sens des mots,  signification
 verbe,  tg.
		 Manière
 sorte, 
façon. 
		 Action en justice. -- À l'ac.,  à l'i.,  au d. et au l.,  mis
advt. avec le g.: à cause de.
		 Gr.
αἰτία.
अर्थकृत् a. (कृ) produisant qqc.,  utile,  avantageux.
अर्थना f.
  demande
 requête.
अर्थनिबन्धन a. (बन्ध्) lié à la richesse
 contribuant
à la fortune,  à la considération. 
अर्थपति m.
  le maître des richesses,  Kuvera.
अर्थप्रयोग m.
  profession d'usurier.
अर्थभृत a. (भृ) qui a de gros gages.
अर्थवत् a. qui a de la valeur,  de la réalité,  du sens,  de
l'importance
 expressif,  significatif. 
अर्थवाद m.
  (वद्) discours significatif,  élogieux.
अर्थविज्ञान n.
  la distinction des significations,  qui est
un des éléments de la science.
अर्थव्ययज्ञ a. (व्यय्-ज्ञ) qui sait dépenser son avoir.
अर्थशास्त्र n.
  science de l'économie
 code de la propriété.
अर्थार्थिन् a. qui a pour but la richesse.

Stchoupak

French

 अर्थ-
 m.
  (rar. nt.) but 
 cause,  motif 
 avantage pratique,  utilité, 
récompense 
 chose,  objet 
 fait,  réalité 
 propriété,  biens 
 affaire,  cas 
sens,  signification 
 membre viril 
 -अम् -आय -ए -एन prép. (gén.  ou ifc.)
à cause de,  en vue de,  en raison de 
 -आत् selon le cas 
 à savoir 
-तस् vers un objet particulier 
 en vue de 
 en fait 
 -त्व- nt. fait de
servir à.
°कर- -ई- a. utile.
°काम- nt. et m.
  (du. ou pl.
 ) l'utile et l'agréable,  biens et plaisirs 
a. qui souhaite la richesse 
 qui désire l'intérêt d'autrui.
°काम्यति dén.  désirer de l'argent.
°कारणात् prép. ifc. en vue de.
°कार्श्य- nt. pauvreté.
°काशिन्- a. qui n'a qu'une utilité apparente.
°किल्बिषिन्- a. malhonnête en argent.
°कृच्छ्र- nt. cas difficile,  passe difficile.
°कृत- a. intéressé 
 -ए ifc. à cause de.
°कृत्य- nt. -आ- f.
  exécution d'une chose 
 acte fait en vue d'un
profit.
°कोविद- a. expert,  connaisseur.
°ग्रहण- nt. fait d'enlever de l'argent 
 de signifier.
°घ्न- -ई- a. dissipateur.
°चित्त- a. qui pense aux richesses.
°चिन्तक- a. qui connaît ce qui est utile.
°जात- nt. ensemble des biens,  fortune 
 objets.
°ज्ञ- a. expert,  qui se connaît à 
 qui comprend le sens de 
-ता- f.
  fait de comprendre le sens.
°तत्त्व- nt. état de fait 
 vrai sens.
°तन्त्र- nt. utilitarisme 
 a. qui se laisse guider par intérêt.
°तृष्- a. avide d'argent.
°तृष्णा- f.
  cupidité.
°द- a. profitable 
 munificent.
°दत्त- m.
  n.
  de marchands.
°दर्शन- nt. considération du cas.
°दान- nt. présent.
°दूषण- nt. spoliation (du bien d'autrui) 
 dissipation. 
°दृश्- f.
  œil (fixé sur le) vrai.
°दृष्टि- f.
  fait d'apercevoir un profit.
°नाश- m.
  perte d'argent.
°निबन्धन- a. provoqué par le gain. 
°निर्देच- m.
  spécification du sens.
°निर्वृत्ति- f.
  réalisation de l'objet (qu'on se propose).
°निश्चय- m.
  décision d'une affaire.
°न्यून- a. pauvre.
°पति- m.
  homme riche 
 roi 
 n.
  d'un homme.
°पद- nt. commentaire (de Pāṇini).
°पर- a. cupide.
°परिग्रह- m.
  possession d'argent 
 a. qui dépend de l'argent.
°पारुष्य- nt. dureté dans les questions d'argent.
°पाल- m.
  n.
  d'un homme.
°प्रदीप- m.
  (chose qui n'est) pas une vraie lampe.
°प्रयोग- m.
  prêt à intérêts,  usure.
°प्राप्ति- f.
  acquisition de biens.
°बन्ध- m.
  texte.
°मत्त- a. fier de son argent.
°मात्र- nt. -आ- f.
  argent,  fortune.
°युक्त- a. significatif. 
°युक्ति- f.
  avantage.
°रचन- nt. ifc. fait de poursuivre son but.
°राशि- m.
  richesse.
°रुचि- a. cupide.
°लुब्ध- a. désireux d'argent.
°लोप- m.
  perte d'argent.
°लोतुपता- f.
  cupidité.
°वर्जित- a. sans signification. 
°वाद- m.
  explication du but,  de l'objet (d'une loi,  etc.) 
 propos
intéressé.
°विद्- ag. qui connaît le sens.
°विद्या- f.
  connaissance de la vie pratique.
°विनाशन- a. qui cause du dommage.
°विपत्ति- f.
  insuccès d'une chose.
°विपर्यय- m.
  pauvreté.
°विशारद- a. qui répond au but,  effectif. 
°वृत्तिका- f.
  hétaïre.
°वैकल्य- nt. état de fait inexact.
°व्यवहार- m.
  procès d'argent.
°शास्त्र- nt. traité concernant l'économie politique 
 not. n.
  du
traité sur ce sujet attribué à Kauṭilya.
°शौच- nt. intégrité dans les affaires d'argent.
°श्री- f.
  grande richesse.
°संशय- m.
  danger de perdre son argent.
°संसिद्धि- f.
  réussite d'une entreprise.
°संग्रह- m.
  fait d'amasser des biens.
°संचय- m.
  fortune,  biens.
°संदेह- m.
  cas critique.
°समाहर्तृ- ag. fonctionnaire chargé de collecter l'argent.
°संपादन- nt. fait de mettre une chose en ordre.
°संबन्ध- m.
  possession de biens.
°साधक- a. qui exécute les affaires de 
 m.
  ministre de Daśaratha.
°साधन- nt. fait de mener à terme.
°सार- m.
  nt. fortune considérable.
°सिद्ध- a. qui se comprend de soi.
°सिद्धि- f.
  succès,  réussite 
 acquisition de biens.
°हानि- f.
  perte d'argent.
°हारिन्- a. qui vole de l'argent.
अर्थागम- m.
  accroissement de fortune,  revenus.
अर्थातुर- a. cupide.
अर्थात्मन्- m.
  vraie nature.
अर्थाधिकार- m.
  administration du trésor.
अर्थान्तर- nt. circonstance autre ou nouvelle 
 °न्यास- m.
 
illustration du général par le particulier ou l'inverse (rhét.).
अर्थाभिनिर्वृत्ति- f.
  résultat d'une affaire.
अर्थाभिपत्ति- f.
  fait de résulté des faits.
अर्थार्जन- nt. acquisition de biens.
अर्थार्थम् adv. à cause de l'argent 
 अर्थार्थ-तत्त्व-ज्ञ- a.
qui connaît à fond qqch.
अर्थार्थिन्- a. avide,  intéressé 
 -थिता- f.
  désir de richesse.
अर्थावमर्द- m.
  dissipation. 
अर्थाशा- f.
  désir d'argent.
अर्थाहरण- nt. fait d'amasser de l'argent 
 d'amener des
significations.
अर्थेप्सुता- f.
  désir de richesses.
अर्थोत्सर्ग- m.
  dépense.
अर्थौघ- m.
  amas de biens.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.