| YouTube Channel

अरुणोदयसप्तमी (aruNodayasaptamI)

 
Spoken Sanskrit
English
अरुणोदयसप्तमी - aruNodayasaptamI -
f.
 - seventh day in the bright half of mAgha
Monier Williams Cologne
English
अरुणोदय—सप्तमी
f.
 the seventh day in the bright half of Māgha,
L.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अरुणोदयसप्तमी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿ /ರಥಸಪ್ತಮಿ
प्रयोगाः - > "माघे मासे सिते पक्षे सप्तमी कोटिभास्करा । दद्यात् स्नानार्घदानाभ्यामायुरारोग्यसम्पदः ॥"
उल्लेखाः - > भविष्यपु०
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) अरुणोदयकाले पुण्यविशेषजनिका सप्तमी । माघशुक्लसप्तमी, माकरीसप्तमी, रथसप्तमी । ‘सूर्यग्रहणतुल्या हि शुक्ला माघस्य सप्तमी । अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलम्’ भविष्यपु०।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अरुणोदयसप्तमी
noun
माघमासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तमी।
"अरुणोदयसप्तम्याम् अरुणोदये कृतं स्नानं शुभं मन्यते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अरुणोदयसप्तमी,
स्त्री,
 (अरुणोदयकाले पुण्य-विशेषजनिका या सप्तमी ।) माघशुक्लसप्तमी ।माकरी सप्तमी । यथा । भविष्ये ।“सूर्य्यग्रहणतुल्या हि शुक्ला माघस्य सप्तमी ।अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलं ॥
माघे मासि सिते पक्षे सप्तमी कोटिभास्करा ।दद्यात् स्नानार्घदानाभ्यामायुरारोग्यसम्पदः ॥
अरुणोदयवेलायां शुक्ला माघस्य सप्तमी ।गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्य्यग्रहशतैः समा” ॥
कोटिभास्करा कोटिसप्तमीतुल्या । सूर्य्यग्रहण-फलं स्नानजं सन्निहिते बुद्धिरन्तरङ्गा इतिन्यायात् । तेन बहुशतसूर्य्यग्रहणकालीनगङ्गा-स्नानजन्यफलसमफलप्राप्तिः फलमत्र ज्ञेयं । अत्रबहुशतसूर्य्यग्रहाणां प्रत्येकाधिकरणतासंसर्गे-णान्वयात् कालानां स्नानानां तत्फलानामपि बहु-शतत्वं लभ्यते । अतो नाप्रसिद्धिः ॥
* ॥
पूर्ण-सप्तम्यां पूर्व्वापरयोर्यत्रारुणोदयकाले सप्तमी तत्रपूर्व्वदिने तत्काले स्नानं ।“चतस्रो घटिकाः प्रातरुणोदय उच्यते ।यतीनां स्रानकालोऽयं गङ्गाम्भःसदृशः स्मृतः ॥
त्रियामां रजनीं प्राहुस्त्यक्त्वाद्यन्तचतुष्टयं ।नाडीनां तदुभे सन्ध्ये दिवसाद्यन्तसंज्ञिते” ॥
इति कालमाधवीयधृतब्रह्मवैवर्त्तीयेन पूर्व्वस्य तत्-कालस्य पूर्णतिथिसम्बन्धिदिनकर्त्तव्यकर्म्माङ्गत्वेनइतरस्य चेतराङ्गत्वेनाभिधानात् । अतएव दक्षेणतत्कालमारभ्याह्निककृत्यमभिहितं ॥
* ॥
अत्रा-रुणोदयकाले मुहूर्त्तान्यूनतिथिलाभ एव स्नानं ।“व्रतोपवासस्नानादौ घटिकैका यदा भवेत् ।उदये सा तिथिर्ग्राह्या श्राद्धादावस्तगामिनी” ॥
इति विष्णुधर्म्मोत्तरात् । अत्र घटिका मुहूर्त्तंश्राद्धयोग्यकालानुरोधादिति वक्ष्यते । ब्रह्मवैवर्त्त-वचने घटिका दण्डरूपा । षरवचने नाडीनामा-द्यन्तचतुष्टयमित्येकवाक्यत्वात् ॥
* ॥
ये तु सूर्य्यो-दयात् प्रागपि प्रातःस्नानविधानात् तत्रैव माघ-सप्तम्याख्यगुणफलविधिर्लाघवादित्याहुस्तच्चिन्त्यं ।प्रकरणान्यत्वे प्रयोजनान्यत्वं इति जैमिनिसूत्रेणप्रकरणमेदे गुणविध्यसिद्धेः । अतएव कल्पतरु-रत्नाकरयोः ।“य इच्छेद्विपुलान् भीगान् चन्द्रसूर्य्यग्रहोपमान् ।प्रातःस्नायी भवेन्नित्यं द्वौ मासौ माघफाल्गुनौ” ॥
इति । विष्णुस्मृतौ । “यथाहनि तथा प्रातर्नित्यंस्नायादनातुरः” । इति नित्यस्नानप्रकरणात् प्रक-रणान्तरास्नानात् प्रकरणान्तराधिकरणन्यायेनकाम्यस्नानान्तरमिदमप्युक्तं । न तु गुणफलविधिः ।किन्तु काम्यकरणे प्रसङ्गान्नित्यसिद्धिरिति ॥
* ॥
अत्र माघमासनिमित्तकमाघसप्तमीनिमित्तक-काम्यस्नानयोः प्रातर्विधानात् नैमित्तिकत्वेन प्राय-श्चित्तवत् सकृदनुष्ठानं । “प्रधानस्याक्रिया यत्रसाङ्गं तत् क्रियते पुनः । तदङ्गस्याक्रियायान्तुनावृत्तिर्न च तत्क्रिया” ॥
इति कात्यायनवचनात् ।“न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि ।न वासोमिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये” ॥
इति मनुवचनेनैकदाजस्रस्नाननिषेधात् ।“धर्म्मविन्नाचरेत् स्नानमाह्निकञ्च पुनः पुनः” ॥
इति मनुवचनाच्च । अतएव नान्दीमुखप्रकरण-शेषे प्रधानानामपि काम्यानां तत्तद्देशकाल-विहितानां तन्त्रेणैव सिद्धिरिति श्राद्धचिन्ता-मणिः ॥
निष्कामविष्णुप्रीतिकामयोः सुतरां सकृ-दनुष्ठानं । गुणतारतम्यात् फलतारतम्यं इतिन्यायेन फलं बोध्यं । तत्तु इक्षुक्षीरगुडादिमाधुर्य्य-भेदवन्निर्द्देष्टुमशक्यं ।“पक्षान्तरेऽपि कन्यास्थे रवौ श्राद्धं प्रशस्यत ।कन्यागते पञ्चमे तु विशेषेणैव कारयेत्” ॥
इति हेमाद्रिधृतादित्यपुराणोक्तवत् । एतद्वचन-प्रागर्द्धं कार्त्तिकमलमासाब्दविषयं ।“देशकालाश्रमक्षेत्रद्रव्यदातृमनोगुणाः ।सुकृशस्यापि दानस्य फलातिशयहेतवः” ॥
इति ब्रह्मपुराणोक्तवच्च ॥
* ॥
तीर्थभेदे त्वेकदापिनानास्नानं ।“विषुवद्दिवसे प्राप्ते पञ्चतीर्थी विधानतः” ।इति ब्रह्मपुराणादिवचनात् । “तीर्थभेदे तन्त्र-प्रसङ्गयोरसम्भवाच्च” । अतएव गङ्गावाक्यावली-तीर्थचिन्तामण्योः । यत्तु प्रयागे त्र्यहस्नाने क्रोडी-कृतेऽपि माघसप्तमीस्नानादावसाधारणसङ्कल्पेनपुनस्तथैव प्रातःस्नानाचरणं तद्युक्तं तदा सकृत्-स्नानस्यैव विहितत्वात् । अन्यथा तत्त्र्यहफल-कामनायां तदानन्त्यापत्तेरित्युक्तं ॥
* ॥
स्नानेपरिपाटीमाह कृत्यकल्पलतायां विष्णुः । सप्त-वदरपत्राणि सप्तार्कपत्राणि च शिरसि निधाय ।“यद्यज्जन्मकृतं पापं मया सप्तसु जन्मसु ।तन्मे रोकञ्च शोकञ्च माकरी हन्तु सप्तमी” ॥
इत्युच्चार्य्य स्नायादितिशेषः । रोकं छिद्रं । तिथि-कृत्यस्य पौर्णमास्यन्तमासाङ्गकत्वात् माकरीपदंमकरार्कारब्धचान्द्रमासीयतिथिपरं ।“तिथिकृत्ये च कृष्णादिं व्रते शुक्लादिमेव च ।विवाहादौ च सौरादिं मासं कृत्ये विनिर्द्दिशेत्” ॥
इति ब्रह्मपुराणान्मन्वन्तरादित्वेन तथा युक्त-त्वाच्च । यथा मत्स्यपुराणे ।“यस्मान्मन्वन्तरादौ तु रथमापुर्द्दिवाकराः ।माघमासस्य सप्तम्यां तस्मात् सा रथसप्तमी ॥
अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलं” ।अतएव नारसिंहे रथ्याख्यायामित्युक्तं । यथा, --“महानवम्यां द्वादश्यां भरण्यामपि चैव हि ।तथाक्षयतृवीयायां शिष्यान्नाध्यापयेद्बुधः ॥
माघमासे तु सप्तम्यां रथ्याख्यायान्तु वर्ज्जयेत्” ।द्वादश्यां शयनोत्थानद्वादश्यां । भरण्यां शक्रध्वज-पातभरण्यामिति कल्पतरुः ॥
अत्र महानवम्यादि-साहचर्य्याच्चान्द्रत्वं प्रतीयते । अतएव चतुर्द्दश-मन्वन्तरादिगणने क्वापि न राश्युल्लेखः । यथा ।भविष्यमत्स्ययोः ।“अश्वयुक् शुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिकी तथा ।तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥
फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषस्यैकादशी तथा ।आषाढस्यापि दशमी तथा माघस्य सप्तमी ॥
श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढस्य पूर्णिमा ।कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता ॥
मन्वन्तरादयस्त्वेता दत्तस्याक्षयकारिकाः” ।अत्र अमावास्याष्टमीव्यतिरिक्ताः शुक्लाः पुनः-पुनस्तथापदोपाकीर्त्तनादानात् । उपक्रमोपसंहा-रयोः शुक्लत्वकीर्त्तनाच्च ॥
अत्र कामधेनौ तृतोयाचैव माघस्येति । कल्पतरौ तु तृतीया चैत्रमास-स्येति लिखितं । अत्र पाठद्वैधे श्रीपतिरत्नमा-लायां । “अश्वयुजि शुक्लनवमी द्वादश्यूर्ज्जे मधौतृतीया च” । इति पाठाच्चैत्रतृतीयैव ग्राह्या ।श्रीदत्तोऽप्येवं । माघसप्तम्याश्चान्द्रत्वं सौरागमेऽपि ।“अर्कपत्रैः सवदरैर्दूर्व्वाक्षतसचन्दनैः ।अष्टाङ्गविधिना चार्घ्यं दद्यादादित्यतुष्टये ॥
माघेऽथ फाल्गुने वापि भवेद्वै माघसप्तमी ।माकरीति च यत्प्रोक्तं तत्प्रायोवृत्तिदर्शनात्” ॥
अष्टाङ्गविधिना ।“योऽष्टाङ्गमर्घ्यमापूर्य्य भानोर्मूर्ध्नि निवेदयेत् ।ताम्रपात्रार्घ्यदानेन पुण्यं दशगुणं स्मृतं” ॥
इति भविष्यपुराणीयेन । आदित्यपुराणे ।“ऋक्षराशिविशेषेण यत्कर्म्म विहितं नरैः ।दैवं वाप्यथवा पैत्र्यं तदन्यत्रापि दृश्यते” ॥
* ॥
अर्घ्यमन्त्रस्तु ।“जननी सर्व्वभूतानां सप्तमी सप्तसप्तिके ।सप्तव्याहृतिके देवि ! नमस्ते रविमण्डले” ॥
प्रणाममन्त्रस्तु ।“सप्तसप्तिवहप्रीत सप्तलोकप्रदीपन ।सप्तम्यां हि नमस्तुभ्यं नमोऽनन्ताय वेधसे” ॥
सप्तिरश्वः । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अरुणोदयसप्तमी स्त्री अरुणोदयकाले पुण्यविशेषसाधनंसप्तमी । माघशुक्लसप्तम्याम् । “सूर्य्यग्रहेण तुल्या हि शुक्लामाघस्य सप्तमी । अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलम् ।माघे मासि सिते पक्षे सप्तमी कोटिभास्करा । दद्यात् स्ना-नार्घदानाभ्यामायुरारोग्यसम्पदः । अरुणोदयवेलायां शुक्लामाघस्य सप्तमी । गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्य्यग्रहशतैःसमेति” ति० त० भविष्य
पु०
 ।