| YouTube Channel

अरिष्टः (ariSTaH)

 
Apte Hindi
Hindi
अरिष्टः
पुं*
 - -
बगुला
अरिष्टः
पुं*
 - -
जंगली कौवा
अरिष्टः
पुं*
 - -
शत्रु
अरिष्टः
पुं*
 - -
नाना प्रकार के पौधों के नाम
अरिष्टः
पुं*
 - -
लहसुन
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पु) न रिष्टः। न+रिष(हिंसायाम्)+क्तः(कर्तरि) । ‘गत्यर्थाकर्मक०’ ३.४.७२। १.लशुनः। २.निम्बः। ३.फेनिलवृक्षः। ४.काकः। ५.बाणोपयोगिपत्रः कङ्कपक्षी(कंकहड) । ६.वृषभासुरः। ७.श्रीकृष्णहतः राक्षसभेदः। ‘धेनुकारिष्टहानिष्टकृद्द्वेषिणाम्’ अच्युताष्टकम् ६। (न) ८.अशुभम् । ‘अरिष्टमाशङ्क्य विपाकदारुणम्’ कुमा०१५.२६। ९.तक्रम् । १०.प्रसवगृहम्, सूतिकागारः। ‘अरिष्टशय्यां परितो विसारिणा’ रघुः३.१५। ११.मद्यम्, आसवः। ‘अरिष्टं मधुपाकेन सर्वतश्च गुणाधिकम्’ वैद्यकम् । १२.शुभम् । १३.मरणचिह्नम् । ‘रोगिणो मरणं यस्मादवश्यम्भावि लक्ष्यते । तल्लक्षणमरिष्टं स्यात्’ । ‘अरिष्टो लशुने निम्बे फेनिले काककङ्कयोः। अरिष्टमशुभे तक्रे सूतिकागार आसवे । शुभे मरणचिह्ने च’ मेदिनी । १४.उत्पातः, उपद्रवः। ‘अरिष्टं स्यादुसर्ग उपद्रवः’ हैमः। (वि) १५.क्षेमकरः, निरपायः। ‘अरिष्टं गच्छ पन्थानम्’ रामा०।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अरिष्टः
noun
औषधानि क्लेदयित्वा आतपे किण्वं कृत्वा निर्मितः मद्यविशेषः।
"अरिष्टः पौष्टिकः तथा मादकः अस्ति।"
Synonyms:
 अरिष्टः
noun
एकः दैत्यः।
"अरिष्टः दैत्यराजस्य बलेः पुत्रः आसीत्।"
Synonyms:
 रीठा, करञ्जकः, अरिष्टः, मङ्गल्यः, कुम्भबीजकः, प्रतीर्यः, सोमवल्कः, फेणिलः, गुच्छकः, गुच्छपुष्पकः, गुच्छफलः
noun
फलविशेषः, स्वनामख्यातस्य वृक्षस्य फलम् आयुर्वेदे अस्य वातकफकुष्ठकण्डूतिविषविष्फोटनाशित्वादि गुणाः प्रोक्ताः।
"रीठया वस्त्रान् प्रक्षालयेत्"
Synonyms:
 लशुनम्, रशुनम्, लशूनम्, लसुनम्, रसुनम्, रसोनः, रसोनकः, गृञ्जनः, महौषधम्, महाकन्दः, अरिष्टः, सोनहः, उग्रगन्धः, दीर्घपत्रः, ग्रन्थमूलम्, श्रीमस्तकः, मुखदूषणः, राहूच्छिष्टम्, तरिता
noun
कन्दविशेषः- यः उपस्करे उपयुज्यते।
"सीता सागार्थे मरिचलशुनादीनां खण्डनं करोति।"
Synonyms:
 लशुनम्, रसुनः, महौषधम्, गृञ्जनः, अरिष्टः, महाकन्दः, रसोनकः, रसोनः, म्लेच्छकन्दः, भूतघ्नः, उग्रगन्धः
noun
एकः क्षुपः यद् व्यञ्जनरूपेण उपयुज्यते अस्य गुणाः ऊनत्वम्, गुरुत्वम्, उष्णत्वम्, कफवातनाशित्वम्, अश्रुचित्वम्, क्रिमिहृद्रोगशोहघ्नत्वम् रसायनत्वञ्च ।
"तिक्तिकां निर्मातुं सः क्षेत्रात् हरितं लशुनं औन्मूलयत्।"
Synonyms:
 काकः, वायसः, ध्माक्षः, ध्वांक्षः, ध्वांक्षरावी, करटः, बलिभुक्, बलिभुज्, गृहबलिभुज्, गृहबलिभुक्, बलिपुष्टः, बलिपुष्टा, बलिपुष्टम्, चिरञ्जीवी, काणः, काणूकः, मौकुलिः, दिवाटनः, शक्रजः, सकृत्प्रजः, मलभुक्, मलभुज्, प्रातर्भोक्ता, कारवः, अन्यभृत्, यूकारिः, अरिष्टः, आत्मघोषः
noun
खगविशेषः- कृष्णवर्णीयः खगः यस्य ध्वनिः कर्कशः।
"काकः शाखायां स्थित्वा काकध्वनिं करोति।"
Synonyms:
 अरिष्टः, अरिष्टकः, क्षुणः, फेनिलः, रिष्टः, रिष्टकः, वस्तिकर्माढ्यः, वेणीरः, शुभः
noun
वृक्षविशेषः- यस्य फलानि केशवस्त्रादीनां संमार्जनार्थे उपयुज्यन्ते।
"तस्य प्राङ्गणे अरिष्टोऽपि अस्ति।"
Synonyms:
 निम्बः, अरिष्टः, सर्वतोभद्रः, हिङ्गुनिर्यासः, मालकः, पिचुमर्दः, अर्कपादपः, कैटर्यः, वरत्वचः, छर्दिघ्नः, प्रभद्रः, पारिभद्रकः, काकफलः, कीरेष्टः, नेता, सुमनाः, विशीर्णपर्णः, यवनेष्टः, पीतसारकः, शीतः, पिचुमन्दः, तिक्तकः, कीकटः, शूकमालकः
noun
वृक्षविशेषः अस्य गुणाः तिक्तत्वशीतत्वकफव्रणक्रिमिवमिशोफशान्तिकारित्वादयः।
"निम्बः अतीव उपयोगी वृक्षः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अरिष्टः,
पुं,
 (रिष हिंसायां कर्त्तरि क्त, नञ्समासः ।)लशुनः । निम्बः । फेनिलवृक्षः । काकः । कङ्क-पक्षी । इति मेदिनी । वृषभासुरः । इत्यनेकार्थ-ध्वनिमञ्जरी ॥
मद्यविशेषः । इक्षुविकारसहिता-भयाचित्रकदन्तीपिप्यल्यादिभूरिभेषजक्वाथादिसं-स्कारवान् अरिष्टोऽभिधीयते । इति सुश्रुतटीका ॥
अस्य गुणः । अर्शःशोथग्रहणीकफरोगनाशित्वं ।इति राजवल्लभः ॥
(“द्रवेषु चिरकालस्थं द्रव्यं यत्संहितं मवेत् ।आसवारिष्टभेदैस्तत् प्रोच्यते भेषजोचितं ॥
यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः ।अरिष्टः क्वाथसिद्धः स्यात्तयोर्मानिं पलोन्मितं” ॥
इति शार्ङ्गधरः ॥
गुणोऽस्य यथा चरकेणोक्तः ॥
“शोकार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान् ।हन्त्यरिष्टः कफकृतान्रोगान् रोचनदीपनः ॥
* ॥
दन्तीचित्रकमूलानामुभयोः पञ्चमूलयोः ।भागान् पलांशानापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥
त्रिफलाया दलानाञ्च प्रक्षिप्य त्रिपलं ततः ।रसे चतुर्थशेषे तु पूते शीते समावपेत् ॥
तुलां गुडस्य तत्तिष्ठेत् मासार्द्धं घृतभाजने ।तन्मात्रया पिबेन्नित्यं अर्शोभ्योऽपि प्रमुच्यते ॥
ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं वातवर्ञ्चोऽनुलोमनं ॥
दीपनञ्चारुचिघ्नञ्च दन्त्यरिष्टमिदं विदुः” ॥
इति दन्त्यरिष्टः । इति चरकः ॥
“अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः ।बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः ॥
दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्तविरोधनः ।शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः” ॥
इति सुश्रुतश्च ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रिष हिंसार्थः”@} 2 रेषकः-षिका, रेषकः-षिका, 3 रिरिषिषकः-रिरेषिषकः-षिका, रेरिषकः-षिका
4 5 रेषिता-त्री- 6 रेष्टा-रेष्ट्री, रेषयिता-त्री, रिरिषिषिता-रिरेषिषिता-त्री, रेरिषिता-त्री
रेषन्-न्ती, रेषयन्-न्ती, रिरिषिषन्-रिरेषिषन्-न्ती
-- रेषिष्यन्-न्ती-ती, रेषयिष्यन्-न्ती-ती, रिरिषिषिष्यन्-रिरेषिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- रेषयमाणः, रेषयिष्यमाणः, रेरिष्यमाणः, रेरिषिष्यमाणः
रिट्-रिड्-रिषौ-रिषः
-- -- -- 7 रिष्टम्-ष्टः, रेषितः, रिरिषिषितः-रिरेषिषितः, रेरिषितः-तवान्
रेषः, 8 रेषणः, 9 अरिष्टः, 10 रेट्-रेषौ-रेषः, रेषः, रिषिषिषुः-रिरेषिषुः, रेरेषः
रेषितव्यम्-रेष्टव्यम्, रेषयितव्यम्, रिरिषिषितव्यम्-रिरेषिषितव्यम्, रेरिषितव्यम्
रेषणीयम्, रेषणीयम्, रिरिषिषणीयम्-रिरेषिषणीयम्, रेरिषणीयम्
रेष्यम्, रेष्यम्, रिरिषिष्यम्-रिरेषिष्यम्, रेरिष्यम्
ईषद्रेषः-दूरेषः-सुरेषः
-- -- -- रिष्यमाणः, रेष्यमाणः, रिरिषिष्यमाणः-रिरेषिष्यमाणः, रेरिष्यमाणः
रेषः, रेषः, रिरिषिषः-रिरेषिषः, रेरिषः
रेषितुम्-रेष्टुम्, रेषयितुम्, रिरिषिषितुम्-रिरेषिषितुम्, रेरिषितुम्
रिष्टिः, रेषणा, रिरिषिषा-रिरेषिषा, रेरिषा
रेषणम्, रेषणम्, रिरिषिषणम्-रिरेषिषणम्, रेरिषणम्
11 रिषित्वा-रेषित्वा-रिष्ट्वा, रेषयित्वा, रिरिषिषित्वा-रिरेषिषित्वा, रेरिषित्वा
प्ररिष्य, प्ररेष्य, प्ररिरिषिष्य-प्ररिरेषिष्य, प्ररेरिष्य
12 रेषम् २, रिषित्वा २, रेषित्वा २, रिष्ट्वा २, रेषम् २ रेषयित्वा २ रिरिषिषम् २ -रिरेषिषम् २, रिरिषिषित्वा २ -रिरेषिषित्वा २, रेरिषम् २
रेरिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४०८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६९४। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[३। ‘रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च’ (१-२-२६) इति सनः कित्त्वविकल्पः। तेन रूपद्वयम्।]]
04
=>
 [पृष्ठम्११२०+ २४]
05
=>
 [[१। ‘तीषसहलुभरुषरिषः’ (७-२-४८) इति तकारादावार्धधातुके इड्विकल्पः। इडभाव- पक्षे ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वेन टकारः।]]
06
=>
 [[आ। ‘रेष्टारं रेषितुं व्यास्यत् रोष्टाऽक्षः शस्त्रसंहतीः।।’ भ। का। ९। ३१।]]
07
=>
 [[२। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्निषेधः।]]
08
=>
 [[३। बाहुलकेन नन्द्यादित्वकल्पनात् कर्तरि ल्युप्रत्ययः।]]
09
=>
 [[४। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तः। अरिष्टः = अनिष्टादिकम्।]]
10
=>
 [[५। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति विच्। गुणः।]]
11
=>
 [[६। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पः। ‘तीषसहलुभरुषरिषः’ (७-२-४८) इति इड्विकल्पश्च। तेनात्र रूपत्रयम्।]]
12
=>
 [पृष्ठम्११२१+ २५]