| YouTube Channel

अरण्यधर्म (araNyadharma)

 
Spoken Sanskrit
English
अरण्यधर्म araNyadharma
m.
 wild or savage state
अरण्यधर्म araNyadharma
m.
 forest usage
Monier Williams Cologne
English
अरण्य—धर्म
m.
 forest usage, wild or savage state,
Pañcat.
Apte Hindi
Hindi
अरण्यधर्मः
पुं*
 अरण्यम्-धर्मः -
"जंगली अवस्था या प्रथा, जंगली स्वभाव "
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अरण्यधर्म
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಧರ್ಮ
L R Vaidya
English
araRya-Darma {% m. %} 1. wild or savage state, e.g. तथारण्यधर्माद्वियोज्य ग्रामधर्मेषु नियोजितः
2. the duties of a Vānaprastha q.v.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अरण्यधर्म्म
पु०
 अरण्ये आचरणीयो धर्मः । वानप्रस्थधर्म्मे । स चधर्मः “गृहस्थस्तु यदा पश्येद्बलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैवचापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् । सन्त्यज्य ग्राम्यमाहारंसर्व्वञ्चैव परिच्छदम् । पुत्त्रेषु भार्य्यां निक्षिप्य वनंगच्छेत् सहैव वा । अग्निहोत्रं समादाय गृह्यञ्चाग्निपरि-च्छदम् । ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेन्नियतेन्द्रियः ।मुन्यन्नैर्व्विविघैर्म्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा । एतानेव महायज्ञान्निर्व्वपेद्विधिपूर्व्वकम् । वसीत चर्म्म चीरं वा सायंस्नायात् प्रगे तथा । जटाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोम-नखानि च । यद्भक्ष्यं स्यात्ततो दद्याद्बलिं भिक्षाञ्चशक्तितः । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्च्चयेदाश्रमागतान् । स्वा-ध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तोमैत्त्रः समाहितः । दाता नित्य-मनादाता सर्व्वभूतानुकम्यकः । वैतानिकञ्च जुहुयादग्नि-होत्रं यथाविधि । दर्शमस्कन्दयन् पर्व्व पौर्णमासञ्चयोगतः । ऋक्षेष्ट्याग्रयणञ्चैव चातुर्म्मास्यानि चाहरेत् ।उत्तरायणञ्च क्रमशो दक्षिणायनमेव च । वासन्तशारदैर्म्मे-ध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः । पुरोडाशांश्चरूंश्चैब विधिबन्नि-र्व्वपेत् पृथक् । देवताभ्यस्तु तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः ।शेषमात्मनि युञ्चीत लवणञ्च स्वयंकृतम् । स्थलजो-दकशाकानि पुष्पमूलफलानि च । मेध्यवृक्षोद्भवान्य-द्यात् स्नेहांश्च फलसम्भवान् । वर्जयेन्मधुमांसञ्च भौमानिकवकानि च । भूस्तृणं शिग्रुकञ्चैव श्लेष्मान्तकफलानिच । त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्व्वसञ्चितम् ।जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च । नफालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् । न ग्रामजा-न्यार्त्तोऽपि मूलानि च फलानि च । अग्निपक्वा-शनोवा स्यात् कालपक्वभुगेव वा । अश्मकुट्टोभवेद्वापिदन्तोलूखलिकोपि वा । सद्यःप्रक्षालको वा स्यान्मासस-ञ्चयिकोऽपि वा । षण्मासनिचयोवा स्यात् समानिचयएव वा । नक्तञ्चान्नं समश्नीयाद्दिवा वाहृत्य शक्तितः ।चतुर्यकालिकोवा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः । चान्द्रा-यणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्त्तयेत् । पक्षान्तयो-र्वाप्यश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत् । पुष्पमूलफलैर्वापिकेवलैर्वर्त्तयेत् सदा । कालपक्वैः स्वयंशीर्णैर्वैखान-समते स्थितः । भूमौ विपरिवर्त्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्द्दिनम् ।स्थानासनाभ्यां विहरेत् सवने स्नपयन्नपः । ग्रीष्मे पञ्च-तपास्तु स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः । आर्द्रवासास्तु हेमन्तेक्रमशो वर्द्धयंस्तपः । उपस्पृशंस्त्रिषवणं पितॄन् देवांश्चतर्पयेत् । तपश्चरंश्चोग्रतरं शोषयेद्देहमात्मनः । अग्नीना-त्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि । अनग्निरनिकेतःस्यान्मुनिर्मूलफलाशनः । अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारीधराशयः । शरणेष्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः । तापसेष्वेवविप्रेषु यात्रिकं भैक्ष्यमाचरेत् । गृहमेधिषु चान्येषुद्विजेषु वनवासिषु । ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन् । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ।एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् । विविधाश्चौपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः । ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैवगृहस्थैरेव सेविताः । विद्यातपोविवृद्ध्यर्थं शरीरस्य चशुद्धये । अपराजितां वास्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः । आ नि-पाताच्छरीरस्य युक्तो वाय्येनिलाशनः । आसां महर्षि-चर्य्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनूम् । वीतशोकमयो विप्रोब्रह्मलोके महीयते” मनुः ६ अ० ।