धातुः: यु
मूलधातुः: युञ्
धात्वर्थः: बन्धने
गणः: क्र्यादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: युनाति-युनीते


धातुः: यु
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: जुगुप्सायाम्
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: यावयते
अनुबन्धादिविशेषः: आकुस्मीयः,उकारान्तः


धातुः: यु
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: मिश्रणे अमिश्रणे च
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: यौति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

यु  (अर्थः)  जुगुप्सायाम्
( यावयते ) युनाति च युनीते च बन्धने, यौतीति मिश्रणे  176

यु  (अर्थः)  मिश्रणे
एतदादयस्तौत्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः ( यौति, युतः, युवन्ति यौषि यौमि )  ( सूत्रम्) उतो वृद्धिर्लुकि हलि (इति सूत्रम्) इति हलादौ पिति सार्वधातुके वृद्धिः अजादौ क्ङित्युवङ्, ( युयाव, युयुवतुः युयविथ युयुवथुः युयुव युयाव युयव युयुविव ) "श्र्युकः किति'' इतीण्निषेधः क्रादिनियमेन बाध्यतइत्युक्तं, ( यविता यविष्यति यौतु युतात् युताम्, युवन्तु युहि ) हेरपित्त्वान्न गुणो नापि वृद्धिः, ( यवानि यवाव ) आटि पित्त्वेऽप्यहलादित्वान्न वृद्धिः ( अयौत् अयुताम् अयुवन् अयौः अयवम् युयात् युयातां, युयुः युयाः, युयातं, युयात, युयां, युयाव ) पिद्वचनेषु यासुटो ङित्त्वेन "पिच्च ङिन्न भवति'' इति पित्त्वाभावान्न वृद्धिर्नापि गुणः आशिषि ( यूयात् यूयास्ताम् ) "अकृत्सार्वधातुकयोः'' इति दीर्घः, ( अयावीत् अयाविष्ठाम् अयावचीः अयाविषम्,) सिचि वृद्धिः ( यियविषति ) "सनीवन्तर्द्ध'' इत्यादिना सनो वेडागमः गुणावादेशौ अनयोः "द्विर्वचनेऽचि'' इति स्थानिवत्त्वाद्युशब्दो द्विरुच्यते "ओः पुयण्जि'' इतीत्वम् इडभावे (युयूषति) "इको झल्'' इति सनः कित्त्वान्न गुणः "अज्झन'' इति दीर्घः (योयूयते योयवीति योयोति ) "उतो वृद्धिः'' इत्यत्र "नाभ्यस्तस्य'' इत्यनुवृत्तेर्न वृद्धिः ( यावयति अयीयवत् ) णौ कृतस्य स्थानिवत्त्वाद्युशब्दस्य द्विर्वचने "ओः पुयण्जि''इतीत्वे "दीर्घो लघोः'' इति दीर्घः कर्म्मणि ( यूयते, यूयताम् अयूयत यूयेत) यकि "अकृत्सार्वधातुकयोः'' इति दीर्घः स्यादिषु चिण्वदिट्पक्षे ( याविष्यते अयाविषाताम् याविषीष्ट, याविता ) अन्यदा ( यविष्यते अयविषाताम् यविषीष्ट यविता) इत्यादि, लुङ्लिङोर्ध्वमि मूर्द्धन्यविकल्पाच्चातूरूप्यं, लुङयेकवचने "अचः कर्मकर्त्तरि'' इति पक्षे सिच् तस्य च वा चिण्वदिट् ( अयावि अयाविष्ट अयविष्ट ) इति त्रैरूप्यम् ( याव्यम् ) "आसुयुवपि'' इत्यादिना ण्यत् वृद्धौ "धातोस्तन्निमित्तस्यैव'' इत्यावादेशः ( यव्यम् ) इति युनातेर्यति सानुबन्धकत्वादिह नायं गृह्यत इति न्यासे, ( योत्रम्, )"दाम्नी'' इत्यादिना ष्ट्रन् ( संयावः ) "समि युद्रुदुव'' इति घञ् समोऽन्यत्र प्रयवः "ऋदोरप्'' ( अद्यावः ) "उदिश्रयतियौति'' इति घञ् यौतीतिनिर्देशाद् युनातेरुद्यव इति ( उद्यावे ) भक्ष्यविशेषः "अध्यायन्ययोद्याव'' इति संज्ञायां करणाधिकरणयोर्घञि निपात्यते ( यूतिः ) "ऊतियूति'' इति क्तिनि दीर्घत्वमन्तोदात्तत्त्वं च निपात्यते ग्रहयुतिरित्येतत्तु युनातेः यूतिरितिनिपातनं यौतेरेवेति वृत्तिन्यासयोः यौत्यत्र रसादिकमिति ( यवः )"पुंसि संज्ञायाम्'' इति घः, (यवनः) नंद्यादित्वाल्ल्युः दुष्टो यवो यवानी यवनानां लिपिर्यवनानी ) "इन्द्रवरुण'' इत्यादिना ङीषानुकौ तत्र [ यवाद्दोषे ] [यवनाल्लिप्याम् ] इत्युक्तम् यवनीमुखपद्मानामितिप्रयोगः पुंयोगलक्षणे ङीषि यवानां भवनं क्षेत्रं ( यव्यं, यवक्यं ) "यवयवकषष्टिकाद्यत्'' इति यत् यव एव (यवकः) यवस्य विकारो (यावः)स एव ( यावकः ) "यावादिभ्यः कन्'' इति कन् रञ्जनद्रव्ये यावकमिति संज्ञायां ण्वुलि ( यवमान् ) "मादुपधायाश्च'' इति वत्वमयवादिभ्य इति निषेधान्न भवति ( युत्वा युतः ) "श्र्युकः किति'' इतीण्निषेधः युतमित्यत्र "यस्य विभाषा'' इति वा नेट् (यूपः ) "कुयुभ्यां च'' इति पप्रत्ययो दीर्घश्च (यूका ) "अजियुधूनीभ्यो दीर्घश्च'' इति कनि दीर्घः,  ( यवसम् ) "ऋतन्यञ्जि'' इत्यादिना सप्रत्ययः, ( यवासः ) "अन्येषामपि दृश्यत''  इति दीर्घः ( युवा ) "कनिन्युवृषि'' इत्यादिना कनिन् भसंज्ञायां "श्वयुवमघोनामतद्धित'' इति सम्प्रसारणे (यून) इत्यादि, ''न स्म्प्रसारणे सम्प्रसारणम्'' इति स्म्प्रसारणनिषेधःपूर्वस्य यूनो भावकर्मणी ( यौवनं यौवनिका, ) "हायनान्तयुवादिभ्योऽण्'' "द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च'' इत्यण्वुञौ, स्वभावाद्वुञ् स्त्रियां, "श्वयुव''इति सम्प्रसारणमतद्धितइतिनिषोधान्न भवति "नस्तद्धित'' इति टिलोपोऽपि न भवति, "अन्'' "प्रकृत्याके राजन्यमनुष्ययुवान'' इति चाण्वुञोः प्रकृतिभावात् ( यविष्ठः, यवीयान्, ) "स्थूलदूर'' इत्यादिनेष्ठेयसुनोर्यणादिपरलोपे पूर्वस्य च गुणः (कनिष्ठः, कनीयान्, "युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्'' इति वाकनादेशे "प्रकृत्यैकाच्'' इति प्रकृतिभावः ( यवयति कनयति ) णाविष्ठवदिति यणादिलोपगुणौ, "युवाल्पयोः'' इति कनादेशश्च पक्षे, भाष्यकारप्रयोगाद्वृद्ध्यभावः स्त्रियां "यूनस्तिःः'' इति तिप्रत्यये ( युवतिः, ) "सर्वतो ऽक्तिन्नर्थात्'' इति वा ङीषि युवतीति युवतीः पश्येत्यादौ लिङ्गविशिष्टपरिभाषया "श्वयुव'' इति सम्प्रसारणं न भवति, श्वादीनां"प्रसारणे नकारान्तग्रहणमनकारान्तप्रतिषेधार्थम्' इत्युक्तत्वात् तिप्रत्यये यूनः पदत्वान्नलोपः युवतीनां समूहो (यौवनम्) "भिक्षादिभ्योऽण्'' इत्यण् युवत्या भावावकर्मणी ( यौवनं, यौवनिका, ) लिङ्गविशिष्टपरिभाषया "हायनान्त्र'' इत्यण् मनोज्ञादित्वाद् वुञ् च "भस्याढे तद्धिते'' इति पुंवद्भावः सर्वत्र, भिक्षादिषु युवतिशब्दस्य पाठसामर्थ्यात्पुंवद्भावो नेति वृत्तौ, सामर्थ्यं च यदि स्यात्पुंवद्भावः "भस्याढे तद्धिते'' पुंवद्भावः "सिद्धश्च प्रत्ययविधौ'' इति प्रत्यये भाविनि पूर्वमेव पुंवद्भावविधानाद्युवशब्दस्य च कनिनन्तत्वेनाद्युदात्तत्वात् "तस्यसमूह'' इत्येवाणि सिद्धे पुनः पाठो ऽनर्थकः, पुंवत्त्वाभावे तु युवतिशब्दस्य प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्त्वात् "अनुदात्तादेः'' इत्यञो बाधनार्थः पाठो युज्यते यथा तु वार्तिकं तथा पुंवद्भाव इष्यते यदाह-"भिक्षादिषु युवतिग्रहणानर्थक्यं पुंवद्भावस्य सिद्धत्वात्प्रत्ययविधौ'इति (युवखलतिः, ) युवा खलतिः युवतिः खलतिः "युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः'' इति विशेषण समासः लिङ्गविशिष्टपरिभाषया युवतिशब्दसय ग्रहणं, तस्य "पुंवत्कर्मधारय'' इति पुंवत्वम्, एवं यवपलितेत्यादि जरतीशब्देन स्त्रीलिङ्गेन युवशब्दस्य सामानाधिकरण्यानौचित्याद्युवतिशब्दस्य समासः, युवजरन्नित्येतत्तु जरद्भिरिति पाठादिति व्याख्यातारः स्त्रीलिङ्गपाठस्तु लिङ्गविशिष्टपरिभाषया ज्ञापनार्थः (इभयुवतिः,) "पोटायुवति'' इत्यादिना विशेषणसमासः ( आर्ययुवा आर्ययुवानौ ) इति "प्रातिपदिकान्त'' इति णत्वं [युवादीनां प्रतिषेधः ] इति प्रतिषिध्यते ( आर्ययून ) इत्यादौ च "एकाजुत्तरपद'' इति "प्रातिपदिकान्त'' इति च णत्वं [ युवादीनां प्रतिषेधः ] इत्येव निषिध्यते, अयममिश्रणार्थोऽपि तथा च दृश्यते अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिति युञ् बन्धनइति क्र्यादौ, यु जुगुप्सायामित्याकुस्मीयः 23

यु  जुगुप्सायाम् 
- यावयते  अन्यत्र यौति युनाति  171

यु मिश्रणे 
- यौति । युयाव । यविता । अयावीत् । यियविषति । युयूषति । यूतिः । योत्रम् । युतः ।। 24 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“यु जुगुप्सायाम्”@} <a href="#foot_krm02">2</a> आकुस्मीयः। </li> <li>‘यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने। </li> <li>युनाति च युनीते च…।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>“-- ‘युजु कुत्सायाम्’ इत्येके--योजयते” इति क्षीरस्वामी। </li> <li>यावकः-विका, युयावयिषकः-षिका, यावयिता-त्री, युयावयिषिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककोटयतिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> ज्ञेयानि। </li> <li>ल्युटि--यावनम् <a href="#foot_krm05">5</a>।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१३४६)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१७११। अक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। २४)</li> <li id="foot_krm04">04 => (२०५)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[आ। ‘निर्यावनः कुयुधि कुस्मयमान आस्त।।’ धा। का। ३-३७।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“यु मिश्रणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘-- अमिश्रणे च’ इत्यपि क्वचित् पाठः। </li> <li>‘यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने। </li> <li>युनाति च युनीते च-- …।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>यावकः-विका, यावकः-विका, <a href="#foot_krm04">4</a> यियविषकः-युयूषकः-षिका, <a href="#foot_krm05">5</a> योयूयकः-यिका;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> यविता-त्री, यावयिता-त्री, यियविषिता-युयूषिता-त्री, योयूयिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> युवन्-ती, यावयन्-न्ती, यियविषन्-युयूषन्-न्ती;</li> <li> -- यविष्यन्-न्ती-ती, यावयिष्यन्-न्ती-ती, यियविषिष्यन्-युयूषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- -- यावयमानः, -- योयूयमानः;</li> <li> -- यावयिष्यमाणः, -- योयूयिष्यमाणः;</li> <li> नियुत्-नियुतौ-नियुतः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm08">8</a> युतम्-युतः-युतवान्, यावितः, यियविषितः-युयूषितः, योयूयितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm09">9</a> यवः-यवानी, <a href="#foot_krm10">10</a> यवनः-यवनानी, यवनी, <a href="#foot_krm11">11</a> यवकः, यावः, यावकः, <a href="#foot_krm12">12</a> यावकम्, यावः, यियविषुः <a href="#foot_krm13">13</a> -युयूषुः- <a href="#foot_krm14">14</a> यियावयिषुः, योयुवः;</li> <li> यवितव्यम्, यावयितव्यम्, यियविषितव्यम्-युयूषितव्यम्, योयूयितव्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm15">15</a> प्रयवणीयम्, प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम्, <a href="#foot_krm16">16</a> प्रयावनीयम्-प्रयावणीयम्, यियविषणीयम्-युयूषणीयम्, योयूयनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> <a href="#foot_krm18">18</a> याव्यम्, याव्यम्, यियविष्यम्-युयूष्यम्, योयूय्यम्;</li> <li> ईषद्यवः-दुर्यवः-सुयवः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm19">19</a> यूयमानः, याव्यमानः, यियविष्यमाणः-युयूष्यमाणः, योयूय्यमानः;</li> <li> <a href="#foot_krm20">20</a> प्रयवः, <a href="#foot_krm21">21</a> संयावः, <a href="#foot_krm22">22</a> उद्यावः, <a href="#foot_krm23">23</a> उद्यावः, <a href="#foot_krm24">24</a> यवः, <a href="#foot_krm25">25</a> योत्रम्, <a href="#foot_krm26">26</a> यौत्रम्, यावः, यियविषः, युयूषः, योयूयः;</li> <li> यवितुम्, यावयितुम्, यियविषितुम्-युयूषितुम्, योयूयितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm27">27</a> यूतिः, यावना, यियविषा-युयूषा, योयूया;</li> <li> यवनम्, यावनम्, यियविषणम्-युयूषणम्, योयूयनम्;</li> <li> युत्वा, यावयित्वा, यियविषित्वा-युयूषित्वा, योयूयित्वा;</li> <li> प्रयुत्य, <a href="#foot_krm28">28</a> प्रयूय, प्रयाव्य, प्रयियविष्य-प्रयुयूष्य, प्रयोयूय्य;</li> <li> <a href="#foot_krm29">29</a> यावम् २, युत्वा २, यावम् २, यावयित्वा, यियविषम् २, यियविषित्वा २, योयूयम् २;</li> <li> योयूयित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm30">30</a> इति निप्रत्ययः। </li> <li>युवन्त्यस्यामिति योनिः।]] योनिः, <a href="#foot_krm31">31</a> इति कन्प्रत्ययः, धातोः दीर्घश्च भवति। </li> <li>यूकः = क्षुद्रजन्तुः।]] यूकः-यूका, <a href="#foot_krm32">32</a> इति थक्प्रत्यये निपात्यते। </li> <li>निपातनादेव धातोर्दीर्घश्च। </li> <li>यूथः = गजादिसंघातः।]] यूथः, <a href="#foot_krm33">33</a> इति कनिन्प्रत्ययः। </li> <li>यौति, यूयते वा इति युवा। </li> <li>स्त्रियाम्, ‘यूनस्तिः’ <a href="#foot_krm34">34</a> इति तिप्रत्यये युवतिः।]] युवा-युवतिः, <a href="#foot_krm35">35</a> इति पप्रत्ययः दीर्घश्च। </li> <li>यूपः = यज्ञपशुबन्धनकाष्ठः।]] यूपः, <a href="#foot_krm36">36</a> इति ऊषन्प्रत्यये, धातूकारस्य लोपे च रूपम्। </li> <li>यूषः = व्यञ्जनम्। </li> <li>मण्डम् च इति केचित्।]] यूषः, <a href="#foot_krm37">37</a> सप्रत्यये रूपम्। </li> <li>योषा = योषित्।]] योषा, <a href="#foot_krm38">38</a> इत्यागूच्प्रत्यये रूपम्। </li> <li>यवागूः = पेया।]] यवागूः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१३४५)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०३३। सक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। २४)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[७। ‘इमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः।… तथोर्णोतिमथो युणुक्ष्णवः।’ (भाष्ये- ७-२-१०) इति व्याघ्रभूतिकारिकायामुपात्तत्वादस्य सेट्त्वम्। सन्नन्ते तु, ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभर--’ (७-२-४९) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः। इडभावपक्षे झलादित्वात् सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[८। यङन्ते सर्वत्रोत्तरखण्डे, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। पूर्व- खण्डे गुणः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [पृष्ठम्१०७९+ २६]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[आ। ‘पृक्ताग्रजः पृञ्जितगोपसूनुर्दृष्टोऽब्धिशायी स जनैर्युवद्भिः।।’ धा। का। २-४६।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[१। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्निषेधः। क्त्वा-क्तिन्प्रभृतिषु तु ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेध इति विशेषः।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[२। पचादित्वात् (३-१-१३४) अच्प्रत्ययः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमा- रण्ययव--’ (४-१-४९) इत्यादिना आनुगागमे ङीषि च यवानी इति सम्पद्यते। एतच्च, ‘यवाद् दोषे’ (वा। ४-१-४९) इति वचनाद् दुष्टे यवे स्त्रीत्वेन विवक्षित एवेति ज्ञेयम्। अन्यत्र तु टापि यवा इति।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहि- मारण्ययवयवन--’ (४-१-४९) इत्यादिना ‘यवनाल्लिप्याम्’ (वा। ४-१-४९) इति वचनेन यवनलिप्यां विवक्षितायामानुगागमो ङीष् च भवतः। पुंयोगलक्षणे ङीषि तु यवनी इति सम्पद्यते।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[४। यव एव यवकः, स्वार्थे कन्। प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्यये यावः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[५। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति ण्वुलि रूपमेवम्। यावकम् = रञ्जनसाधनीभूतो रसविशेषः। अत्र ण्वुलः स्त्र्यधिकारविहितत्वेऽपि ‘लिङ्गमविवक्षितं लोकाश्रितत्वा- ल्लिङ्गस्य’ इति न्यायेन नपुंसकलिङ्गमिति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[B। ‘संयुयूषुं दिशो बाणैरक्षं यियविषुर्द्रुमैः।’ भ। का। ९-३५।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[६। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासेकारः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[७। ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वम्। प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम् इत्यत्र तु, ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति णत्वविकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[८। ‘णेर्विभाषा’ (८-४-३०) इति णत्वविकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [पृष्ठम्१०८०+ २६]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[१। ‘आसुयुवपि--’ (३-१-१२६) इति ण्यत्। अजन्तलक्षणयतोऽपवादः। ‘धातोस्तन्निमित्तस्यैव’ (६-१-८०) इत्यावादेशः। आवश्यकार्थेऽपि, ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यति एवमेव रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[२। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[३। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप्प्रत्ययः भावे।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[४। ‘समि युद्रुदुवः’ (३-३-२३) इति सम्युपपदे करणे घञ्। संयावः = पिष्टविकारोऽपूपविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[६। ‘अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च’ (३-३-१२२) इति संज्ञायां करणाधिकरणयोर्घञि निपात्यते। उद्यावः = भक्ष्यविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[७। यौति अत्र रसादिकमिति यवः = धान्यविशेषः। ‘पुंसि संज्ञायां घः--’ (३-३-११८) इति संज्ञायां घप्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[८। ‘दाम्नीशसयुयुज--’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। यूयतेऽनेनेति योत्रम् = गोपालकानां करे स्थितो दण्डविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[९। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति ष्ट्रन्प्रत्यये, ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धिरिति काशिका (७-२-११५)।]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[१०। स्त्रियां क्तिनि, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्निषेधे, ‘ऊतियूतिजूति- सातिहेतिकीर्तयश्च’ (३-३-९७) इति निपातनात् दीर्घः, अन्तोदात्तत्वं च। यूतिः = संघः, एकत्र समेषां समागमः। गव्यूतिः = क्रोशयुगम्।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[११। छन्दसि विषये ल्यपि, ‘युप्लुवोदीर्घः--’ (६-४-५८) इति दीर्घ इति ज्ञेयम्। लोके तु तुकि प्रयुत्य इति भवति।]]</li> <li id="foot_krm29">29 => [पृष्ठम्१०८१+ २७]</li> <li id="foot_krm30">30 => [[१। ‘वहिश्रियु--’ [द। उ। १-२१]</li> <li id="foot_krm31">31 => [[२। ‘अजिसुयु--’ [द। उ। ३-२४]</li> <li id="foot_krm32">32 => [[३। ‘तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः’ [द। उ। ६-३७]</li> <li id="foot_krm33">33 => [[४। ‘कनिन् युवृषि--’ [द। उ। ६-५१]</li> <li id="foot_krm34">34 => (४-१-७७)</li> <li id="foot_krm35">35 => [[५। ‘कुसुयुभ्यश्च’ [द। उ। ७-५]</li> <li id="foot_krm36">36 => [[६। ‘मूङ्य्व्योर्लोपश्च’ [द। उ। ९-१७]</li> <li id="foot_krm37">37 => [[७। औणादिके [द। उ। ९-२१]</li> <li id="foot_krm38">38 => [[८। ‘सृयु--’ [द। उ। १०-४]</li></ul>

यु (यु꣡ जुगुप्सायाम् - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = यावनम्
अनीयर् = यावनीयः - यावनीया
ण्वुल् = यावकः - याविका
तुमुँन् = यावयितुम्
तव्य = यावयितव्यः - यावयितव्या
तृच् = यावयिता - यावयित्री
क्त्वा = यावयित्वा
ल्यप् = प्रयाव्य
क्तवतुँ = यावितवान् - यावितवती
क्त = यावितः - याविता
शानच् = यावयमानः - यावयमाना

यु (यु॒ञ् बन्धने - क्र्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = यवनम्
अनीयर् = यवनीयः - यवनीया
ण्वुल् = यावकः - याविका
तुमुँन् = योतुम्
तव्य = योतव्यः - योतव्या
तृच् = योता - योत्री
क्त्वा = युत्वा
ल्यप् = प्रयुत्य
क्तवतुँ = युतवान् - युतवती
क्त = युतः - युता
शतृँ = युनन् - युनती
शानच् = युनानः - युनाना

यु (यु꣡ मिश्रेणेऽभिश्रणे च - अदादिः - सेट्)
ल्युट् = यवनम्
अनीयर् = यवनीयः - यवनीया
ण्वुल् = यावकः - याविका
तुमुँन् = यवितुम्
तव्य = यवितव्यः - यवितव्या
तृच् = यविता - यवित्री
क्त्वा = युत्वा
ल्यप् = प्रयुत्य
क्तवतुँ = युतवान् - युतवती
क्त = युतः - युता
शतृँ = युवन् - युवती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

यु  जुगुप्सायाम्
- यावयते ब्राह्मणान् जाल्सः  याव्यम्  अदादौ मिश्रणे (225) यौति  क्र्यादौ बन्धने (97) युनाति  युजु कुत्सायामित्येके-योजयते 177

यु  मिश्रणे
- यौति, उतो वृद्धिर्लुकि हलि (7389)  यविता  सनीवन्तर्ध (7249) इति वेट्-युयूषति यियविषति  आसुयुवपि (31126) इति ण्यत्-याव्यम्  ॠदोरप् (3357) यवः, स्वार्थेऽण् यावः, कनि (द्र0 5429) यावकोऽलक्तकः  समि युदुद्रुवः (3223) घञ्-संयावो गुडमिश्रं खाद्यम्  उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः (3349) उद्यावः  नन्द्यादौ (द्र0 3134) ल्युः-यवनः  कनिन् युवृषि (उ0 1156) इति कनिन्-युवा  तिथपृष्ट (उ0 212) इति यूथः  कुसुयुभ्यो दीर्घश्च (तु0 द0 उ0 75) यूपः  अजियुधूनीभ्यो दीर्घश्च (उ0347) यूका  सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः (उ0 381) यवागूः  वहियुभ्यां च (उ0 3114 श्वेत0 ) इत्यसच्-यवसो घासः  वहिश्रिद्रु (तु0 उ0 451) इति निः- योनिः  पूङ्य्वोर्लोपश्च (तु0द0 उ0 916) इत्यूषन्-यूषः सौत्राद् योषा  हृसृरुहि (उ0 197) इति योषित्  यवासो (द्र0 उ0 42) दुरालभा  ऊतियूतिजूति (3397) इति यूतिः  संघोऽयुतसिद्धानाम् इत्यादिदर्शनाद् यु अमिश्रण इत्येके  क्र्यादौ युञ् बन्धने (97) युनाति  चुरादौ यु जुगुप्सायाम् (10156) यावयते, याव्यः  21

अयुतम्
नपुं* - -
"दस हजार,दस सहस्र की संख्या"

Synonyms: दशसहस्रम्, अयुतम्, १००००

noun

दशसहस्रेण सह गुणनेन प्राप्ता सङ्ख्या।; "दशसहस्रणां रूप्यकाणाम् अभिकाङ्क्षया तेन बालापहारः कृतः।"

Synonyms: दशसहस्रम्, अयुतम्, १००००

noun

बह्वङ्की-सङ्ख्यायां दक्षिणततमात् एककस्थानात् वामतः पञ्चमोऽङ्कः यः तद् अङ्कस्य दशसहस्रेण सह गुणनेन प्राप्तां सङ्ख्याम् अवबोधयति।; "पञ्चविंशतिसहस्रम् इत्यत्र द्वे दशसहस्रस्य स्थाने वर्तते। "

अयुतम् (ayutam)

Apte Hindi

Wordnet