| YouTube Channel

अयनसंक्रान्ति (ayanasaMkrAnti)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अयनसंक्रान्ति स्त्री अयनेन राशिचक्रस्य पश्चात्, प्राग्वा-गत्या कृता संक्रान्तिर्ग्रहाणां प्रभापुञ्जस्य सञ्चारः सम् +क्रम--क्तिन् । चलसंक्रान्तौ, संक्रान्तिस्त्रिविधा मध्या-चला अचला चेति भेदात् मध्यानुपदं बक्ष्यते मेषादि-भिर्द्वादशभिः स्थानैर्विभक्तस्य निराधारतया स्थितस्य राशि-चक्रस्य दोलायमानतया प्राक् पश्चाद्वा निर्द्दिष्टमेषादि-स्थानात् पश्चात् पूर्व्वं वा राश्यन्तरे मण्डलगतिंविनापि ग्रहाणां प्रभापुञ्जमात्रसंचारः चलसंक्रान्तिःअनियतस्थानतया चलत्वात् । निर्द्दिष्टराशिस्थानेषुग्रहाणां मण्डलसञ्चारः अचलसंक्रान्तिः राशिसंक्रान्ति-रिति चोच्यते तस्या नियतमेकस्थानएव जायमानत्वाद-चलत्वम् । अनयैव संक्रान्त्या यथा मासादिव्यवहारेन दोषः चलसंक्रान्त्या तु बहवो दोषास्तथा निरूप्यतेतथा हि ग्रहाणामाक्रान्तराशितो राश्यन्तरक्रमणसंक्रान्तिरित्युच्यते सा च द्विधा मध्यमा स्पष्टा च ।षट्कर्म्मसंस्कृतो मध्यग्रहो यदा राश्यन्तरं संक्रां-मति तदा मध्यसंक्रान्तिरित्युच्यते यदा तु स्पष्टीकृत-संस्कारो ग्रहो राश्यन्तरं गच्छति सा स्पष्टसंक्रान्तिरित्युच्यतेतत्र मध्यसंक्रमस्य स्पष्टीकरणार्थत्वादेव तज्जनितसंक्रान्तेःस्पष्टीकार एवोपयोगात् लोकशास्त्रयोर्व्यवहारे न तस्यउपयोगः किन्तु “गुरोर्भध्यमसंक्रान्तिहीनोयश्चान्द्रवत्सरः ।अधिसंवत्सरस्तस्मिन् कारयेन्न सवत्रयम् । वर्जनीया प्रय-त्नेन प्रतिष्ठा सर्वनाकिनाम् स्फुटसंक्रान्तिहीनश्चेत्केऽप्याहरधिमासकम्” इति कालमाधवीयधृतस्मृतेः मध्य-संक्रान्तेरपि अधिवत्सरोपयोगिता तदन्यत्र तु तस्या-नोपयोगः इति स्पष्टसंक्रान्तेरेव लोकशास्त्रोपयोगः । स्पष्ट-संक्रान्तिरपि द्विविधा सायनांशा निरयनांशा चेति भेदात्यदा सिद्वान्तगणनयायनांशसंस्कृतो ग्रहोराश्यन्तरं गच्छतिसा सायनांशा संक्रान्तिः । यदा तु अयनांशसंस्कार-रहितः राश्यन्तरं गच्छति सा निरयनांशा संक्रान्ति-रुच्यते । संक्रान्तिश्च “त्रुटेः सहस्रभागोयः स कालोर-विसंक्रम” इत्युक्तसूक्ष्मकालरूपा एतच्च क्रियैव काल इतिमते अन्यमतेतु संक्रान्त्युपलक्षितस्तादृशसूक्ष्मकालैतिभेदः । तादृश सूक्ष्मकालस्य संक्रान्तिशब्दार्थत्वे संक्रान्तिशब्देवक्ष्यमाणदानाद्यङ्गत्वासम्भवेन “मुख्याभावे प्रतिनिधिःशास्त्रार्थं” इति न्यायेन गौणकालस्याप्यदर्त्तव्यता स्नाना-द्यङ्गत्वान्ययानुपपत्त्या च तथा कल्प्यत्वे स्मृत्याद्युक्तंकाल-विशेष एव तदङ्गत्वेन कल्पाते यथोक्तं कालमाधवीयेस्नानदानाद्यङ्गभूते संक्रान्तिकाले मुख्यकल्पस्यासम्भवादनुक-ल्पएवादर्त्तव्यः यथाहं देवलः “संक्रान्तिसमयः सूक्ष्मोदुर्ज्ञेयःपिशितेक्षणैः । तद्योगादप्यधश्चोर्द्धं त्रिशंन्नाड्यः पवित्रिताः”इति देशव्यवधानराहित्येनात्यन्तसंश्लिष्टयोः पूर्व्वोत्तरराश्यो-र्मध्ये सूर्य्यः पूर्बराशिं परित्यज्य यावता कालेनोत्तरराशिंप्रविशति स कालः योगदृष्टिं बिना मांसदृष्ट्या दुर्ल्लक्ष्यःअतोऽनुष्ठाने मुख्यसंक्रान्तिकालग्रहणासंभवात् संक्रान्तिसम्ब-न्धिनौ पूर्व्वोत्तरकालौ ग्रहीतव्यौ संक्रान्तेः पूर्बोत्तरयोरेकै-कस्मिंस्त्रिंशद्वटिकाः पुण्या इति सामान्यत उक्तमिति” । तत्रअचलसंक्रान्तेरिव चलसंक्रान्तेरपि पुण्यकालतास्ति यथोक्तंतत्रैव मेषादिसंक्रान्तयो यस्मिन्दिने भवन्ति तस्माद्दिनात्पूर्वेभ्य एकादशदिनेभ्यः प्राचीने दिने मेषायनमेवं वृषभाय-नभित्येयं तनामाङ्कितस्यवति तत्काले तस्मिन्नयते स्नानादिषुपुण्यकालमाह जावालिः “संक्रान्तिषु यथा कालस्तदीये-ऽप्ययने तथा । अयने विंशतिः पूर्वा मकरे विंशतिः परेति”मकरव्यतिरिक्तैकादशसंक्रान्तिसम्बन्धिष्वयनेषु तत्तत्सं-कान्तिवत् पुण्यकालोऽवगन्तव्यः मकरसंक्रान्तिसंम्बन्धिनि त्व-यने संक्रान्तिवैलक्षण्यं, तद्यथा मकरमिन्ने प्राचीना विंशति-षटिकाः पुण्याः मकरसंक्रान्तौ तु पाश्चात्त्या विंशतिघटिकाःपुण्या इति” । न केवलमादित्यस्यैव संक्रान्तिष्वयने पुण्यकालःकिन्तु सर्वेषामपि ग्रहाणां नक्षत्रराशिसंक्रमे पुण्यकालोभवति इयांस्तु विशेषोरवेरेव राशिसंक्रमे पुण्यकालः अ-यनसंक्रमे तु चन्द्रादीनामपि कालविशेषे पुण्यता यथाहतत्रैव ल्योतिःशास्त्रे “नक्षत्रराश्योरविसंक्रमे स्युरर्वाक्सरस्ताद्रसवन्द्रनाद्यः पुण्यास्तयेन्दोस्त्रिधरालवैर्युता एकैवनाडी मुनिभिः शुभोक्ता । नाड्यश्चतस्रः सपलाः कुजस्य ।बुथस्य तिस्रः पलविश्वयुक्ताः । अध्यर्द्धनाड्यः पलसप्त-युक्ता गुरोश्चतस्रः सपलाश्च शुक्रे । द्विनागनाड्यः पलसप्त-युक्ताः शनैश्चरस्याभिहिताः सुपुण्याः । आद्यन्तमध्ये जपहोम-दानं कुर्वन्नवाप्नोति सुरेन्द्रधामेति” । अयमर्थः आदित्यस्यराशिनक्षत्रगमने अर्वाक् परतश्च षोडश घटिकाः पुण्यकालःतथा चन्द्रस्यापि घटिकैका पलानि च त्रयोदशार्वाक्परतश्व-पुण्यकालः । एवं मङ्गलस्य चतस्रो घटिकाः पलमेकं चपुण्यकालः तथा बुधस्य तिस्रो घटिकाश्चतुर्दश पलानि चपुण्यकालः वृहस्पतेरपि सार्द्धचतस्रो घटिकाः सप्न पलानिच पुण्यकालः । शुक्रस्य चतस्रो घटिकाः पलमेकञ्च पुण्यकालःशनैश्चरस्य द्व्यशीतिघटिकाः पलानि च सप्न पुण्यकालः ।पीयूषघारायां तु जैमिनिवचनत्वेन एतद्वचनमुपन्यस्तम् ।मेषायनादिषु संक्रान्तिस्फुटीकरणञ्च मुहूर्त्तचिन्तामणौ “तथा-यनांशाः खरसाहताश्च स्पष्टार्कगत्या विहृतादिनादि । मेषा-दितः प्राक् चलसंक्रमाः स्युर्दाने जपादौ बहुपुण्यदास्ते” ।यथा राशिसंक्रमाः बहुपुण्य दास्तथा चलसंक्रमा अपीतिद्योतनाय तथाशब्दः । अयनांशाः षष्ठ्या गुण्या स्पष्टयासूर्य्यगत्या विहृताः लब्धैर्दिनाद्यैः दिनघटीपलैः कलांकृत्वा मेषादिद्वादशराशिसंक्रमणकालात् प्राक्चलसंक्रमाश्चलसंक्रान्तयः चलसंक्रमदाने ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणादाने जपादौजपश्राद्वहोमादौ बहुपुण्यदा भवन्ति तदुक्तं वशिष्ठसिद्धान्तेचलसंक्रमयुङ्मासे संक्रमोयः स संक्रमः अजागलस्तन इवराशिसंक्रान्तिरुच्यते” पुलस्त्यः “अयनांशसंस्कृतोभानुर्गोले-चरति सर्वदा अमुख्या राशिसंक्रान्तिस्तुल्यः कालविधिस्तयोः ।स्नानदानजपश्राद्धव्रतहोमादिकर्म्मणि यत् कृतं चलसंक्रा-न्तावक्षयं पुरुषोऽश्नुते” इति रत्नमालायाम् “यावद्भिरंशैर-यनच्युतिः स्यात्तद्भोग्यकालेन दिवाकरस्य । च्युतिर्भवेद्विष्णुप-दादिकानां रहस्यमेतन्मुनिभिः प्रदिष्टमिति” अयनोशा-नयनञ्च अयनशब्दे दर्शितम् । तत्तद्राश्यादिमार्गेषु सूर्य्यादितेजःपुञ्जसञ्चारश्चलसंक्रमोमण्डलमध्यसंपर्कश्च राशिसंक्रमइतिविषयवियेकः तद्यथा रथ्यायां प्राक् पश्चाद्वा नीयमानस्यदीपस्याग्रेदीपप्रभा यस्मिन्प्रदेशे गच्छति तस्मिन्नेव प्रदेशेक्षणान्तरेण दीपोऽपि गच्छति एवं सर्वेषामपि ग्रहाणांचससंक्रमा द्रष्टव्याः नन्वेवं चलसंक्रमस्य मुख्यत्वे तेनैवमानेन पञ्चाङ्गगणना स्यात् इति चेत् न अश्विन्यादिभानांविसंवादात् तथाहि सूर्य्याक्रान्तराशितश्चतुर्द्दशनत्रस्यैवसन्ध्याकाले प्रथममुदयोज्योतिषे प्रसिद्धः सर्वसम्मतश्च । तत्रयदि अयनांशशोधनमन्तरेणैव सूर्य्यस्य तत्तद्राशिघटक-नक्षत्रस्थितिस्वीकारस्तदा इदानीमयनांशानुसारेण २०, ३५, ४४, एतदं शादितः पूर्बं रवेर्मेषादौ गत्यावश्यकत्वात् तस्यच तद्घटकनक्षत्रस्थितेस्ततश्चतुर्द्दशनक्षत्रस्य सन्ध्यायांप्रथमोदयापत्तिर्न च तथा दृश्यते तथा यस्मिन् दिनेइदानीममापूर्णिमादयो दृश्यन्ते ततः पूर्वं २०, ३५, ४४सूर्य्यचन्द्रयोरेकराशिस्थत्वेन अमावस्यापत्तिस्ततः पञ्च-दशेऽहनि पूर्णिमापत्तिश्च नचैतत् प्रत्यक्षसंवादीति ।अयनांशशोधतेन निरयनांशसंक्रमादितस्तु सर्व्वं प्रत्यक्षसंवादि । किं च सायनसंक्रमरहितस्य चान्द्रमासस्याऽधि-मासत्वव्यवहारप्रसङ्गः संक्रान्तिद्वययुतस्य तस्य क्षयसासत्वव्यव-हारप्रसङ्गश्च । एवं च बहुविप्लवात् चलसंक्रान्तेः मुख्यत्वेऽपितेनैव मासवर्षगणनादिशङ्का न कार्य्या प्राग्प्रदर्शितपुलस्थवचनेन, अयनशब्दे दर्शितेन सौरागमवाक्येन, “दिनरात्रिप्रमाणानां निर्णयो न भसंक्रमात्” अतः सकलकर्म्माणि”इति, सिद्वान्तशिरोमणिवाक्येन च स्मार्त्तकर्म्मविशेषे, लग्न-ज्ञानादिकर्म्मस्वेव तस्य मुख्यत्वाभिधानात् न तेन सर्वव्यवहारःअन्यथा तत्तद्विशेषोपादानं व्यर्थं स्यात् । एकान्तेन राशि-संक्रमानङ्गीकारे प्रागुक्तवचनजाते राशिसंक्रान्तिवत् पुण्य-कालतामिघानानुपत्तिः तथा च यथा मासवत्सराणामनेक-विधत्वेऽपि क्रियाविशेषे तेषां ग्राह्यता एवं चलस्थिरसं-क्रान्त्योरपि विषयविशेषेऽपि ग्राह्यता । किञ्च सायन-संक्रममात्रेण सर्वव्यवहारे अनेके विसंवादा पीयूषधारायां दर्शिताः । तेऽप्यत्रोपदर्श्यन्ते । सायनगणनयात्वयोग्येऽपि काले ग्रहःकदाचिदेकनक्षत्रान्तरे नक्षत्रयोर-न्तरे वोपलभ्येत सूर्य्यचन्द्रयोस्तु तेजोबहुत्वान्नक्षत्रतेजःपरिभबान्न नक्षत्रसंनिधावुपलम्भो यद्यपि । तथापिकदाचित् क्षीणचन्द्रस्याप्युपलम्भोदृश्यत एव गोचरादिविषयकदुष्टफलानि एकराशिस्थितग्रहयोगफलानि च विरुध्येरन्ग्रहणादिविसंवादश्च । तस्मान्निरयनगणनयैव सर्वोऽपि व्यवहारो युक्तः यत्तु अजागलस्तनैवेत्यादि प्रागुक्तवचनम्“पुण्यत्वंराशिसंक्रान्तेः केचिदाहुर्मनीषिणः नैतन्मम मत-मित्यादिवशिष्ठवाक्यञ्च तत् चलसंक्रान्तेः स्तुतिपरम् “ननिन्दामिन्दनीयं निन्दति किन्तु विधेयं स्तौतीति” न्यायात्अन्यथा संक्रान्तिशब्दे दर्शयिष्यमाणानां राशिसंक्रान्ति-पुण्यकालताबोधकवचनानां बहूर्ना विप्लवापत्तेः “दिनपतिसंक्रमात् प्राक् षोडश नाड्यस्तु पुण्यकाणः सः । परतःषोडश नाड्यः स्नानदानकार्य्येष्विति” वशिष्ठस्यैव वच-नान्तरेण विरोधः स्यात् अयनसंक्रान्तिषु तु अन्थ-विधस्यैव तेन पुण्यकालतीक्तेस्ततो विलक्षणविषयत्वौ-चित्यं तादृशवचनानाम् ।