| YouTube Channel

अमरावती (amarAvatI)

 
शब्दसागरः
English
अमरावती
f.
 (-ती) The capital of INDRA.
E.
 अमर a deity, and मतुप्
aff.
Capeller Eng
English
अमरावती
f.
N.
 of Indra's capital.
Yates
English
अमरा_वती (ती) 3.
f.
 Indra's capi-
tal
the heaven of the gods.
Wilson
English
अमरावती
f.
 (-ती) The capital of INDRA.
E.
 अमर a deity, and मतुप्
aff.
Apte
English
अमरावती [amarāvatī], [अमर-वत्, र being changed to रा by
P.
 VI.3.119]
Abode of the gods, residence of Indra (said to be above Meru or the sun's orb
cf.
Ki.*
 7
2)
ससंभ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भिया$मरावती K.
P.*
 1.
N.
 of a modern town in Berar, Amaravati.
Apte 1890
English
अमरावती [अमर-वत्, र being changed to रा by P. VI. 3. 119] 1 Abode of the gods, residence of Indra (said to be above Meru or the sun's orb
cf. Ki. 7. 2)
ससंभ्रमेंद्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती K. P. 1.
2 N. of a modern town in Berar, Amraoti.
Monier Williams Cologne
English
अमरा-वती
f.
 (cf.
Pāṇ.
 vi, 3, 119), ‘the abode of the immortals’, Indra's residence,
MBh.
Hariv.
&c.
N.
 of a town in Berar.
Monier Williams 1872
English
अमरा-वती, f. the abode of the immortals, resi-
dence of Indra
N. of a town in Berar.
Macdonell
English
अमरावती amarā-vatī,
f.
 city of the gods 🞄(Indraʼs abode).
Benfey
English
अमरावती अमरावती, i. e. अमर +
वन्त् + ई। The capital of Indra, Rām. 3,
53, 37.
Apte Hindi
Hindi
अमरावती
स्त्री*
 - "अमर+मतुप्, दीर्घः, ङीप्"
"देवताओ का आवासस्थान, इन्द्र का घर "
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अमरावती
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರನ ಪಟ್ಟಣ /ಇಂದ್ರನ ರಾಜಧಾನಿ
L R Vaidya
English
amarAvatI {% f. %} The name of Indra’s capital, ससंभ्रमेन्द्रद्रुपपांतितार्गला निमीलिताक्षीव भियाममराती K.Pr.i.
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) अमराः अस्यां सन्ति । इन्द्रनगरी । ‘शचीन्द्राणी नगरी त्वमरावती’ अमरः।
Bopp
Latin
अमरावती f. (Indri sede praedita, a praec. s. वत् in
fem.). Nomen Indri urbis, sedis, palatii. IN. 1. 42.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अमरावती
noun
ब्रह्मदेशस्य राजधानी।
"सः अमरावत्यां निवसति।"
Synonyms:
 अमरावती, पूषभासा, देवपूः, महेन्द्रनगरी, अमरा, सुरपुरी, इन्द्रलोकः, सुरेन्द्रलोकः, सुरेशलोकः, सुदर्शना
noun
इन्द्रस्य नगरी।
"अमरावत्याः अधिपतिः भवति इन्द्रः।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वैजयन्तौ तु प्रासादध्वजौ पुर्यमरावती ।
-wordlist-
इन्द्रप्रासाद (पुं), वैजयन्त (पुं), इन्द्रध्वज (पुं), वैजयन्त (पुं), इन्द्रपुरी (स्त्री), अमरावती (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
इन्द्र_नगरी
इन्द्र_नगरी, अमरावती
अमरावती च नगरी नन्दनमुद्यानमिन्द्रस्य ॥ ५५ ॥
verse 1.1.1.55
page 0008
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: अमरावती
Root: अमरावती
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ इन्द्रपुरः
Meaning(s):
⇒ Indra's capital
Shloka(s):
1|2|10|1 ► अमरावत्यस्य पुरी स्यात् सुदर्शनमित्यपि। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|10|1 ⇢ अमरावती (अमरावती) (स्त्री) ⇒ Indra's capital ⇒ इन्द्रपुरः
➠ 1|2|10|1 ⇢ सुदर्शनम् (सुदर्शन) (नपुं) ⇒ Indra's capital
Epithet of Amrāvatī ⇒ इन्द्रपुरः
Related word(s):
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ इन्द्रः
जातिः ➡ अलौकिकस्थानम्
Mahabharata
English
Amarāvatī, the city of Indra.--§ 225 (Vāsishṭha): I, 177, 6786 (Śakreṇevāmarāvatī).--§ 262 (Sabhākriyāp.): II, 2, 46 (yathā Śakro 'marāvatīṃ).--§ 335 (Indralokābhig.): III, 42, 1755 (Śakrasya purīṃ).--§ 336 (Indralokābh): III, 43: Amarāvatī was the resort of Siddhas and Cāraṇas, and the Nandana garden of the troops of the Apsarases. The region cannot be seen by those who have not gone through ascetic austerities, etc.--§ 443 (Nivātakavacay.): III, 168, 12036 (Śakrasya bhavanaṃ).--§ 445 (do.): III, 173, 12224 (ºī-saṅhāśaṃ Hiraṇyapuram).--§ 564 (Mātalīyop.): V, 103, 3617 (devarājasya purī).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 11, 408.--§ 596 (Pratijñāp.): VII, 77, 2724.--§ 736 (Vītahavyop.): XIII, 30, 1957.--§ 745 (Cyavana-Kuśika-s.): XIII, 54, 2841.--§ 768 (Umā-Maheśvara-s.): XIII, 142, 6545 (by living with deer, etc., one attains to Amarāvatī).
पुराणम्
English
अमरावती / AMARĀVATĪ. It is the city of indra, the King of the devas. Its location is described in devī bhāgavata as follows: “Brahmā's world extends over 10, 000 yojanas on the mahāmeru mountain. There are eight cities-each 2, 500 square yojanas in extent--of the aṣṭadikpālakas in eight parts of this brahmapurī. Thus there are nine cities on the top of the Mahā Meru. They are the following:--
1. In the centre is Brahmā's city, manovatī.
2. To the east of manovatī, Indra's city, amarāvatī.
3. In the south-east corner, Agni's city, tejovatī.
4. On the southern side, Yama's city, saṁyamanī.
5. In the south-west corner, Nirrti's city, Kṛṣṇāñjanā.
6. In the west, Varuṇa's city, śraddhāvatī.
7. In the north-west corner, Vāyu's city, gandhavatī.
8. In the north, Kubera's city mahodaya.
9. In the north-east corner, Śiva's city, yaśovatī. (devī bhāgavata, Aṣṭama skandha).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अमरावती,
स्त्री,
 (अमरा विद्यन्तेऽस्यां, अमर +मतुप् मस्थाने व दीर्घश्च ।) इन्द्रनगरी । इत्यमरः ॥
अमराः सन्ति अस्यामिति मोङ्मझपादिति वतुःनाम्न्यस्त्यर्थे इति दीर्घः । इति भरतः ॥
तत्प-र्य्यायः । पूषभासा २ देवपूः ३ । इति जटाधरः ॥
महेन्द्रनगरी ४ अमरा ५ सुरपुरी ६ । इतिशब्दरत्नावली ॥
तद्वर्णनं यथा । शिवशर्म्मोवाच ।“रमयन्ती मनोऽतीव केयं कस्येयमीशितुः ।नयनानन्दसन्दोहदायिनी पूरनुत्तमा” ॥
गणावूचतुः ।“शिवशर्म्मन् महाभाग सुतीर्थफलितद्रुम ।लोकोऽत्र रमते विप्र सहस्राक्षपुरी त्वियं ॥
तपोबलेन महता निर्म्मिता विश्वकर्म्मणा ।दिवापि कौमुदी यस्याः सौधश्रेणीश्रियं श्रयेत् ॥
यदा कलानिधिः क्वापि दर्शेऽदृश्यत्वमावहेत् ।तदा स्वप्रेयसीं ज्योत्स्नां सौधेष्वेषु निगूहयेत् ॥
यदच्छभित्तौ वीक्ष्य स्वमन्ययोषिद्विशङ्किता ।मुग्धानाशु विशेच्चित्रमपि स्वां चित्रशालिकां ॥
हर्म्येषु नीलमणिभिर्न्निर्म्मितेष्वत्र निर्भयं ।स्वनीलिमानमाधाय तमोऽहःस्वपि तिष्ठति ॥
चन्द्रकान्तशिलाजालस्रुतमत्रामलं जलं ।तत्र चादाय कलसैर्न्नेच्छन्त्यन्यजलं जनाः ॥
कुविन्दा न च सन्त्यत्र न च ते पश्यतो हराःचेलान्यलङ्कृतीरत्र यतः कल्पद्रुमोऽर्पयेत् ॥
गणका नात्र विद्यन्ते चिन्ताविद्याविशारदाः ।यतो जानाति सर्व्वेषां चिन्तां चिन्तामणिर्द्रुतं ॥
सूपकारा न सन्त्यत्र रसकर्म्मविचक्षणाः ।दुग्धे सर्व्वरसानेका कामधेनुरतोऽनिशं ॥
कीर्त्तिरुच्चैःश्रवा यस्य सर्व्वतो वाजिराजिषु ।रत्नमुच्चैःश्रवाश्चात्र हयानां पौरुषाधिकः ॥
ऐरावतो दन्तिराजश्चतुर्द्दन्तोऽत्र राजते ।द्वितीय इव कैलासो जङ्गमः स्फाटिकोज्ज्वलः ॥
तरुरत्नं पारिजातः स्त्रीरत्नं सोर्व्वशी त्विह ।नन्दनं वनरत्नञ्च रत्नं मन्दाकिनी ह्यपां ॥
त्रयस्त्रिंशत् सुराणां या कोटिः श्रुतिसमीरिता ।प्रतीक्षते सावसरं सेवायै प्रत्यहं त्विह ॥
स्वर्गेष्विन्द्रपदादन्यन्नविशिष्येत किञ्चन ।यद्यत् त्रैलोक्यमैश्वर्य्यं न तत्तुल्यमनेन हि ॥
अश्वमेधसहस्रस्य लभ्यं विनिमयेन यत् ।किन्तेन तुल्यमन्यत् स्यात् पवित्रमथवा महत् ॥
अर्च्चिष्मती संयमनी पुण्यवत्यमलावती ।गन्धवत्यलकैशी च नैतत्तुल्या महर्द्धिभिः ॥
अयमेव सहस्राक्षस्त्ययमेव दिवस्पतिः ।शतमन्युरयन्देवो नामान्येतानि नामतः ॥
सप्तापि लोकपाला ये त एनं समुपासते ।नारदाद्यैर्मुनिवरैरयमाशीर्भिरीड्यते ॥
एतत्स्थैर्य्येण सर्व्वेषां लोकानां स्थैर्य्यमिष्यते ।पराजयान्महेन्द्रस्य त्रैलोक्यं स्यात् पराजितं ॥
मनुजा दनुजा दैत्यास्तपस्यन्त्युग्रसंयमाः ।गन्धर्व्वयक्षरक्षांसि महेन्द्रपदलिप्सवः ॥
सगराद्या महीपाला वाजिमेधविधायकाः ।कृतवन्तो महायत्नं शक्रैश्वर्य्यं जिघृक्षवः ॥
निष्प्रत्यूहं क्रतुशतं यः कश्चित् कुरुतेऽवनौ ।जितेन्द्रियोऽमरावत्यां स प्राप्नोति पुलोमजां ॥
असमाप्तक्रतुशता वसन्त्यत्र महीभुजः ।ज्योतिष्टोमादिभिर्यागैर्ये यजन्त्यपि ते द्विजाः ॥
तुलापुरुषदानादिमहादानानि षोडश ।ये यच्छन्त्यमलात्मानस्ते लभन्तेऽमरावतीं ॥
अक्लीववादिनो धीराः संग्रामेष्वपराङ्मुखाः ।विक्रान्ता वीरशयने तेऽत्र तिष्ठन्ति भूभुजः ॥
इत्युद्देशात् समाख्याता महेन्द्रनगरीस्थितिः ।यायजूका वसन्त्यत्र यज्ञविद्याविशारदाः ॥
एतस्या दक्षिणे भागे येयं दृश्येत पूः शुभा ।इमामर्च्चिष्मतीं वीक्ष्य वीतिहोत्रपुरीं शुभां” ॥
इति स्कान्दे काशीखण्डे १० अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अमरावती स्त्री अमराविद्यन्तेऽस्यां मतुप् मस्य व दीर्घः ।इन्द्रनगर्य्याम् । सा च मेरुपर्व्वतोपरिस्था “सद्रत्नकाञ्चन-मयं शिखरत्रयञ्च मेरो मुरारिकपुरारिपुराणि तेषु ।तेषामधः शतमखज्वलनान्तकानां रक्षोऽम्बुपानिलशशीश-पुराणि चाष्टौ” सि० शि० । एतद्वर्णनं भा० स० प० ७ अध्यायेकाशी० ख० १० अध्याये च दृश्यम् । “ससम्भ्रमेन्द्रद्रुत-पातितार्गला निमीलाताक्षीव भियाऽमरावती” का० प्र० ।
Stchoupak
French
अमरावती-
f.
n.
 de la ville-résidence d'Indra
d'une ville du Berar,
(mod. Amraoti).