| YouTube Channel

अभ्रं (abhraM)

 
Apte 1890
English
अभ्रं [अभ्-अच्
but more correctly अप्-भृ
अपो बिभर्ति, भृ-क
अभ्रं अब्भरणात् Nir. being filled with water] 1 A cloud
अग्निर्वै धूमो जायते धूमादभ्रमभ्राद् वृष्टिः Śat. Br.
अभ्रं वा अपां भस्म
धूमो भूत्वा अभ्रं भवति अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति Ch. Up. (these quotations show the conception of the ancient Ṛṣis about the formation of clouds).
2 Atmosphere, sky
परितो विपांडु दधदभ्रशिरः Śi. 9. 3, see अभ्रंलिह &c.
3 Talc, mica.
4 Gold.
5 Camphor.
6 A kind of reed
Calamus Rotang.
7 Cyperus Rotundus (मुस्ता).
8 (In arith.) A zero or cypher. [cf. L. imber
Gr. ombros, appros
Zend awra, Pers. abr.]
Comp.
अवकाशः clouds as the only shelter
fall of rain.
अवकाशिक,
काशिन् a. exposed to the rain (and so practising penance), not seeking shelter from the rain
Ms. 6. 23.
उत्थः ‘sky born’, the thunderbolt of Indra.
कूटं a peak of a (mountain-like) cloud.
गंगा the heavenly river
K. 50.
घनः a mass of clouds
R. 13. 77.
जा a. Ved. born from clouds, caused by vapours.
नागः one of the elephants supporting the globe
N. of Airāvata.
पथः {1} atmosphere. {2} balloon.
पिशाचः,
चकः ‘sky-demon’, epithet of Rāhu.
पुष्पः N. of a cane (Mar. वेत) Calamus Rotang. (
ष्पं) {1} water. {2} ‘a sky flower’, anything impossible, a castle in the air.
प्रुष् (ट्) f. sprinkling of clouds, rain.
मांसी N. of a plant (जटामांसी).
मातंगः Indra's elephant, Airāvata.
माला,
वृंदं a line, succession, or mass of clouds
R. 7. 69, 13. 76, 16. 25.
रोहं the lapis lazuli.
लिप्ती {1} sky covered with a few clouds. {2} a woman smeared with mustā grass.
वर्ष a. Ved. rained upon, sprinkled with water. (
र्षः) downpour of rain.
वाटिकः,
का N. of a tree (आम्रातक).
विलायं ind. just as clouds melt away
Ki. 11. 79.
Hindi
Hindi
बादल
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अभ्रं,
क्ली,
 (अपोबिभर्त्ति इति अप + भृ + क ।)मेघः । आकाशं । स्वर्णं । अभ्रकघातुः । इतिमेदिनी ॥
उपधातुविशेषः । तस्योत्पत्तिनाम-लक्षणगुणाः ।“पुरा बधाय वृत्रस्य वज्रिणा वज्रमुद्धृतं ।विस्फुलिङ्गास्ततस्तस्य गगने परिसर्पिताः ॥
ते निपेतुर्घनघ्वानाच्छिखरेषु महीभृतां ।तेभ्य एव समुत्पन्नं तत्तद्गिरिषु चाभ्रकं ॥
तद्वज्रं वज्रजातत्वादभ्रमभ्ररवोद्भवात् ।गगनाद्विलितं यस्माद्गगनञ्च ततो मतं ॥
विप्रक्षत्त्रियविट्शूद्रभेदात्तत् स्याच्चतुर्व्विधं ।क्रमेणैव सितं रक्तं पीतं कृष्णञ्च वर्णतः ॥
प्रशस्यते सितं तारे रक्तं तत्तु रसायने ।पीतं हेमनि कृष्णन्तु गदेषु भूतयेऽपि च ॥
पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रञ्चेति चतुर्विधं ।मुञ्चत्यग्नौ विनिःक्षिप्तं पिनाकं दलसञ्चयं ॥
अज्ञानाद्भक्षणात्तस्य महाकुष्ठप्रदायकं ।दर्दुरं स्वग्निनिःक्षिप्तं कुरुते दर्दुरध्वनिं ॥
गोलकान् बहुशः कृत्वा स स्यान्मृत्युप्रदायकः ।नागन्तु नागवद्वह्नौ फुत्कारं परिमुञ्चति ॥
तद्भक्षितमवश्यन्तु विदधाति भगन्दरं ।वज्रन्तु वज्रवत्तिष्ठेत्तन्नाग्नौ विकृतिं व्रजेत् ॥
सर्व्वाभ्रेषु वरं वज्रं व्याधिवार्द्धक्यमृत्युहृत् ।अभ्रमुत्तरशैलोत्थं बहुसत्वं गुणाधिकं ॥
दक्षिणाद्रिभवं स्वल्पसत्वमल्पगुणप्रदं” ॥
* ॥
मारिताभ्रगुणाः ।“अभ्रं कषायं मधुरं सुशीत-मायुष्करं धातुविवर्द्धनञ्च ।हन्यात्त्रिदोषं व्रणमेहकुष्ठंप्लीहोदरग्रन्थिविषकृमींश्च ॥
”“रोगान् हन्ति द्रढयति वपुर्वीर्य्यवृद्धिं विधत्तेतारुण्याढ्यं रमयति शतं योषितां नित्यमेव ।दीर्घायष्कान् जनयति सुतान्विक्रमैः सिंहतुल्यान्मृत्योर्भीतिं हरति सततं सेव्यमानं मृताभ्रं” ॥
* ॥
अशोधिताभ्रदोषाः ।“पीडां विधत्ते विविधां नराणांकुष्ठं क्षयं विदञ्च शोथं ।हृत्पार्श्वपीडाञ्च करोत्यशुद्ध-मभ्रं ह्यसिद्धं गुरुतापदं स्यात्” ॥
* ॥
अस्य शोधनविधिर्यथा ।“कृष्णाभ्रकं धमेद्वह्नौ ततः क्षीरे विनिःक्षिपेत् ।भिन्नपत्रन्तु तत् कृत्वा तण्डुलीयाम्लजैर्द्रवैः ॥
भावयेदष्टयामं तदेवमभ्रं विशुध्यति” ॥
* ॥
तस्य मारणं यथा ॥
“कृत्वा धान्याभ्रकं तच्च शोधयित्वाथ मर्दयेत् ।अर्कक्षीरैर्दिनं खल्ले चक्राकारञ्च कारयेत् ॥
वेष्टयेदर्कपत्रैश्च सम्यग्गजपुटे पचेत् ।पुनर्म्मर्द्यं पुनः पाच्यं सप्तवारान् पुनः पुनः ॥
ततो वटजटाक्वाथैस्तद्वद्देयं पुटत्रयं ।म्रियते नात्र सन्देहः प्रयोज्यं सर्व्वकर्म्मसु ॥
तुल्यं धृतं मृताभ्रेण लौहपात्रे विपाचयेत् ।घृते जीर्णे तदभ्रन्तु सर्व्वयोगेषु योजयेत्” ॥
* ॥
तत्र धान्याभ्रस्य विधिः ।“पादांशसलिलं युक्तमभ्रं बद्ध्वाथ कम्बले ।त्रिरात्रं स्थापयेन्नीरे तत् क्लिन्नं मर्दयेत् करैः ॥
कम्बलाद्गलितं सूक्ष्मं बालुकारहितञ्च यत् ।तद्धान्याभ्रमिति प्रोक्तमभ्रमारणसिद्धये” ॥
इति भावप्रकाशः ॥