| YouTube Channel

अभिहितान्वय (abhihitAnvaya)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अभिहितान्वय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಭಿಧಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ /ಪದಗಳಿಗೆ ಆಯಾ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಕ್ತಿಯಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪದಗಳಿಂದ ಬೋಧಿತವಾದ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ತಾತ್ಪರ್ಯವೆಂಬ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧಪಡಿಸಿ ಹೇಳುವುದು
व्युत्पत्तिः - > अभिहितानां अभिधावृत्त्या बोधितानां पदार्थानां परस्परमन्वयः
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अभिहितानाम् अभिधया बोधितानां पदार्थानाम् अन्वय: परस्परसम्बन्ध। अभिधावृत्या प्रत्येकम् उपस्थितानाम् पदार्थानां परस्परसम्बन्ध:। ‘तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहु: पदार्थान्वयबोधने । तात्पर्यार्थं तदर्थं च वाक्यं तद्बोधकं परे’ सा०द०२.२०।
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अभिहितान्वय अभिहितानामन्वयः । अभिभावृत्त्या(शक्त्या)उपस्थापितानामर्थानां परस्परसंबन्धे । तथा हि अभिधावृत्त्यापदार्थबोधने द्विधा प्रकारः । अन्विताभिधानम् अभिहिता-न्वयश्च तत्र मोमांसका एवमाहुः “सर्वेषां शब्दानां व्यवहा-रादेव प्रथमं व्युत्पत्तिर्गृह्यते इतरोपायानां शब्दव्युत्प-त्त्यघीनत्वात् । तथा हि प्रयोजकस्य वाक्योच्चारणानन्तरंप्रयोज्यप्रवृत्तिमुपलभमानो बालः प्रेक्षावद्वाक्योच्चारणस्यप्रयोजनजिज्ञासायां तदन्तयव्यतिरेकानुबिधायित्वादुप-स्थितत्वाच्च प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तिरेव प्रयोजनमवधारयति नचाकिञ्चित्कुर्व्वतस्तादर्थ्यं सम्भवतीति तद्वाक्यजन्यं प्रवृ-त्त्यनुकूलं कार्य्यताज्ञानमेव कल्पयति स्वप्रवृत्तौ बालेनकार्यताज्ञानस्य हेतुत्वावधारणात् तथा च प्रेक्षावत् प्रवृत्तिःकार्यताज्ञानाधीना प्रवृत्तित्वात् मदीयप्रवृत्तिवदित्यनुमीषतेतत्र कारणान्तरानुपस्थितेः शब्दस्यैवोपस्थितेस्तस्यैव कार्यता-ज्ञानहेतुत्वमवधार्य्य तत्रैव शक्तिं कलायति पश्चाच्चान्वयव्यति-रेकाभ्यां क्रियाकारकपदानां कार्य्यान्विततत्तदर्थेषु शक्तिंगृह्णाति प्रथमं गृहीतसामान्यशक्त्यनुरोधात् । ततश्च पदंकार्य्यान्वितज्ञानशक्तं पदत्वादिति सामान्यतोऽवगतः स्वार्थः, विशेषः नरं नाधिगनः स च उत्तरकाले सुहृदुपदेशादिभिरवगम्यते । अतः प्रवृत्तिपराणामेब शब्दानां प्रवर्त्तकज्ञानजन-कत्वम् तच्च क्कचित् साक्षात् क्वचित्परम्परया कार्य्यान्वितम्तत्र साक्षात् यजेत घटमानयेत्यादौ वाक्ये । विधिशेषीभूता-र्थबादादौ तु परम्परया । कार्य्यान्वय इति सर्व्वत्रवेदे काय्यान्वितस्वार्थबोधकता स्वरूपाख्यानपराणान्तुकाव्यनाटकादेनां पदार्थासंसर्गाग्रहेण संसर्गस्य व्यवहारःन तु संसर्गग्रहेण, तथा च व्यवहारेणैवानुमिते इतरान्वित-ज्ञाने करणत्वग्रहात् तत्रैव शक्तिर्गृह्यते उपस्थित-त्वात् नचाग्रे तत्त्यागः हेत्वभावात् । न तु पदार्थमात्रेशक्तिग्रहः व्यवहारात्तस्यानुपस्थितेः उपायान्तरात्तदु-पस्थित्त्यन्तरकल्पने मानाभावात । एवञ्च इतरान्वितस्वार्थज्ञानशक्तत्वेन ज्ञात पद स्वार्थान्वयानुभावकमिति वाक्यार्थएव शक्त्याऽभिधीयते इत्यन्विताभिधानवादिनः” । अभि-हितान्वयवादिनस्तु नैयायिकादयस्तेषामयमाशयः । इतरा-न्वितपदार्थज्ञानोपस्थितौ पदार्थज्ञानं विशेष्यमिति तदुप-स्थितौ पदार्थस्य विषयत्वात् विशिष्टज्ञानस्य विशेष्यविष-यत्वनियमादिति तत्रैब शक्तिः कल्प्यते लाघवात् नत्व-ऽन्वयांशेऽपि गौरबात् अस्तु वा प्रथममितरान्विते शक्तिग्रहोऽग्रे तस्य त्यागः आकाङ्क्षायोग्यतादिलभ्यत्वप्रति-सन्धानात् अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् प्रथम गृहीतत्वमा-त्रस्याकिञ्चित्करत्वात् तथा च घटशक्तत्वेनज्ञातं पदं स्वार्थ-स्मरणद्वाराकाङ्क्षादिसहकारिवशात् समभिव्याहृतपदार्थेनसहस्वार्थस्यान्वयमनुभावयति स्वभावादित्यन्यथैवान्वयज्ञानो-दयात् किं तत्र शक्त्या, अन्वयमात्रशक्तावपि अन्वयविशेष-ज्ञानार्थमाकाङ्क्षादेरवश्यमपेक्षणात् तैरेव सहकारिभि-रन्वयविशेषावगमसम्भवात् । क्रियाकारकपदयोः प्रत्येकमि-तरान्वितस्वार्थबोधकत्वेऽवान्तरवाक्यार्थद्वयबोधप्रसङ्गात् । नचैकमेव पदमन्विताभिधायकमितरत्तु अन्वयप्रतियोगिस्मार-कमिति वाच्यम् अविशेषात् कस्याभिधायकत्वमित्यनिर्ण्ण-यात् । किञ्च किमशक्ययोरेवान्वये शक्तिः? उत शक्ययोः?आद्ये यस्य कस्यापि अन्वयबोधकत्वापत्तेरतिप्रसङ्गः स्यात्तथा च शक्यान्वयाभिधायकत्वं वाच्यं एवं च शक्ये शक्या-न्वये च द्विधा शक्तिः कल्पनीयेति गौरवम् । अथ अन्वय-तात्पर्य्यकतया तत्प्रतिपादकं पदमित्युभयसस्मतम् तात्-पर्य्यनिर्वाहिका च वृत्तिः सा च न गौणी न वा लक्षणेतिअगत्या शक्तिः स्वीकार्य्योति चेत् वृत्तिं विनापि तात्पर्य्य-निर्वाहात् किं वृत्त्या, पदानामुक्तक्रमेणान्वयबोधकत्वसम्भ-वात् अन्यथा शक्त्यैव तात्पर्य्यनिर्वाहावश्यम्भावे लक्षणो-च्छेदः स्यात् । अथ घटमानयेत्यादौ प्रत्येकमन्वये सत्येवविशेषान्वयसामान्ये जिज्ञासा भवति न च सामान्यानवगमेविशेषे सा स्थादित्यतस्तत्र शक्तिरिति चेन्न कारकेण क्रियायाःक्रियया च कारकस्य सामान्यत आक्षेपात् दृष्टे फलेतदीयरसजिज्ञासावत् तदुपपत्तेः ततश्च पदार्थे एव शक्तिःन पदार्थान्वयांशे तस्मात् पदज्ञानं करणं पदार्थस्मरणंव्यापारः आकाङ्क्षादिसहकारात् स्मारितपदार्थान्वयानु-भवः फलमिति” ।