| YouTube Channel

अभिष्यन्दः (abhiSyandaH)

 
Apte Hindi
Hindi
अभिष्यन्दः
पुं*
 - अभि+स्यन्द्+घञ्
"स्राव, बहाव, टपकना"
अभिष्यन्दः
पुं*
 - अभि+स्यन्द्+घञ्
आँख आना
अभिष्यन्दः
पुं*
 - अभि+स्यन्द्+घञ्
"अतिवृद्धि, अतिरेक, आधिक्य, अतिरिक्त भाग"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अभि+स्यन्द(प्रस्रवणे)+घञ्(भावे) । ‘भावे’ ३.३.१८। १.प्रस्रवणम्, प्रवहणम् । २.जलाधिक्षरणम् । ३.अधिकम्, अतिवृत्तिः।** ४.विस्तारः। ‘स्वर्गाभिष्यन्दवमनं क्रुत्वेवोपनिवेशितम्’ कुमा०६.३७।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अभिष्यन्दः, नेत्राभिष्यन्दः
noun
नेत्ररोगविशेषः।
"अभिष्यन्दः संस्पर्शजः रोगः अस्ति।"
Synonyms:
 प्रवाहः, स्रवः, स्रवणम्, स्रोतः, प्रस्रवः, प्रस्रावः, स्रावः, स्यन्दः, स्यन्दनम्, निस्यन्दः, अभिष्यन्दः
noun
द्रवपदार्थस्य वहनक्रिया।
"सः जलस्य प्रवाहे निर्गतः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अभिष्यन्दः,
पुं,
 (अभि + स्यन्द + घञ् । “अनुविप-र्य्यभिनिभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु” इति षत्वं ।) अति-वृद्धिः । आस्रावः ।“अलकामतिवाह्यैव वसतिं वसुसम्पदाम् ।स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशितम्” ॥
इति कुमारसम्भवे ।) चक्षूरोगविशेषः । इतिमेदिनी ॥
तस्य निदानं सम्प्राप्तिश्च । यथा, --“उष्णाभितप्तस्य जलप्रवेशाद्-दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्य्ययाच्च ॥
स्वेदाद्रजोधूमनिषेवणाच्चछर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् ॥
द्रवात्तथान्नान्निशि सेविताच्चविण्मूत्रवातक्रमनिग्रहाच्च ।प्रसक्तसंरोदनशोककोपा-च्छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात् ॥
तथा ऋतूनाञ्च विपर्य्ययेणक्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च ।वाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्चनेत्रे विकारान् जनयन्ति दोषाः” ॥
स च चतुर्व्विधः । यथा, --“वातात् पित्तात् कफाद्रक्तादभिष्यन्दश्चतुर्व्विधः ।प्रायेण जायते घोरः सर्व्वनेत्रामयाकरः ॥
निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्ष-संघर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः ।विशुष्कभावः शिशिराश्रुता चवाताभिपन्ने नयने भवन्ति ॥
दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दाधूमायनं वाष्पसमुच्छ्रयश्च ।उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता चपित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ॥
उष्णाभिनन्दा गुरुताक्षिशोथःकण्डूपदेहावतिशीतता च ।स्रावो बहुः पिच्छिल एव चापिकफाभिपन्ने नयने भवन्ति ॥
ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता चराज्यः समन्तादतिलोहिताश्च ।पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानिरक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति” ॥
इति माधवकरः ॥
तस्य चिकित्सा यथा, --“द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशेशिरो गते द्वे बहुधा हि नेत्रे ।ताः प्रोक्षणोत्सादनलेपनादीन्पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति” ॥
प्रोक्षणं सेचनं । उत्सादनं उद्वर्त्तनं ।“मलोष्मसंघट्टनपीडनाद्यै-स्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः ।भजेन्महादृष्टिहितानि तस्मा-दुपानदभ्यञ्जनधावनानि” ॥
मलं धूल्यादि । मलादिभिर्दुष्टाः ताः शिरानय-नानि दूषयन्ते इत्यन्वयः ॥
“चक्षुष्याः शालयो मुद्गा यवा मांसन्तु जाङ्गलं ।पक्षिमांसं विशेषेण वास्तूकं तण्डूलीयकं ॥
पटोलकर्कोटककारवेल्ल-फलानि सर्पिःपरिपाचिताति ।तथैव वार्त्ताकुफलं नवीनंदृशोर्हितः स्वादु तथापि तिक्तः ॥
कट्वम्लगुरुतीक्ष्णोष्णमाषनिष्पावमैथुनंमद्यवल्लूरपिण्याकमत्स्यशाकविरूढजं ।विदाहीन्यन्नपानानि न हितान्यक्षिरोगिणः ॥
सेक आश्चोतनं पिण्डी विडालस्तर्पणं तथा ।पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्कैर्नेत्रमुपाचरेत्” ॥
* ॥
कल्कविधिः । तत्र सेकविधिः ।“सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्व्वस्मिन्नयने हितः ।मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलः ॥
स चापि स्नेहनो वाते पित्ते रक्ते च रोपणः ।लेखनस्तु कफे कार्य्यस्तस्य मात्रा विधीयते ॥
षडभिर्वाचां शतैः स्नेहे चतुर्भिस्तैस्तु रोपणे ।तैस्त्रिभिर्लेखने कार्य्यः सेको नेत्रप्रसादने ॥
निमेषोन्मेषणे पुंसामङ्गल्याच्छोटिका तथा ।गुर्व्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः” ॥
छोटिका टुटकी इति लोके ।“सेकस्तु दिवसे कार्य्यो रात्रौ चात्यन्तिके गदे” ।स यथा, --“एरण्डदलमूलत्वक्शृतमाजं पयो हितं ।सुखोष्णं नेत्रयोः सिक्तं वाताभिष्यन्दनाशनं ॥
पथ्याक्षामलखस्खसवल्कलकल्केन सूक्ष्मवस्त्रेण ।कृत्वा पोटलिकां तामहिफेनोत्थद्रवेणाक्तां ॥
निदधीत लोचने स्यात् सर्व्वाभिष्यन्दसंक्षयः शीघ्रं ।योगोऽयमृषिभिरुक्तो जगदुपकाराय कारुणिकैः ॥
भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते ।अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥
स्नानं कृष्णतिलैश्चापि चक्षुष्यमनिलापहं ।आमलैः सततं स्नानं परं दृष्टिबलावहं ॥
त्रिफलायाः कषायस्तु धावनान्नेत्ररोगजित् ।कवलान्मुखरोगघ्नः पानतः कामलापहः” ॥
* ॥
अथाश्चोतनविधिः ।“क्वाथक्षीरद्रवस्नेहविन्दूनां यत्तु पातनं ।द्व्यङ्गुलोन्मीलिते नेत्रे प्रोक्तमाश्चोतनञ्च तत् ॥
विन्दवोऽष्टौ लेखनेषु रोपणे दशविन्दवः ॥
स्नेहने द्वादश प्रोक्तास्ते शीते कोष्णरूपिणः ।उष्णे तु शीतरूपाः स्युः सर्व्वत्रैवैष निश्चयः ॥
वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्ते मधुरशीतलं ।कफे तिक्तोष्णरूक्षं स्यात् क्रमादाश्चोतनं हितं ॥
आश्चोतनानां सर्व्वेषां मात्रा स्याद्वाक्षतोन्मिता ।ततः परं लोचनाभ्यां भेषजाय नयो मतः ॥
अश्चोतनं न कर्त्तव्यं निशायां केनचित् क्वचित्” ।तद्यथा, --“विल्वादिपञ्चमूलेन वृहत्येरण्डशिग्रुभिः ।क्वाथ आश्चोतने कोष्णो वाताभिष्यन्दनाशनः ॥
त्रिफलाश्चोतनं नेत्रे सर्व्वाभिष्यन्दनाशनं” ॥
* ॥
अथ पिण्डीविधिः ।“उक्तभेषजकल्कस्य पिण्डी च कोलमात्रया ।वस्त्रखण्डेन संबद्धाभिष्यन्दव्रणनाशिनी ॥
स्निग्धोष्णा पिण्डिका वाते पित्ते सा शीतला मता ।रूक्षोष्णा श्लेष्मणि प्रोक्ता विधिरुक्तो बुधैरयं” ॥
सा यथा, --“एरण्डपत्रमूलत्वङिनिर्म्मिता वातनाशिनी ।धात्री विरचिता पित्ते शिग्रुपत्रकृता कफे ॥
निम्बपत्रकृता पिण्डी पित्तश्लेष्महरी भवेत् ।शुण्ठी निम्बदलैः पिण्डी सुखोष्णा स्वल्पसैन्धवा ॥
धार्य्या नेत्रेऽनिलश्लेष्मशोथकण्डूव्यथाहरी ।त्रिफला पिण्डिका नेत्रे वातपित्तकफापहा” ॥
“पथ्याक्षामलखस्खसवल्कलकल्कोऽहिफेनजलयुक्तः ।तेनविरचिता पिण्डी शमयति सकलानभिष्यन्दान्” ॥
इति भावप्रकाशः ॥