अभिषेकः (abhiSekaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

अभिषेकः [abhiṣēkḥ],  1 Sprinkling,  watering,  wetting.

Anointing,  inaugurating or consecrating by sprinkling water (a king,  idol &c.
 ). ततो हि नः प्रियतरं नान्यत्किंचिद्भविष्यति । यथाभिषेको रामस्य Rām.*
  2.17.11
 अग्निहोत्राभिषेकौ Kau. A.
  1.3.

(Particularly) Coronation,  inauguration,  installation (of kings)
 royal unction
 अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः R.*
  14.7.

The (holy) water required at inauguration,  coronation water
 अमात्यपरिषदं ब्रूहि संभ्रियतामायुषो राज्याभिषेक इति V.*
  5
 यौवराज्य ˚ ibid.
 
 R.*
  17.14.

Bathing
 ablution,  holy or religious bathing
 अभिषेकोत्तीर्णाय काश्यपाय Ś.*
  4
 अत्राभिषेकाय तपोधनानाम् R.*
  13.51,  1.85,  1.63, 13.58, 14.82
 K.*
  22, 36, 96
 Ku.*
  5.16
7.11
 Ś.*
  7.12
 H.*
  4.87.

Bathing or sprinkling with water (of a divinity to whom worship is offered).Comp.   -अहः day of coronation.  -शाला coronationhall.

Apte 1890

English

 अभिषेकः 1 Sprinkling,  watering,  wetting. 
2 Anointing,  inaugurating or consecrating by sprinkling water (a king,  idol &c.). 
3 (Particularly) Coronation,  inauguration,  installation (of kings)
 royal unction
 अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः R. 14. 7. 
4 The (holy) water required at inauguration,  coronation water
 अमात्यपरिषदं ब्रूहि संभ्रियतामायुषो राज्याभिषेक इति V. 5
 यौवराज्य° ibid.
 R. 17. 14. 
5 Bathing
 ablution,  holy or religious bathing
 अभिषेकोत्तीर्णाय काश्यपाय Ś. 4
 अत्राभिषेकाय तपोधनानां R. 13. 51,  1. 85,  10. 63,  13. 58,  14. 82
 K. 22,  36,  96
 Ku. 5. 16
 7. 11
 Ś. 7. 12
 H. 4. 87. 
6 Bathing or sprinkling with water (of a divinity to whom worship is offered). 
Comp. 
अहः day of coronation. 
शाला coronation-hall. 

Apte Hindi

Hindi

अभिषेकः
पुं*
  - अभि+सिच्+घञ्
"छिड़कना, पानी के छींटे देना"

अभिषेकः
पुं*
  - अभि+सिच्+घञ्
"राज्यतिलक करना, राजा या मूर्ति आदि का जलसिंचन द्वारा प्रतिष्ठापन"

अभिषेकः
पुं*
  - अभि+सिच्+घञ्
"राजाओं का सिंहासनारोहण, प्रतिष्ठापन्न, पदरोहण, राज्यतिलक सम्स्कार"

अभिषेकः
पुं*
  - अभि+सिच्+घञ्
प्रतिष्ठापन के अवसर पर काम आने वाला पवित्र जल

अभिषेकः
पुं*
  - अभि+सिच्+घञ्
"स्नान, आचमन, पवित्र या धर्म स्नान"

अभिषेकः
पुं*
  - अभि+सिच्+घञ्
उस देवता पर जल छिड़कना जिसकी पूजा की जा रही है

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

E Bharati Sampat

Sanskrit

(पुं) अभि+षिच(क्षरणे)+घञ् । ‘भावे’ ३.३.१८। १.पट्टाभिषेकः। ‘अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः प्रारब्धमानन्दजलैर्जनन्योः’ रघुः१४.७। २.स्नानम् । ‘कृताभिषेकैर्दिव्यायां त्रिस्रोतसि च सप्तभिः’ रघुः१०.६३। ३.विधिना शान्त्यर्थं सेचनम्, **अधिकारप्राप्त्यर्थं स्नानम् । ४.देवताप्रतिष्ठापनार्थं क्रियमाणः विग्रहस्याभिषेकः। ५.प्रोक्षणम्, जलसेचनम् । ६.अभिषिच्यते अनेन । अभि+षिच+घञ्(करणे) । ‘हलश्च’ ३.३.१२१। जलम् ।

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  स्नानम्,  अवगाहः,  अवगाहनम्,  आप्लवः,  आप्लावः,  अभिषेकः
noun
 
जलेन क्लिदित्वा आतपे उपविश्य वा शरीरस्य निर्मलीकरणम्।
 "स्नानेन रोगाणुः नश्यति।"

Synonyms:
  अभिषेकः,  अभिषवः,  अवभृथः,  अवभृथस्नपनम्
noun
 
सच्छिद्रात् पात्रात् जलस्य दुग्धस्य वा बिन्दिरूपेण स्रवणम्।
 "भक्तः अभिषेकाय पात्रं जलेन पूरितवान्।"

Synonyms:
  अभिषेचनम्,  अभिषेकः
noun
 
मङ्गलाय मन्त्रोच्चारैः कुशेन दुर्वया च जलसिञ्चनम्।
 "पुरोहितः शिवलिङ्गे अभिषेचनं करोति।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अभिषेकः,  पुं,
   (अभि + सिच् + भावे घञ् ।) स्नानं ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(“एकदा सोऽभिषेकार्थमाजगाम महानदीं” ।इति विष्णुपुराणे ।“निर्वृत्तपर्य्यन्यजलाभिषेकां ।वासोवसानामभिषेकयोग्यं” ।इति कुमारसम्भवे ।)अथ ँदोलयात्राभिषेकद्रव्याणि लिख्यन्ते । शी-तलजलं १ गोमयं २ गोमूत्रं ३ दुग्धं ४ दधि ५घृतं ६ कुशोदकं ७ शङ्खोदकं ८ चन्दनोदकं ९कुङ्कुमोदकं १० फलोदकं ११ पुष्पोदकं १२ चन्दन-पिष्टामलक्युद्वर्त्तनं १३ सुगन्धिजलं १४ तेनाष्ट-वारस्नानं तत्र द्वितीयसप्तमाष्टमवारेषु दुग्धघृत-मधुयोजनं । गन्धोदकं १५ । तेन पञ्चधा स्नानं ।तीर्थजलं १६ गङ्गोदकं १७ वल्मीकतोयं १८सर्व्वौषधिजलं १९ सहस्रधाराजलं २० घटो-दकं २१ केषाञ्चिन्मते अष्टोत्तरशतघटोदकं ।इति उत्कलखण्डं ॥
 * ॥
 अथ वृहन्नन्दिकेश्वरपुरा-णोक्तानि ँदुर्गापूजाभिषेकद्रव्याणि लिख्यन्ते ।पिष्टामलकीयुक्तहरिद्रा १ । तया दर्पणप्रतिविम्बेदेवीमुद्वर्त्त्य यथाक्रमं वक्ष्यमाणप्रत्येकद्रव्येण मन्त्रंपठित्वा स्नापयेत् । शुद्धजलं २ शङ्खजलं ३ गङ्गा-जलं ४ गन्धोदकं ५ पञ्चगव्यं प्रत्येकं यथा --गोमूत्रं ६ गोमयं ७ दुग्धं ८ दधि ९ घृतं १०कुशोदकं ११ पञ्चामृतं १२ शिशिरोदकं १३मधु १४ पुष्पोदकं १५ इक्षुरससागरोदके १६सर्व्वौषधिमहौषधिजलं १७ पञ्चकषायोदकं १८अष्टमृत्तिकाः १९ फलोदकं २० उष्णोदकं २१सहस्रधाराजलं २२ अष्टकलसोदकं यथा । व्योम-गङ्गाम्बुपूर्णाद्यकलसः २३ मेघतोयपूर्णद्वितीयक-लसः २४ सारस्वततोयपूर्णतृतीयकलसः २५ सा-गरोदकपूर्णचतुर्थकलसः २६ पद्मरेणुमिश्रितजल-पूर्णपञ्चमकलसः २७ निर्झरोदकपूर्णषष्ठकलसः २८सर्व्वतीर्थाम्बुपूर्णसप्तमकलसः २९ शुद्धजलपूर्णा-ष्टमकलसः ३० ॥
 * ॥
 नानापद्धतिषु द्रव्याणां व्युत्-क्रमपुनरुक्त्याधिक्यानि सन्ति यत्र यान्युक्तातिरि-क्तद्रव्याणि तानि लिख्यन्ते । यथा । नदी १ नारि-केल २ रत्न ३ वृष्टि ४ कर्पूर ५ चन्दन ६ अगुरु ७स्वर्ण ८ रजत ९ गोरोचना १० कुङ्कुम ११ श्रीफल१२ धान्य १३ दूर्व्वा १४ शर्करा १५ सरोवर १६अस्त्र १७ गङ्गासागर १८ पञ्चशस्य १९ तिल २०ह्रद २१ पुष्करिणी २२ कूप २३ फलमूल २४अर्घ्य २५ घटचतुष्टय २६ -- जलानि । शीतलज-लञ्च २७ ॥
 तिलतैलं १ गन्धतैले २ ॥
 नदीकूल १वराहदन्त २ वेश्याद्वार ३ राजद्वार ४ वृषशृङ्ग ५वल्मीक ६ चतुष्पथ ७ पारावार ८ देवद्वार ९गङ्गा १० -- मृत्तिकाः ॥
 गजदन्त ११ नद १२ उभय-कूल १३ नागर १४ गोष्ठ १५ त्रिपथ १६ --मृत्तिका इति केचित ॥
 पञ्चामृतं प्रत्येकं सर्व्वौ-षधिमहौषधी पृथक् ॥
 पञ्चकषायाः प्रत्येकं ॥
पञ्चामृतातिरिक्तमधुघृतदुग्धानि ॥
 उद्वर्त्तनद्रव्येकेवलहरिद्रा इति केचित् ॥
 तैलहरिद्रा इतिकेचित् ॥
 गन्धपिष्टपञ्चशस्यचूर्णमिति केचित् ॥
कालीपुराणदेवीपुराणोक्तपद्धतिष्वपि तथा । तासांमध्ये पूर्व्वोक्तातिरिक्तद्रव्याणि लिख्यन्ते । यथा ।प्रबाल १ मरकत २ पद्मराग ३ मुक्ता ४ मा-णिक्य ५ वैदूर्य्य ६ पद्म ७ कह्लार ८ कुमुद ९खण्ड १० अलक्त ११ वापी १२ रक्तचन्दन १३नानातीर्थ १४ हरिद्रा १५ पिष्ट १६ शालि-तण्डुल १७ सिद्धार्थ १८ -- जलानि ॥
 पञ्चतीर्थ-मृत् १ ॥
 विष्णुतैलं १ ॥
 उद्वर्त्तनद्रव्यं तैलहरिद्रा-युक्तामलकी १ ॥
 * ॥
 अथ वृहन्नन्दिकेश्वरदेवी-कालोपुराणपद्धत्युक्ताष्टकलसस्नानकालीनरागिणीरागवाद्यानि ॥
प रागरागिण्यौ । वाद्यं ।वृं । मालसी १ मङ्गलोत्सवः १दें । वाराडी १ इन्द्रविजयः १कां । मालवः १ विजयः १वृं । देवकीरी २ भुवनविजयः २दें । मालवगौडः २ मङ्गलविजयः २कां । ललिता २ दुन्दुभिः २वृं । वाराडी ३ विजयः ३दें । मालवः ३ देवोत्सवः ३कां । विभाषा ३ दुन्दुभिः ३वृं । देशालः ४ राजाभिषेकः ४दें । देशालः ४ घनतालः ४कां । भैरवी ४ वंशी ४वृं । धानुषी ५ मधुरी ५दें । मालवी ५ मधुकरः ५कां । कोडा ५ इन्द्राभिषेकः ५वृं । भैरवी ६ करतालः ६दें । भैरवी ६ ढक्का ६कां । वाराडी ६ शङ्खः ६वृं । गुज्जरी ७ वंशी ७दें । वसन्तः ७ शङ्खः ७कां । वसन्तः ७ पञ्चशब्दः ७वृं । वसन्तः ८ पञ्चशब्दः ८दें । कोडा ८ मृदङ्गः ८कां । धानुषी ८ विजयः ८अथ देवप्रतिष्ठाभिषेकद्रव्याणि । नदी १ नद २सागर ३ निर्झर ४ -मेघजलानि ५ पञ्चामृतं ६कुशोदकसहितपञ्चगव्यं ७ अश्वखुर ८ गजदन्त ९पर्ब्बत १० कुश ११ वल्मीकमृत्तिकाः १२ तिलतैलं१३ घृतं १४ पञ्चकषायोदकं १५ आम्र १६ चम्पक१७ शमी १८ पद्म १९ -- करवीरपुष्पाणि २०तुलसी २१ कुन्द २२ -- श्रीफलपत्राणि २३ तिल-कल्कशालितण्डुलविल्वपत्रामलकचूर्णान्यतममार्ज-नद्रव्यं २४ उष्णोदकं २५ तीर्थोदकं २६ अष्टो-त्तरशतकुम्भाः तदर्द्धंवा विंशतिर्व्वा एको वा २७ ।बैदिकाष्टोत्तरशतपलेन लौकिकषष्ट्यधिकशत-त्रयतोलकमितेन जलेन पृथक् पृथक् घटेन द्रव्य-मालोड्य कार्य्यं ॥
 अशक्तौ तु । वल्मीकमृत्तिका ।गोमयं । शुष्कगोमयं । भस्मयुक्तपरिमितजलं ।गन्धयुक्तजलञ्च । इति देवप्रतिष्ठातत्त्वं ॥
 * ॥
 अथराजाभिषेकद्रव्याणि । मृगचर्म्मास्तीर्णालङ्कृत-स्वर्णभद्रासनं १ गङ्गायमुनासङ्गमजलं २ यावत्-पुण्यनदीजलं ३ पूर्व्वमुखनदीजलं ४ पश्चान्मुखनदी-जलं ५ तिर्य्यङ्नदीजलं ६ सर्व्वसमुद्रजलं ७ क्षी-रिवृक्षप्रबालयुक्तपठ्मोत्पलविमिश्रितालङ्कृतकाञ्चन-पूर्णकुम्भाः ८ रुचकः ९ रोचना १० घृतं ११मधु १२ दुग्धं १३ दधि १४ पुण्यतीर्थमृत्तिका १५पुण्यतीर्थजलं १६ मङ्गलद्रव्यं १७ मणिदण्डश्वेत-चामरव्यजनं १८ माल्यभूषितश्वेतच्छत्रं १९ श्वेत-वृषः २० श्वेताश्वः २१ महागजवरेः २२ वराभ-रणभूषिताष्टकन्याः २३ सर्व्ववादित्राणि २४ अ-लङ्कृतवन्दी २५ । इति वाल्मीकरामायणे अयो-ध्याकाण्डं ॥
 * ॥
 अथ राजाभिषेकविधिः । पुरो-हितो राज्ञः प्रजापालनाधिकारसिद्ध्यर्थं परदिने-ऽभिषेके कर्त्तव्ये पूर्व्वदिने गणेशमातृकापूजन-पुण्याहवाचननान्दीप्रभृति पूर्व्वाङ्गं कुर्य्यात् । राजाराज्ञी च नियमं कृत्वा उपवासं कुर्य्यात् । पर-दिने अमात्यसामन्तसहितः पुरोहितः कृतमङ्गल-स्नानौ राज्ञीराजानौ मणिकाञ्चनपृथिवीपुष्पाणिस्पर्शयित्वा नानारत्नचन्द्रातपोपशोभितमण्डप-मध्ये व्याघ्रचर्म्माच्छादितासने उपवेशयेत् । ततःपूर्व्वोत्तरनीचां वेदीं कृत्वा तत्र स्वगृह्योक्तविधि-नाग्निं संस्थाप्य घृताक्ताः पलाशाश्वत्थशमीसमिधोवैदिकैर्म्मन्त्रैर्जुहुयात् । तत औडुम्बरस्रुवेण वैदि-कमन्त्रैर्घृताहुतीर्जुहुयात् । ततः सर्व्वतोभद्रम-ण्डपे स्थापितस्वर्णरजतताम्रमृण्मयकलसस्थसर्व्वौ-षधिपल्लवैलालवङ्गादि-सुगन्धिद्रव्यसंवासितपुण्य-नदीतोयं सुवर्णविभूषितशङ्खेन ऋत्विग्भिः सहगृहीत्वा तूर्य्यघोषैर्मङ्गलपाठैः राजसूयवाजपेय-महाभिषेकोक्तसूक्तमन्त्रैः सस्त्रीकं राजानं प्राङ्-मुखं मूर्द्ध्नि कन्याभिः सहाभिषिञ्चेत् । ततोऽमा-त्यादयः सर्व्वे अभिषिञ्चेयुः । ततः पुरोहित-मन्त्रिसामन्तप्रकृतिपुरुषा अलङ्कृताभिः कन्याभिःसह सुवासोगन्धमाल्याद्यलङ्कृतराज्ञीराज्ञोर्ललाटेकुङ्कुमागुरुकस्तूर्य्यादिद्रव्यैस्तिलकं दद्युः । ततोराज्ञो मूर्द्ध्नि किरीटं दत्त्वा छत्रचामरादिराज-चिह्नद्रव्याणि समुपकल्पेयुः । ततो दुन्दुभिस्वस्ति-पुण्याहचतुर्व्वेदधोषैः स्वकुलक्रमागतनाम्ना अमुकत्वं राजा भव इत्युक्त्वा राजोपरि श्वेतकुसुम-लाजाक्षतादि विकिरेयुः । ततो वन्दिनो माग-धाश्च स्तुतिं कुर्य्युः । ततो ब्राह्मणा आशिषंकुर्य्युः । ततः अमात्यादयः राज्ञे उपायनानि दत्त्वानमस्कुर्य्युः । इति महाभारतादयः ॥
 * ॥

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.