| YouTube Channel

अभिधान (abhidhAna)

 
शब्दसागरः
English
अभिधान
n.
 (-नं)
1. A name, an appellation.
2. Speaking, speech.
3. A vo-
cabulary, a dictionary.
E.
 As before, ल्युट्
aff.
Capeller Eng
English
अभिधान
n.
 =
prec.
f.
 + statement, speech, discourse,
word
also = seq
f.
 °धा॑नी a halter.
Yates
English
अभि-धान (नं) 1.
n.
 A name
speak-
ing
a dictionary.
Spoken Sanskrit
English
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - dictionary
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - naming
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - denomination [ Com. ]
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - appellation
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - lexicon
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - speaking
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - expression
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - remark
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - speech
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - word
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - name
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - putting together
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - manifesting
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - vocabulary
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - telling
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - bringing in close connection
अभिधान - abhidhAna -
n.
 - title
Wilson
English
अभिधान
n.
 (-नं)
1 A name, an appellation.
2 Speaking, speech.
3 A vocabulary, a dictionary.
E.
 as before, ल्युट्
aff.
Apte
English
अभिधानम् [abhidhānam], 1 Telling, mentioning, speaking, naming, denotation
एतावतामर्थानामिदमभिधानम् Nir.
गोशब्दस्य वाही- कार्थाभिधानम् S. D.
(In
gram.
 ) Asserting or predicating something of another, as the subject of an assertion, (which then can be put in the nom. case only)
predication, assertion
See
P.
 II.3.2 Sk.
A name, appellation, title, designation
अभिधानं तु पश्चात्तस्याहमश्रौषम्
K.*
 32
तवाभिधानाद् व्यथते नताननः
Ki.*
 1.24
(at the end of
comp.
 ) called, named
ऋणाभिधानाद् बन्धनात्
R.*
 3.2.
An expression, word.
Speech, discourse महत्तमा- नामभिधानयोगः
Bhāg.*
 1.18.18.
A dictionary, vocabulary (of words), lexicon (in these last 4 senses said to be also
m.
 )
A song, षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानम्
Rām.*
 4.28, 36.
Comp.
 -चिन्तामणिः
N.
 of a celebrated vocabulary of synonyms by Hemachandra. -माला a dictionary. -रत्नमाला
N.
 of a vocabulary of words by Halāyudha. -विप्रतिपत्तिः Incongruence of the word and the sense intended to be conveyed thereby
केयमभिधान- विप्रतिपत्तिर्नाम । यदन्यथाभिधानमन्यथाभिधेयम् । ŚB. on MS.* 9.3.13.
Apte 1890
English
अभिधानं 1 Telling, mentioning, speaking, naming, denotation
एतावतामर्थानामिदमभिधानं Nir.
गोशब्दस्यं वाहिकार्थाभिधानं S. D.
2 (In gram.) Asserting or predicating something of another, as the subject of an assertion, (which then can be put in the nom. case only)
predication, assertion
See P. II. 3. 2 Sk.
3 A name, appellation, title, designation
अभिधानं तु पश्चात्तस्याहमश्रौषं K. 32
तवाभिधानाद् व्यथते नताननः Ki. 1. 24
(at the end of comp.) called, named
ऋणाभिधानाद् बंधनात् R. 3. 20.
4 An expression, word.
5 Speech, discourse.
6 A dictionary, vocabulary (of words), lexicon (in these last {4} senses said to be also m.)
Comp.
चिंतामणिः N. of a celebrated vocabulary of synonyms by Hemacandra.
माला a dictionary.
रत्नमाला N. of a vocabulary of words by Halāyudha.
Monier Williams Cologne
English
अभि-धान
n.
 telling, naming, speaking, speech, manifesting
a name, title, appellation, expression, word
a vocabulary, dictionary, lexicon
putting together, bringing in close connection,
VPrāt.
(compar. -तर), KauṣBr.
Monier Williams 1872
English
अभि-धान, अम्, n. telling, naming, speaking,
speech, manifesting
(अस्, अम्), m. n. a name, title,
appellation, expression, word
a vocabulary, a diction-
ary.
—अभिधान-चिन्तामणि, इस्, m. title of Hema-
candra's vocabulary of synonyms (the jewel that gives
every word that can be imagined).
—अभिधान-
त्व, अम्, n. the state of being used as a name or ex-
pression.
—अभिधान-माला, f. a dictionary.
—अभि-
धान-रत्नमाला, f. title of Halāyudha's vocabulary.
Goldstucker
English
अभिधान Tatpur. 1. n. (-नम्)
^1 Naming, telling, expressing
e. g. in the Vārtt. to Pāṇ.: क्षुब्धं मन्थाभिधान इति वक्तव्यम्
or स्वान्तं मनोऽभिधान इति वक्तव्यम्
or ध्वान्तं मनोऽभि-
धान इति वक्तव्यम्
or अवाताभिधान इति वक्तव्यम्
or Pa-
tanj. to Pāṇ.: कः पुनर्वीप्सार्थः । अनवयवाभिधानं वीप्सार्थः ।
अनवयवेन द्रव्याणामभिधानमेष वीप्सार्थः
or in the Nyāya
S.: अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनरभिधानम्
or in the Mī-
mānsā S.: गुणाभिधानात्सर्वार्थमभिधानम्
or Sāhityad.:
(नान्दी) पूर्वरङ्गस्य रङ्गद्वाराभिधानमङ्गमित्युच्यते.--In writ-
ings on the Mīmānsā philosophy अभिधान or अभिधायकत्व
are used sometimes in opposition to विधायकत्व, when the
former imply such expressions or passages in the Vedas
as do not contain a विधि or injunction, but merely a
description or explanation
the word becomes in such cases
a synonyme of अनुवाद q. v.
e. g. Mīmānsā S.: विधि-
मन्त्रयोरैकार्थ्यमैकशब्द्यात् । अपि वा प्रयोगसामर्थ्यान्मन्त्रो
ऽभिधानवाची स्यात्
Jaiminīyanyāyam.: देवांश्च याभिर्यजत
इत्याख्यातं तु मन्त्रगम् । विधायकं न वान्येन समत्वात्तद्विधा-
यकम् । यच्छब्दादेः क्षीणशक्तिर्न विधिस्त्रिविधं ततः । आ-
ख्यातमभिधानं च प्रधानगुणकर्मणी (comm.: अयं मन्त्र आ-
म्नायते । देवांश्च याभिर्यजते ददाति च ज्योगित्ताभिः सचते
गोपतिः सहेति ।…तत्र यथा ब्राह्मणगतमाख्यातपदं प्र-
धानगुणकर्मणोरन्यतरस्य विधायकम् । तथा मन्त्रगतमपीति
चेत् ॥ मैवम् । यच्छब्दादिना विधिशक्तेः क्षीणत्वात् । सति हि
यच्छब्दे तस्य वाक्यस्यानुवादकत्वं प्रतीयते । न तु विधायक-
त्वम् ।…तस्मादाख्यातस्य प्रधानकर्मविधायकत्वं गुणकर्म-
विधायकत्वं चेत्येवं द्वावेव प्रकारौ न भवतः । किंत्वभिधायक-
त्वमित्यप्यस्ति तृतीयः प्रकारः । ततो न मन्त्रगताख्यातस्य वि-
धायकत्वम्).--Comp. also बह्वभिधान (in the sense of ब-
हुवचन).
^2 A proposition, a rule, an axiom
(this seems
to be the sense of the word in the comm. on the Vājas.
Prātiś. 4. 141., where अभिधान would imply the axiom or
law taught by the Sūtra
comp. the preceding words तस्यै-
तदुच्यते).
^3 The same as अभिधा II. 2.
e. g. Kāvyapr.: लक्ष-
णात्मकमेव ध्वननम् । तदनुगमेन तस्य दर्शनात् । न च तदनु-
गतमेव । अभिधानावलम्बनेनापि तस्य भावान्न चोभयानुसार्येव.
^4 The being named, the being expressed
e. g. in the Nyāya
S.: कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात्
or in the Vedānta
S.: ज्योतिश्चरणाभिधानात्
or छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न &c.
or सुखविशिष्टाभिधानादेव च
or Jayamangala in the comm.
on the Bhaṭṭik.: समशब्देनोपमाया अभिधानात् &c.
or
Bharatas. in his comm. on the same: वृद्धिक्रिययोस्तुल्यका-
लयोर्ववृध इत्यनेनाभिधानात्.
^5 Speech, discourse.
^6 A vo-
cabulary
e. g. Vopad.: कृत्तद्धितसमासानामभिधानं निया-
मकम्
comp. also Colebr. Ess. II. p. 52.
2. m. n. (-नः-नम्)
^1 A name, an appellation
e. g. Ki-
rātārj.: तवाभिधानाद्व्यथते नताननः (Mallin.: तवाभिधाना-
न्नामधेयान्नामधेयस्मरणात्)
or Śiśupālab.: जगति सुमनस-
स्तदादि नूनं दधति परिस्फुटमर्थतोऽभिधानम्
or Jaimini
Sūtra: उक्तं क्रियाभिधानं स्यात्तदभावे प्रसिद्धं स्यात्
comp.
also the instance s. v. अभिचारमन्त्र.
^2 A word
e. g. the
Ṭīkā on the Sāhityad.: अन्विताभिधानवादिनो (i. e. those
who argue that the words of a sentence are logically con-
nected) मीमांसकगुरवस्तु क्रियाकारकयोः प्रथमत एवान्वय-
बोधो जायते ततः शक्तिग्रहः
or Kāvyapr.: हिमपयःशङ्का-
द्याश्रयेषु परमार्थतो भिन्नेषु शुक्लादिषु यद्वशेन शुक्लः शुक्ल इ-
त्याद्यभिन्नाभिधानप्रत्ययोत्पत्तिः
or Suśruta: व्यक्ताभिधानम-
खिलेन विधिं निबोध &c.
or Manu: स्त्रीणां…आशीर्वा-
दाभिधानवत् (scil. नामधेयम्).
^3 A sound (?)
comp. अभिधा
II. 3. and the following article. [The double gender of the word
is mentioned by the Siddhāntak., but apparently restricted
to the meanings given under 2., for the Gaṇaratnam. which
mentions the word in the Gaṇa अर्धर्चादि--Pāṇ. II. 4. 31.
--explains it अभिधानं or अभिधानो नाम शब्दश्च.]
3. f. (-नी) (ved.) A rope, a halter
(thus explained by
Kaiyyaṭa when speaking of the meanings of धा with अभि,
viz. अभिपूर्वस्तावद्दधातिर्बन्धनोच्चारणप्रतिपादनेषु वर्तते । अ-
श्वाभिधानीमादत्त इत्यत्र बन्धनवृत्तिः &c.). E. धा with अभि,
kṛt aff. ल्युट्.
Benfey
English
अभिधान अभिधान, i. e. अभि-धा
+ अन,
n.
1. A name, Kathās. 7, 112.
2. A word.
--
Comp.
सुय्या-,
adj.
 ,
f.
 ना,
called Suyyā, Rajāt. 5, 74.
Apte Hindi
Hindi
अभिधानम्
नपुं*
 - अभि+धा+ल्युट् "कहना, बोलना, नाम रखना, संकेत करना"
"नाम रखने वाला, वाचक, --कर्षूः कुल्याभिधायिनी--अमर०, --संकेत करता है, अर्थ बतलाता है, भाव रखता है#कहने वाला , बोलने वाला, बतलाने वाला, --लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे-अमरु२३, वाच्याभिधायी पुरुषः पृष्ठमांसाद उच्यते--त्रिका०।"
अभिधानम्
नपुं*
 - अभि+धा+ल्युट्
"प्रकथन, वचन"
अभिधानम्
नपुं*
 - अभि+धा+ल्युट्
"नाम, संज्ञा, पद"
अभिधानम्
नपुं*
 - अभि+धा+ल्युट्
"भाषण, व्याख्यान"
अभिधानम्
नपुं*
 - अभि+धा+ल्युट्
"कोश, शब्दावली, लुगत"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अभिधान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಮಧೇಯ /ಹೆಸರು
निष्पत्तिः - > अभि + डुधाञ् (धारणे) - "ल्युट्" (३-३-११७)
व्युत्पत्तिः - > अभिधीयतेऽनेन
प्रयोगाः - > "तवाभिधानात् व्यथते नताननः सुदुःसहान्मन्त्रपदादिवोरगः"
उल्लेखाः - > किरा० १-२४
अभिधान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಥನ /ಹೇಳುವುದು
निष्पत्तिः - > भावे "ल्युट्" (३-३-११५)
अभिधान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಘಂಟು /ಶಬ್ದಕೋಶ
L R Vaidya
English
aBiDAna {% (I) n. %} 1. Naming, telling, expressing
2. a speech, discourse
3. a vocabulary.
aBiDAna {% (II) m.n. %} 1. A name, an appellation, तवाभिधानाद् व्यथते नताननः Kir.i.24
2. a word.
Bopp
Latin
अभिधान n. (r. धा ponere s. अन) nomen. HIT. 26. 13.
Lanman
English
abhidhāna, n. name
designation. [do.]
Abhyankara Grammar
English
अभिधान designation, denotation, ex- pression of sense by a word which is looked upon as the very nature of a word. The expression अभिधानं पुनः स्वाभाविकम् ( denotation of sense is only a natural characteristic of a word ) frequently occurs in the Mahābhāṣya
cf. M. Bh. on 1.2.64 Vārt 93, II.1.1, cf. नपुसकं यदूष्मान्तं तस्य बह्वभिधानजः ( R. Pr. XIII.7 ) where the word बह्वभिधान means बहुवचन.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
mngon brjod
१) अभिधान २) अभिधानोत्तरतन्त्र
rjod par byed pa
१) अभिधान २) अभिधायिन् ३) अभिलप्यते ४) वाचक
rjod byed
१) अभिधान २) निरुच्यते
brjod pa
१) अनुव्याहरत् २) अभिधान ३) अभिधायिन् ४) अभिधीयते ५) आभिलाप ६) अभिलाप्य ७) अभिहित ८) आख्यान ९) आचक्षते १०) आम्नात ११) आम्नायते १२) आरोचन १३) आह १४) इरित १५) उक्त १६) उच्चारण १७) उच्चारयितव्य १८) उच्यते १९) उच्यमान २०) उदाहार २१) उदीरयति २२) उद्दिष्ट २३) उद्भावक २४) उद्भावन २५) उद्भावना २६) उद्भावित २७) उपदिश्यमान २८) कथयत् २९) कथ्यते ३०) कीर्ति ३१) ख्याप्यते ३२) जल्प ३३) जल्पते ३४) निश्चारयति ३५) पठन्ति ३६) पर्याय ३७) पाठ ३८) प्रकाशित ३९) प्रभावना ४०) प्रयुक्त ४१) प्रलाप ४२) प्रव्याहार ४३) प्रशंसा ४४) भणामि ४५) भाषते ४६) भाषिन् ४७) मत ४८) मन्त्रणा ४९) युक्त ५०) लपति ५१) वक्तव्य ५२) वक्ति ५३) वक्तुम् ५४) वचन ५५) वर्ण ५६) वर्णित ५७) वाचक ५८) वाचना ५९) वाचिन् ६०) वाद ६१) व्यपदेश ६२) व्याहरमाण ६३) व्याहार ६४) सूचयसि ६५)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
बुद्धे तु भगवान् योगी बुधो विज्ञानदेशनः ॥ ७९ ॥
महासत्त्वो लोकनाथो बोधिरर्हन्सुननिश्चितः ।
गुणाब्धिर्विगतद्वन्द्वो वचने स्यात्तु जल्पितम् ॥ ८० ॥
p{0004}
लपितोदितभणिताभिधानगदितानि च ।
-wordlist-
भगवत् (पुं), योगिन् (पुं), बुध (पुं), विज्ञानदेशन (पुं), महासत्त्व (पुं), लोकनाथ (पुं), बोधि (पुं), अर्हत् (पुं), सुनिश्चित (पुं), गुणाब्धि (पुं), विगतद्वन्द्व (पुं), जल्पित (क्ली), लपित (क्ली), उदित (क्ली), भणित (क्ली), अभिधान (क्ली), गदित (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अभिधान
अभिधान, व्याहार, उदीरण, कथन
अभिधानव्याहारोदीरणकथनादयस्तु तद्भेदाः ॥ १३८ ॥
verse 1.1.1.138
page 0017
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अभिधानं,
क्ली,
 (अभिधीयते अनेन, अभि + धा+ करणे ल्युट् ।) नाम । इत्यमरः ॥
कथनं ।यथा । “तवाभिधानाद्व्यथते नताननः” । इतिभारविः ॥
शब्दकोषः । यथा । “कृत्तद्धितसमा-सानामभिधानं नियामकं” । इति वोपदेवः ॥
(आख्या । नामधेयं ।“आख्याह्व अभिधानञ्च नामधेयञ्च नाम च” ।इत्यमरः । “शिखरिणि क्वनु नाम कियञ्चिरंकिमभिधानमसावकरोत्तपः” । इति साहित्य-दर्पणे । उक्तिः । उल्लेखः । निर्द्देशः ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अभिधान
न०
 अभि + धा--भावेल्युट् । १ कथने । करणेल्युट् १ नामनि, २ शब्दार्थप्रतिपादके निघण्टुकोषादिना-मके ग्रन्थे च । तथा च शब्दादानामर्थविशेषे शक्तिग्राहकंकोषादिकमेव अभिधानशब्दवाच्यम् तच्चामरादिनांनाकोषादिकम् । तत्र च प्रायेण एकार्थवाचकानां पर्य्यायशब्दानां क्वचिच्च नानार्थानामपि शब्दानां संघ उपदिष्टःतेषां शक्तिग्राहकत्वञ्च अभिधाशब्दे दर्शितम् ।
Capeller
German
अभिधान
n.
 Aussage, Erklärung, Benennung,
Name.
°कोश
m.
 Wörterbuch.
Stchoupak
French
अभि-धान-
nt. désignation, nom.