| YouTube Channel

अभिधा (abhidhA)

 
शब्दसागरः
English
अभिधा
f.
 (-धा)
1. A name, an appellation.
2. (In logic, ) the power or
sense of a word.
3. The chief or common acceptation of a word.
E.
अभि before धा to have, क affix and टाप् fem. : what any thing is ob-
tained by.
Capeller Eng
English
अभिधा॑
a.
 surrounding
f.
 name, appellation.
Yates
English
अभि-धा (धा) 1.
f.
 A name
sense or
common acceptation of a word.
Spoken Sanskrit
English
अभिधा abhidhA
f.
 sound
अभिधा abhidhA
f.
 name
अभिधा abhidhA
f.
 appellation
अभिधा abhidhA
f.
 word
अभिधा abhidhA
f.
 naming
अभिधा abhidhA
m.
f.
 surrounding
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb name
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb cover (a country) with an army
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb tell
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb cover
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb speak to
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb protect
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb address
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb put on or round
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb set forth
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb say
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb saddle a horse
अभिदत्ते { अभिधा } abhidatte { abhidhA } verb explain
अभिदधाति { अभिधा } abhidadhAti { abhidhA } verb surrender any one to
अभिदधाति { अभिधा } abhidadhAti { abhidhA } verb bring upon
अभिधापयते { अभिधा } abhidhApayate { abhidhA } verb caus. cause to name
Wilson
English
अभिधा
f.
 (-धा)
1 A name, an appellation.
2 (In logic, ) the power or sense of a word.
3 The chief or common acceptation of a word.
E.
 अभि before धा to have, क affix and टाप् fem. : what any
thing is obtained by.
Apte
English
अभिधा [abhidhā], 3
U.
(a) To say, speak, tell (with
acc.
 rarely with
dat.
 )
सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन
Ku.*
 3.63
Ms.*
 1.42
Bk.*
 7.78. य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति
Bg.*
 18.68. (b) To denote, express or convey directly or primarily (as sense
&c.
 )
state, mention, set forth
साक्षात्संकेतितं यो$र्थमभिधत्ते स वाचकः K.
P.*
 2
तन्नाम येनाभि- दधाति सत्त्वम्. (c) To speak or say to, address.
To name, call, designate
usually in
pass.
 (-धीयते)
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते
Bg.*
 13.1.
To lay or put on, fasten, bind
to overlay, load
assail
receive, comprehend, include
to draw oneself towards, hold, support (mostly
Ved.
 in these senses.)
अभिधा [abhidhā],
a.
Ved.
 Naming
praised, invoked. अभिधा असि भुवनमसि यन्तासि धर्ता Vāj.22.3.
n.
A name, appellation
oft
 . in
comp.
कुसुमवसन्ताद्यभिधः S. D.
A word, sound.
The literal power or sense of a word, denotation, one of the three powers of a word
वाच्यो$र्थो$ भिधया बोध्यः S. D.* 2. "the expressed meaning is that which is conveyed to the understanding by the word's denotation", for it is this अभिधा that conveys to the understanding the meaning which belongs to the word by common consent or convention (संकेत) (which primarily made it a word at all)
स मुख्यो$र्थस्तत्र मुख्यो यो व्यापारो$स्याभिधोच्यते K.
P.*
 2.
Comp.
 -ध्वंसिन्
a.
 losing one's name. -मूल
a.
 founded on a word's denotation or literal meaning.
Apte 1890
English
अभिधा {c3c} U. 1 (a) To say, speak, tell (with acc., rarely with dat.)
सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन Ku. 3. 63
Ms. 1. 42
Bk. 7. 78
Bg. 18. 68. (b) To denote, express or convey directly or primarily (as sense &c.)
state, mention, set forth
साक्षात्संकेतितं योर्थमभिधत्ते स वाचकः K. P. 2
तन्नाम येनाभिदधाति सत्त्वं. (c) To speak or say to, address.
2 To name, call, designate
usually in pass. (
धीयते)
इदं शरीरं कौंतेय क्षेत्रमित्यभिधीयते Bg. 13. 1.
3 To lay or put on, fasten, bind
to overlay, load
assail
receive, comprehend, include
to draw oneself towards, hold, support (mostly Ved. in these senses).
अभिधा a. Ved. Naming
praised, invoked.
धा 1 A name, appellation
oft. in comp.
कुसुमवसंताद्यभिधः S. D.
2 A word, sound.
3 The literal power or sense of a word, denotation, one of the three powers of a word
वाच्योर्थोऽभिधया बोध्यः S. D. 2 ‘the expressed meaning is that which is conveyed to the understanding by the word's denotation’, for it is this अभिधा that conveys to the understanding the meaning which belongs to the word by common consent or convention (संकेत) (which primarily made it a word at all)
स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते K. P. 2.
Comp.
ध्वंसिन् a. losing one's name.
मूल a. founded on a word's denotation or literal meaning.
Monier Williams Cologne
English
1. अभि-√ धा -दधाति, to surrender any one to (dat.
aor.
 Subj. 2.
du.
 -धातम्),
RV.
 i, 120, 8
to bring upon (dat. ),
RV.
 ii, 23, 6 :
Ā. (rarely
P.
 ) to put on or round, put on the furniture of a horse (cf. अभि॑-हीत below),
RV.
&c.
to cover (a country) with an army,
MBh.
 ii, 1090
to cover, protect,
RV.
 viii, 67, 5 (aor.
Pot.
 2.
pl.
 -धेतन),
&c.
(in classical Sanskṛt generally) to set forth, explain, tell, speak to, address, say, name (cf. अभि॑-हित below) :
Pass.
 -धीयते, to be named or called:
Caus.
 -धापयते, to cause to name,
ĀśvGṛ.
 :
Desid.
 Ā. -धि॑त्सते, to intend to cover one's self,
RV.
 x, 85, 30.
2. अभि-धा
f.
 name, appellation
the literal power or sense of a word,
Sāh.
a word, sound,
L.
अभि-धा mf. (आ॑स्) surrounding,
VS.
 xxii, 3.
Monier Williams 1872
English
अभिधा 1. अभि-धा, cl. 3. P. A. -दधाति,
-धत्ते, -धातुम्, to set forth, explain, tell, speak to,
address, say, name
A., Ved. to receive
P. (corrup-
tion of अभि-धावति?), to assail: Pass. -धीयते, to
be named or called.
2. अभि-धा, f. name, appellation
the literal power
or sense of a word
a word, sound
(आस्, आस्), m. f.,
Ved. naming
praised
invoked (?).
—अभिधा-
ध्वंसिन्, ई, इनी, इ, losing one's name.
—अभिधा-
मूल, अस्, आ, अम्, founded on the literal meaning of
a word.
Macdonell
English
अभिधा abhi-dhā́,
a.
 surrounding
f.
 appellation, 🞄name: -tavya, fp. to be said or 🞄announced, -tṛ,
m.
 one who speaks, -na,
n.
 🞄statement
designation
name
word: -kośa, 🞄m. dictionary, -yin,
a.
 saying, speaking
stating, 🞄explaining
-dhāvaka,
a.
 hastening up.
Goldstucker
English
अभिधा I. Tatpur. m. f. (-धाः-धाः) (ved.) Invoked, praised
Vājas.: अभिधा असि भुवनमसि (Mahīdh.: हे अश्व यस्त्वम-
भिधा असि । अभिधीयते स्तूयत इत्यभिधाः). E. धा with
अभि, kṛt aff. क्विप्.
II. Tatpur. f. (-धा)
^1 A name, an appellation
e. g. इति श्री-
कालिदासविरचितं मेघदूताभिधं महाकाव्यं संपूर्णम्
or Rāja-
tar.: काव्यदेव्यभिधा शूरवधूः
or कस्यान्यस्याभिधाध्वंसि यथा
शङ्करवर्मणः ‘whose name else has been made to disappear
(अभिधा-अध्वंसि) like that of Śaṅkaravarman ?’.
^2 The literal
or original signification of a word
defined by the rhetorical
works as the power of a word to express that sense which it
has by common consent, or conventionally, whether the word
imply the notion of class (जाति, as cow &c.) or of quality
(गुण, as white &c.) or of action (क्रिया, as cooking &c.), or
whether it be the name of an individual (द्रव्य i. e. a proper
name or संज्ञा, as Hari &c.)
the term ‘conventional sense’
is not restricted in this definition to the sense of such words
as instanced before, but applies also e. g. to such meanings
as the meaning ‘bee’ of मधुकर, since this word has the
latter sense occasionally, or to the explanations of com-
mentators, although the word commented upon may have
the given sense only in a particular passage
the term does
not extend, however, to the elliptical and constructive or
contingent bearing of a word, these latter being considered
as the two other powers which a word may possess
(see
लक्षणा and व्यञ्जना)
Sāhityad.: वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो
लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्रः शब्दस्य
शक्तयः ॥ तत्र संकेतितार्थस्य बोधनादग्रिमाभिधा । संकेतो गृ-
ह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासु च
Kāvyaprak.: साक्षात्संकेतितं
योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः । संकेतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जाति-
रेव वा । स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते
or the same: अत एवाभिधापुच्छभूता सेत्याहुः (सा i. e. ल-
क्षणा).
^3 A sound
Śabdaratn.: शब्दनिर्घोषनिर्ह्रादनिस्वान-
स्वाननिस्वनाः…विरावनादह्रासाः स्युरभिधा चा-
भिधानकम् । तथा कुहुरितं चेति शब्दपर्याय ईरितः. Comp.
अभिधान. E. धा with अभि, kṛt aff. अङ्.
Benfey
English
अभिधा अभि-धा,
f.
1. A name, Rājat.
5, 379.
2. The primary sense of a word.
--
Comp.
 शूरवर्माभिध, i. e. शूर-
वर्मन्-,
adj.
 called Śūravarman,
Rājat. 5, 22.
Apte Hindi
Hindi
अभिधा
स्त्री*
 - अभि+घा+अङ्+टाप्
"नाम, संज्ञा"
अभिधा
स्त्री*
 - अभि+घा+अङ्+टाप्
"शब्द, ध्वनि"
अभिधा
स्त्री*
 - अभि+घा+अङ्+टाप्
"शाब्दिक शक्ति या शब्दार्थ, संकेतन, शब्द की तीन शक्तियों में से एक "
अभिधा
जुहो* उभ* अभि-धा -
"कहना, बोलना, बताना"
अभिधा
जुहो* उभ* अभि-धा -
"संकेत करना, व्यक्त करना, मुख्यतः बतलाना, प्रस्तुत करना"
अभिधा
जुहो* उभ* अभि-धा -
"अभिधान होना, पुकारना"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अभिधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಬ್ದದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಕೇತ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುವ ಒಂದು ಶಕ್ತಿ /ಶಬ್ದಕ್ಕಿರುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಮೂರು ವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲೊಂದು
निष्पत्तिः - > अभि + डुधाञ् (धारणे) - कर० "अङ्" (३-३-१०६)
प्रयोगाः - > "वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युः तिस्रः शब्दस्य शक्तयः ॥"
उल्लेखाः - > सा० द०
अभिधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪದ /ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುವ ಶಬ್ದ
अभिधा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಮಧೇಯ /ಹೆಸರು
प्रयोगाः - > "कुसुमवसन्ताद्यभिधः"
उल्लेखाः - > सा० द० ३-४२
L R Vaidya
English
aBiDA {% f. %} 1. A name, an appellation, e.g. इति कुमारसंभवाभिधं काव्यं सम्पूर्णम्
2. the literal power of a word, viz, that power (or process) which expresses the sense which the word has by common consent or convention, (op. to लक्षणा and व्यंजना), स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते K.Pr.ii.
Lanman
English
abhidhā́, f. name
cf. ākhyā. [√1dhā +
abhi, q. v.]
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अभिधा
noun
शब्दस्य त्रिसृणां शक्तीनाम् एका।
"अभिधा सा शक्तिः यया शब्देभ्यः वाच्यः अर्थः बुध्यते।"
Synonyms:
 व्यपदिश्, अभिधा, व्याख्या, निर्दिश्, अभिवद्, आचक्ष्, परिचक्ष्, उपदिश्, आभाष्, परिकथय, परिपठ्, प्रकीर्तय, प्रचक्ष्, प्रतिभाष्, प्रब्रू, प्रभाष्, प्रवद्, प्रविचक्ष्, भाष्
verb
जनेषु विशिष्टेन नाम्ना ख्यातानुकूलः व्यापारः।
"जनाः गान्धीमहोदयं बापू इति नाम्ना व्यपदिशन्ति।"
Synonyms:
 कथय, ब्रू, वच्, वद्, वर्णय, आचक्ष्, चक्ष्, शंस्, आख्या, ख्या, श्रावय, निगद्, गद्, परिगद्, निवेदय, व्याहृ, उदाहृ, हृ, अभिधा, निरूपय, अभिवच्, आशंस्, आश्रावय, उपवर्णय, निबोधय, प्रतिभाष्, प्रब्रू, प्रभाष्, प्रवच्, निर्वच्, प्रवद्, भाष्, प्रचक्ष्, प्रजल्प्, प्रतिप्रवच्, विचक्ष्
verb
वाक्यप्रबन्धेन अन्येषां ज्ञापनानुकूलः व्यापारः।
"सः आत्मवृत्तान्तं कथयति।"
Synonyms:
 कथ्, आख्या, आचक्ष्, शंस्, अभिधा
verb
कस्यचन कार्यस्य वस्तुनः विषये वा ज्ञापनानुकूलः व्यापारः।
"सः अचीकथत् यद् रहीमः अद्य न आगमिष्यति।"
Synonyms:
 सम्बोधय, संबोधय, शास्, भाष्, आभाष्, अभिभाष्, सम्भाष्, परिभाष्, व्याभाष्, संविभाष्, समाभाष्, समालप्, आलप्, अभिमन्त्र्, सम्मन्त्र्, संमन्त्र्, अनुभाष्, अभिधा, समभिधा, अनुशास्, अभिजल्प्, अनुब्रू, आवच्, वद्, आवद्, उपवद्
verb
सभादिषु जमसामान्यान् उद्दिश्य चोदनानुकूलः व्यापारः।
"अद्य प्रधानमन्त्री बहुविशालां जनसभाम् समबोधयत्।"
Synonyms:
 नामधेयम्, नाम, नामधेयः, संज्ञा, अभिधानम्, अभिधा, अभिधेयम्, आख्या, अभिख्या, आह्वा, आह्वयः, उपाधिः
noun
सः शब्दः येन किञ्चित् वस्तु कश्चित् व्यक्तिः बुध्यते सम्बोध्यते वा।
"अस्माकं प्राचार्यस्य नामधेयं पुष्पक भट्टाचार्य इति अस्ति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तोऽथाह्वयोऽभिधा ।
गोत्रसंज्ञानामधेयाख्याह्वाभिख्याश्च नाम च ॥ २६० ॥
-wordlist-
वार्ता (स्त्री), प्रवृत्ति (स्त्री), वृत्तान्त (पुं), उदन्त (पुं), आह्वय (पुं), अभिधा (स्त्री), गोत्र (क्ली), संज्ञा (स्त्री), नामधेय (क्ली), आख्या (स्त्री), आह्वा (स्त्री), अभिख्या (स्त्री), नामन् (पुंक्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
आख्या
आख्या, संज्ञा, अभिधा, आह्वान, नामधेय, नामन्
आख्या संज्ञाभिधाह्वानं नामधेयं च नाम च ।
verse 1.1.1.152
page 0018
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अभिधा,
स्त्री,
 (अभि + धा + करणे भावे च अङ्, स्त्रियां टाप् ।) नाम । इति हेमचन्द्रः ॥
न्याय-मते शब्दशक्तिः । मीमांसामते विधिसमवेत-विधिव्यापारीभूतपदार्थः । तस्या लक्षणं । “समुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते” ।इति काव्यप्रकाशः ॥
* ॥
तत्र “सङ्केतितार्थस्यबोधनादग्रिमाभिधा” । इति साहित्यदर्पणं ॥
(आ-ख्या । आह्वा । अभिधानं । नामधेयं ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अभिधा स्त्री अभि + घाञ्--भावे अङ् । १ कथने, २ शब्द-निष्ठे अर्थबोधजनकताशक्तिभेदे च । अभिधीयतेऽनेनेतिकरणे अङ् । ३ वाचकशब्दे भट्टमते फलजनकव्या-पाररूपायां शब्दनिष्ठायां ४ भावनायाञ्च । अभिधा चसङ्केतितार्थस्य बोधिका शब्दनिष्ठा शक्तिरिति आलङ्कारिका“वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः ॥
व्यङ्ग्योव्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्रः शब्दस्य शक्तयः” ता अभि-धाद्याः । “तत्र सङ्केतितार्थस्य बोधनादग्रिमाऽभिधा”सा० द० । भाट्टास्तु प्रवृत्तिजनने विधिव्यापारीभूता विधिसमवेता भावनापरनामाऽतिरिक्तपदार्थविशेषोऽभिधा तस्याएव ज्ञानं प्रवर्त्तकं तत्रैव च भावनात्वरूपेण विधिशक्तिः साच जन्यत्वसम्बन्धेन एकपदोपात्तत्वप्रत्यासत्त्या वा आख्यात-सामान्यशक्तिबललभ्या कृतिरूपव्यापारविधेरर्थान्तरे विशे-षणतयाऽन्वेति प्रकृत्यर्थोऽपि विषयितया व्यापारे विशेषणंतया च यागविषयकभावनाजन्यव्यपारवान् पुरुष इत्य-न्वयबोधः नचैतादृशबुद्धावपि प्रयोजनाज्ञाने कुतः प्रवृत्तिःप्रयोजनस्याहेतुत्वे विश्वजिदादौ फलकल्पनानुपपत्तेरितिवाच्यम् यागविषयकव्यापारेऽभिधाजन्यत्वस्यान्वये व्यापार-निष्ठेष्टसाधनत्वस्यान्वयप्रयोजकरूपतया योग्यतात्वेन यो-ग्यताबलादेव व्यापारे तद्भानात् । यद्वा विधित एवस्वर्गादिसाधनत्वग्रहस्तच्च प्रवृत्तिरूपव्यापारे आख्यातार्थे-ऽन्वेति प्रवृत्ताविष्टसाधनताज्ञानमेव प्रवर्त्तकम् । न चैवंन्यायमताविशेषः इष्टसाधनत्वेन विध्यर्थत्वस्वीकारादिति वाच्यंक्रियागतं साघनत्वं न विध्यर्थः अपि तु प्रवृत्तिगतमितिविशेषात् अभिधाभ्युपमानभ्युपगमाभ्यामपि विशेषसम्भवाच्चन चैवं तादृशाभिधायां मानाभाव इति वाच्यं विधिः प्र-वृत्तिजनकधर्म्मसमवायिकारणं तज्जनकद्रव्यत्वादात्मवदित्यनु-मानादेव तत्सिद्धेः भट्टमते शब्दस्य द्रव्यत्वान्नासिद्धिः । नच प्रवृत्तिजनकशरीरे व्यभिचारः, तस्य शरीर प्राणसंयोगो-पादानत्वात् न च विधिर्न प्रवृत्तौ कारणं प्रवृत्तिसामान्येव्यभिचारात् इति वाच्यं वैघजन्यप्रवृत्तौ तद्धेतुत्वात् ज्ञान-वत् प्रवृत्तावपि वैलक्षण्यसम्भवाच्च तच्च जातिरूपमखण्डो-पाधिरूपं स्वरूपं वेत्यन्यदेतत् । नन्वस्त्वभिधा तथापि तद्धीर्नप्रवृत्तिहेतुः प्रवृत्तिसामान्ये तस्य व्यभिचारात् प्रत्यक्षादिनाइष्टसाधनत्वग्रहेऽपि प्रवृत्तेः, नापि, यागादिविषयिकायां, यागकृतिः स्वर्गसाधनमित्याप्तवाक्यादितोपि प्रवृत्तेः । नापिबिधिजन्यायां, तज्जन्यताबच्छेदकस्यैब दुष्परिचयात् । नापिजातिबिशेषबिशिष्टायां, गुणगतजात्यनभ्युपगमात् इति चेन्नविधिजन्यतावच्छेदकाखण्डोपाध्यबच्छेदेनैब तद्धेतुत्वात् नच भावनादिपदादपि तादृशप्रवृत्त्यापत्तिरिति बाच्यं बिधि-जन्यभावनाज्ञानस्यैव विलक्षणशक्तिमत्त्वेन तादृशप्रवृत्तिवि-शेषे हेतुत्वादित्याहुः । तामेतामभिधारूपभावनां प्रभा-करान मन्यन्ते । एवं हि तस्यानिरासस्तैः कृतः” अभि-धासंकल्प्याऽपूर्व्वभावनाज्ञानं न प्रवर्त्तकं तस्मिन् सत्यप्य-प्रवृत्तेः असत्यपि प्रवृत्तेश्च किन्तु कार्य्यत्वज्ञानमेव प्रवर्त्तक-मिति तथा हि ज्ञानस्य कृतौ जनयितव्याया चिकीर्षा-तिरिक्तं न कर्त्तव्यमस्ति यत्सत्त्वे कृतिविलम्बोहेत्वन्तरा-भावात् । चिकीर्षा च कृतिसाध्यत्वप्रकारिका कृतिसाध्य-क्रियाविषयकेच्छा पाकं कृत्या साधयामीति तदनुभवात्सा च स्वकृतिसाध्यज्ञानसाध्या इच्छायाः स्वप्रकारकधी-साध्यत्वनियमात्” इति । यथा चास्यैव प्रवर्त्तकत्वं तथा विधिशब्दे वक्ष्यते । सा चाभिधाशक्तिः कुत्रार्थे कस्येति व्याकरणा-दितोज्ञायते तदुक्तमभियुक्तैः “शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानात्कोषाप्तवाक्यात् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्तिसान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धा” इति व्याख्यायेदमुदाहृतम-स्माभिः शब्दार्थरत्ने । यथा “तत्र सर्वेषां शब्द नां प्रथमतोव्यवहारादेव प्रायशः शक्तिग्रहः । तथा हि केनचित् वृद्धेनव्युत्पन्नं पुरुषं प्रति गामानयेत्युपदिष्टे तत् शृण्वन् व्युत्पन्नोगवानयने प्रवर्त्तते । तच्चेष्टादर्मनेन तत्प्रवृत्तिमनुमाय व्युत्-पित्सुर्बालो व्युत्पन्नपुरुषीयप्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या तद्धेतुभूत-कर्त्तव्यतादिज्ञानादिकं तत्रानुमिनुतेऽनुमिनुते चापरकार-णानुपस्थितेः श्रुतस्यैव समुदितवाक्यस्य तद्धीजनकत्वम् । ततश्चवाक्यस्य तद्धीजनकत्वेन तत्सम्बन्धित्वमवसीयते इत्यतो व्यव-हारस्यैव शक्तिग्राहकत्वमित्येवमवसीयते शास्त्रकारः । पश्चाच्चपदानामन्वयव्यतिरेकाध्यां प्रत्येकपदशक्तिग्रहः तथा हि पुनश्चगां बधान घटमानयेत्यादिवाक्यश्रर्वणे नियोज्यस्यपूर्व्वापेक्षया विशेषकार्य्यप्रवृत्तिदर्शनेन गवादिपद-श्रवणसत्त्वे तत्कार्य्यकरणं तदभावे च तत्कार्य्या-करणमित्यन्वयव्य तिरेकाभ्यां तत्तत्पदानां विशेषार्थवाचक-त्वावधारणमिति द्रष्टव्यम् । व्याकरणमपि तथा, तद्धि कर्मणिद्वितीयेत्यादिना द्वितीयादीनामर्थविशेषे प्रयोगनियमायप्रवृत्तं द्वितीयादीनामर्थमप्यबगमयति तथा हि कर्म्मण्येबद्वितीया शक्ता न करणादौ, कर्मणि द्वितीयैव शक्ता नतृतीयेत्येवं द्विविधनियमपरतया प्रवृत्तं शास्त्रं निमम-तदतिक्रमयोः पुण्यापुण्यफले दर्शयत् तत्तच्छब्दानां तत्त-दर्थेष्वेव साधुतोक्त्या शक्तिमवगमयति । तदुक्तं भाष्यकारैः“सुपां कर्मादयोऽप्यर्थाः संख्या चैव तथा तिङाम् । प्रसिद्धा-नियमस्तत्र नियमः प्रकृतेषु चेति” । उपमानमपि शक्ति-ग्राहकम् । यथा गोसदृशो गवय इत्युपदेशवाक्यं श्रुत-वतोग्रामस्थपुरुषस्य वनगमनादनन्तरं गोसदृशपिण्डदर्शने-उपदिष्टं वाक्यं स्मरतश्च ईदृक् पिण्डो गवयपदवाच्यइति भवति मतिरित्युपमानरूपोपदेशवाक्यस्य गवयपद-शक्तिग्राहकत्वम् । तत्र च व्याकरणादीनामप्रवृत्तेःप्रकृतिप्रत्ययाधीनोपस्थिटतविषये एव व्याकरणस्य, रूढि-विषये च कोषस्योपयोगात्तदभावाच्च तस्यैव तत्र तथा-त्वम् । कोषोऽपि अनपेक्ष्यैव प्रकृतिप्रत्ययादिवि-भागं केषाञ्चित् पदजातानां रूढिज्ञानाय प्रवर्त्त-मानो मण्डपघटादिशब्दानां शक्तिमवगमयति । आप्त-वाक्यमपि तथा, व्याकरणादिशक्तिधीहेत्वज्ञानेऽपियथार्थज्ञानवतामुपदेशेन तत्तच्छब्दानां तत्तदर्थेषु शक्ति-ग्रहः । व्यवहारतस्तु दर्शितः । वाक्यशेषोऽपि तद्ग्रहे हेतुःयथा स्वर्गकामोयजतेत्यादौ श्रुतस्वर्गपदस्य अर्थविशेषमजा-नतामधिकारिणां तच्छक्तिबोधनाय प्रवृत्तेन “यन्न दुःखेनसंभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत्-सुखं स्वःपदास्पदमिति” वाक्यशेषब्राह्मणेन दुःखासं-भिन्नत्वादिमति सुखविशेषे एव स्वर्गपदस्य शक्तिग्रहः ।व्याख्यानरूपा टीकादिपदाभिधेया विवृतिरपि तत्तच्छ-ब्दनां तत्तदर्थेषु शक्तिं ग्राहयति यथा पचतिपदस्यपाकं करोतीति व्याख्या पाककर्त्तर्य्येवमन्यत्रापि ।प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यमपि तद्ग्रहे हेतुः । पिका-दिशब्दार्थमविदुषामुपदेशाय प्रवृत्तेन सहकारतरौमधुरं रौति पिक इति वाक्येन प्रत्येकशक्त्या ज्ञातशक्तिक-पदोपस्थापितार्थे मधुरशब्दकारके पिकशब्दस्य शक्ति-ग्रहः । एवं कोषादावपि “सत्कृत्यालङ्कृतां कन्यां योददाति स कूकुद” इत्यादौ प्रसिद्धपदोपस्थापितार्थे सत्कारपूर्व्वकालङ्कृतकन्यादातरि कूकुदपदस्य शक्तिग्रहः । अत्रच प्रसिद्धपदसान्निध्यं नाम अर्थविशेषे निश्चितशक्तिकपद-सामानाधिकरण्यम् सामानधिकरण्यञ्च स्वबोध्यार्थेऽभेदे-नान्वयबोधजनकत्वम् । वैयाकरणमते चाख्यातप्रथमान्तार्थ-योरप्यभेदेनान्वयस्वीकारः । अतोमधुरं रौति, कन्यां ददा-तीत्यादावाख्यातान्तस्य प्रथमान्तसामानाधिकरण्यं सुलभमेव ।अतएव च भाष्ये “लटः शतृशानचावप्रथमासमांनाधि-करणे” इति सूत्रे अप्रथमासमानाधिकरणे इति निर्द्देशा-दन्यत्र लटः प्रथमान्तसामानाधिकरण्यमुपपादितमुपपादि-तञ्च “आदेशे सामानाधिकरण्यं दृष्ट्वाऽनुमानाद्गन्तव्यं स्था-निनः सामानाधिकरण्यमित्यादिना” लटः स्थानिलकार-सामान्यस्य प्रथमान्तसमाधिकरण्यम् । एतेन ददानः कूकुदःस्मृत इत्यादि पाठकल्पनमपि परेषामनादेयमेवेति” ।
Capeller
German
अभिधा॑ umgebend
f.
 Benennung, Name.
Burnouf
French
अभिधा अभिधा
f.
 (धा) exhibition.
Apellation,
nom, épithète.
अभिधान
n.
 nom.
अभिधायक
n.
 expression.
अभिधेय
n.
 nom.
Stchoupak
French
१ अभि-धा-
1 (act. rare) diriger vers
expliquer, dire, nommer
couvrir
un pays (par une armée)
pass. s'appeler.
२ अभि-धा-
f.
 nom
dénomination.