अपाय (apAya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अपाय m.
  (-यः)
	 1. Destruction,  annihilation. 
	 2. Separation,  disunion. 
	 3.
Loss,  injury.
	 4. Departure,  going away.
	 5. Retreat,  flight.
 E.
  अप
away,  अय going.

Capeller Eng

English

 अपाय m.
  departure (a.  °यिन्)
 going astray or missing the
aim,  i.e.
  disadvantage,  danger,  diminution,  loss
 end,  death.

Yates

English

 अपा_य (यः) 1.
m.
  Destruction
 se-
paration
 loss
 retreat,  flight.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	 danger
आपद् 	-	  Apad 	-	 f.
  	-	 danger
भीति 	-	  bhIti 	-	 f.
  	-	 danger
आशङ्का 	-	  AzaGkA 	-	 f.
  	-	 danger
शङ्का 	-	  zaGkA 	-	 f.
  	-	 danger
नाष्ट्रा 	-	  nASTrA 	-	 f.
  	-	 danger
संशय 	-	  saMzaya 	-	 m.
  	-	 danger
अत्यय 	-	  atyaya 	-	 m.
  	-	 danger
सन्देह 	-	  sandeha 	-	 m.
  	-	 danger
बाध 	-	  bAdha 	-	 m.
  	-	 danger
भयहेतु 	-	  bhayahetu 	-	 m.
  	-	 danger
सङ्कट 	-	  saGkaTa 	-	 n.
  	-	 danger
कृच्छ्र 	-	  kRcchra 	-	 n.
  	-	 danger
त्यजस् 	-	  tyajas 	-	 n.
  	-	 danger
दुर्गाह 	-	  durgAha 	-	 n.
  	-	 danger
भय 	-	  bhaya 	-	 n.
  	-	 danger
प्रतिभय 	-	  pratibhaya 	-	 n.
  	-	 danger
भीत 	-	  bhIta 	-	 n.
  	-	 danger
दुर्ग 	-	  durga 	-	 n.
  	-	 danger
सुपलायित 	-	  supalAyita 	-	 adj.
  	-	  well-fled  [ e.g.,  from danger ]

अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	 danger
अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	  misfortune
अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	  diminution
अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	  calamity
अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	  disadvantage
अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	  destruction
अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	  injury
अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	  harm
अपाय 	-	 apAya 	-	 m.
  	-	  loss

 
   अपाय  apAya  m.
   danger   
   आपद्  Apad f.
   danger   
   भीति  bhIti f.
   danger  
   आशङ्का  AzaGkA f.
   danger   
   शङ्का  zaGkA f.
   danger  
   नाष्ट्रा  nASTrA f.
   danger   
   संशय  saMzaya m.
   danger  
   अत्यय  atyaya m.
   danger   
   सन्देह  sandeha m.
   danger  
   बाध  bAdha m.
   danger   
   भयहेतु  bhayahetu m.
   danger  
   सङ्कट  saGkaTa n.
   danger   
   कृच्छ्र  kRcchra n.
   danger  
   त्यजस्  tyajas n.
   danger   
   दुर्गाह  durgAha n.
   danger  
   भय  bhaya n.
   danger   
   प्रतिभय  pratibhaya n.
   danger  
   भीत  bhIta n.
   danger   
   दुर्ग  durga n.
   danger  
   सुपलायित  supalAyita adj.
   well-fled  [ e.g.,  from danger ]       

Wilson

English

 अपाय
m.
  (-यः)
1 Destruction,  annihilation. 
2 Separation,  disunion. 
3 Loss,  injury.
4 Departure,  going away.
5 Retreat,  flight.
E.
  अप away,  अय going.

Apte

English

अपाय [apāya] यिन् [yin],  यिन् See under अपे.

अपायः [apāyḥ],  [इ-अच्]

Going away,  departure.

Separation
 ध्रुवमपाये$पादानम् P.
 I.4.24. (अपायो विश्लेषः Sk.)
 येन जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलम् Bk.*
  6.75.

Disappearance,  vanishing,  absence
 सूर्यापाये Me.*
  82 at the time of sunset
 क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः R.*
  8.74 close of night
 जलापाय- विपाण़्डुराणि Śi.*
  4.5
4.54
18.1.

Destruction,  loss,  death,  annihilation
 करणापायविभिन्नवर्णया R.*
  8.42 loss,  83
 मालत्यपायमधिगम्य Māl.
 1.9 death or disappearance of M.

An evil,  ill,  misfortune,  risk,  calamity,  danger (oft . opp.
  उपाय)
 तदपि मरणापायचकितः Bh.*
  3.9
 तदनेन पापबुद्धिनोपायश्चिन्तितो नापायः Pt.*
  1 not the danger (resulting from the plan)
 उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् Pt.*
  1.46
 अपायसंदर्शनजां विपत्तिमुपायसंदर्शनजां च सिद्धिप् 1.61
 बह्वपाये वने Pt.*
  1 exposed to many dangers,  dangerous
 कायः संनिहितापायः H.*
  4.65 exposed to dangers or calamities
 सत्ये$प्यपायमपेक्षते H.*
  4.12
 Ki.*
  14.19.

Loss,  detriment,  injury.

The end (of a word).

Apte 1890

English

 अपाय 
यिन् See under अपे. 

 अपायः 1 [इ-अच्] Going away,  departure. 
2 Separation
 धुवमपायेऽ पादानं P. I. 4. 24 (अपायो विश्लेषः Sk)
 येन जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलं Bk. 6. 75. 
3 Disappearance,  vanishing,  absence
 सूर्यापाये Me. 80 at the time of sunset
 क्षणदापायशशांकदर्शनः R. 8. 74 close of night
 जलापायविपांडुराणि Śi. 4. 5
 4. 54
 18. 1. 
4 Destruction,  loss,  death,  annihilation
 करणापायविभिन्नवर्णया R. 8. 42 loss,  83
 मालत्यपायमधिगम्य Māl. 10. 9 death or disappearance of M. 
5 An evil,  ill,  misfortune,  risk,  calamity,  danger (oft. opp. अपाय)
 तदपि मरणापायचकितः Bh. 3. 9
 तदनेन पापबुद्धिनोपायश्चिंतितो नापायः Pt. 1 not the danger (resulting from the plan)
 उपायं चिंतयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिंतयेत् Pt. 1. 406
 अपायसंदर्शनजां विपत्तिमुपायसंदर्शनजां च सिद्धिं 1. 61
 बह्वपाये वने Pt. 1 exposed to many dangers,  dangerous
 कायः संनिहितापायः H. 4. 65 exposed to dangers or calamities
 सत्येऽप्यपायमपेक्षते H. 4. 102
 Ki. 14. 19. 
6 Loss,  detriment,  injury. 
7 The end (of a word). 

Monier Williams Cologne

English

 अपाय a See अपे.

 अपाय b m.
  going away,  departure

 destruction,  death,  annihilation

 injury,  loss

 misfortune,  evil,  calamity.

Monier Williams 1872

English

 अपाय अपाय। See under अपे।

 अपाय,  अस्,  m. going away,  departure
 destruction, 
death,  annihilation
 injury,  detriment,  loss
 misfor-
tune,  evil,  ill,  calamity,  danger
 end (of a word).

Macdonell

English

 अपाय apa‿aya,  m.
  departure
 issue,  end
 🞄decay
 harm,  detriment,  danger
 diminution
 🞄trespass
 -saṃdarśana-ja,  a.
  arising from 🞄the manifestation of futile means.

Goldstucker

English

 अपाय Tatpur. m. (-यः)
	^1 Going away,  passing away
 e. g.
in the Mīm. Sūtra: अनपायश्च कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशे
 or
in the Sāṅkhya S. पूर्वापाय उत्तरायोगात् (comm. पूर्वस्य का-
रणस्यापायकाल उत्तरस्य कार्यस्योत्पत्त्यनौचित्यात्)
 comp. also
the instance which follows meaning 3.
	^2 Separation,  disunion
e. g. in the Bhaṭṭik. सर्वत्र दयिताधीनं सुव्यक्तं रामणीयकम् । येन
जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलम्
 comp. also the following
instance.
	^3 Absence,  disappearance
 e. g. in the Nalodaya:
तद्वासः स्वापायां नीतिरियं चेति विपदि सस्वापायाम् । नि-
जवासःस्वापायान्निकृत्य ताममुञ्चदिह सस्वापायाम् ‘(Nalus)
thinking he acted rightly in his misery,  abandoned her there
(in the forest) when she was asleep,  deprived of her own [in-
stance to meaning 2.],  her (good luck) having departed from
her [instance to meaning 1.],  after having torn (her garment)
in the absence of garment or property of his own (comm.:
निजं स्वकीयं यद्वासः स्वं च धनं तदपायात् तदपगमात्)
 or
संनियोगशिष्टानामन्यतरापाय उभयोरप्यपायः (in which Pa-
ribh. to Pāṇ. VI. 4. 153. the E. I. H. Ms. No. 326. of the Ma-
hābhāṣya reads however both times अभाव instead of अ-
पाय)
 or Mahābhāṣya (introd.): अपायो लोपः । घ्नन्ति घ्नन्तु
अघ्नन् । वर्णापायो नार्थापायः.
	^4 Loss
 e. g. in the Hitop.
यत्रापायः संभवति तत्रोपायोऽप्यस्ति.
	^5 Destruction,  cessa-
tion
 e. g. in the Nyāya S. दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञाना-
नामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः.
	^6 Death
 e. g. in
the Bhaṭṭik. बन्धूनशङ्किष्ट समाकुलत्वादासेदुषः स्नेहवशादपा-
यम्.
	^7 Misfortune,  calamity,  evil
 e. g. in the Nalod. अथ
तुङ्गोपायस्य श्रवणेन नलस्य सानुगोऽपायस्य…स्वमनो भी-
मश्चिरं जुगोप
 (comm. नलस्य अपायस्यापक्रमणस्य दुःखस्य वा
श्रवणेन). E. इ (इण्) with अप,  kṛt aff. अच्.

Benfey

English

 अपाय अपाय,  i. e. अप-इ + अ,  m.
 
 1.
Going away.
 2. Disappearance.
 3.
Diminution,  Man.  1,  70.
 4. End, 
Rājat. 5,  98.
 5. Trespass,  injury.
 6.
Loss.
 7. Danger.
 8. Calamity.
 --
 Comp.
 
एक-,  adj.
  diminished by one, 
Man.  1,  70.
निस्-,  adj.
  1. imperish-
able,  MBh. 12,  8003. 2. infallible, 
MBh. 3,  2178.
स-,  adj.
  dangerous, 
Pañc. 192,  7.

Apte Hindi

Hindi

अपायः
पुं*
  - अप+इ+अच्
"चले जाना, विदाई"

अपायः
पुं*
  - अप+इ+अच्
वियोग

अपायः
पुं*
  - अप+इ+अच्
"ओझल होना, लोप, अभाव"

अपायः
पुं*
  - अप+इ+अच्
"नाश, हानि, संहार"

अपायः
पुं*
  - अप+इ+अच्
"अनिष्ट, दुर्भाग्य, विपत्ति, भयकायःसंनिहितापायः-हि० ४।६५, "

अपायः
पुं*
  - अप+इ+अच्
"हानि, क्षति "

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಶ್ಲೇಷ /ಅಗಲಿಕೆ
निष्पत्तिः - > अप + इण् (गतौ) - "अच्" (३-३-५६)
अपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಲಾಯನ /ಓಟ
अपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಶ
प्रयोगाः - > "मालत्यपायमधिगम्य विरक्तचेताः"
उल्लेखाः - > मालती० १०-९
विस्तारः - > "नाशस्त्वपक्रमोऽपायः" - वैज० ।
अपाय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಾನಿ /ಕೇಡು
प्रयोगाः - > "उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्"
उल्लेखाः - > पञ्चतं०

L R Vaidya

English

 apAya {% m. %} 1. Going away,  passing away
separation,  जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलम् Bt.vi.75
absence,  disappearance
loss,  injury,  यत्रापायः संभवति तत्रोपायोऽप्यस्ति Hit.i.
death
misfortune,  calamity.

Bopp

Latin

 अपाय m. (r. इ ire praef. अप s. अ)
1) abitio.
2) obitus, 
interitus,  exitium. HIT. 43. 4.
3) fraus,  fallacia. HIT.
129. 22. N. 4. 19.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 apāya (= Pali id.,  also Skt. but not in this technical application),  evil state,  = durgati,  q.v. There are three such (see s.v. gati): in hells,  as animals,  as ghosts. In Pali this group of three is rare
 usually there are four,  life as asuras being added: LV 〔32.12〕 try-apāya
 〔89.14〕 muktāś ca te tribhyo 'pāyebhyo
 〔92.15〕 (vs) triṣu apāyi (= °ye!)
 〔196.8〕 trīṇy apy apāyāḥ
 〔300.21〕 (vs) apāya trayo (acc. pl.)
 〔357.4〕 (vs) trīṇi śāntā apāyāḥ
 Mv 〔i.61.4〕 apāya-pratipūraka,  filling (= crowding into) the (3) evil states of existence
 〔ii.215.10〕 apāyeṣu apāyaṃ gamiṣyati,  he will go to an evil existence in the (3) evil states
 apāyapatha,  ibid.,  LV 〔46.7〕
 〔117.9〕
 °bhūmi,  virtually = hell,  more specifically (so also apāya in Pali),  Suv 〔23.11〕 (vs) ye sattva tiṣṭhanti apāyabhūmau,  ādīptasaṃprajvalitāgnigātrāḥ
 LV 〔178.7〕 (and 9,  read with Tib. ṅan soṅ gsum,  tri-apāya-,  or tri-r-a°,  for nirayāya).

Lanman

English

 apāya,  m. a going away
 what takes one
from the mark (cf. upāya)
 danger
disadvantage
 diminution. [√i + apa, 
1148. 1a: for mg,  cf. Eng. untoward.]

Abhyankara Grammar

English

अपाय  (1) point of departure,  separa- tion
 cf. ध्रुवमपायेपादानम् P.I.4.24
 (2) disappearance
 cf. संनियेागशिष्टानामन्यत- रापाये उभयोरप्यपायः । तद्यथा । देवदत्तयज्ञदत्ताभ्या- मिदं कर्म कर्तव्यम् । देवदत्तापाये यज्ञदत्तेपि न करोति M. Bh. on IV.1.36.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अपाय °Adj. = अपगतो ऽयः शुभावहो विधिर् येषां ते ऽपाया भाग्यहीनाः,  Yudh. 3,  55.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

ngan song
१) अपाय २) आपायिक ३) दुर्गति

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अपायः,  पुं,
   (अप + इन् + भावे अच् ।) विश्लेषः ।इति रामतर्कवागीशः ॥
 चलनं । इति दुर्गादासः ॥
विनाशः । यथा,  --“सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्ज-गत्” । इति काशीखण्डं ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अपाय पु०
  अप + इण्--अच् । १ विश्लेषजनकक्रियायाम् “ध्रुव-मपायेऽपादानमिति” पा० । “अपाये विश्लेषजनकक्रिया-यामिति” सि० कौ० । “अपाये यदुदासीनमिति” हरि० ।२ नाशे ३ अपगमने च ।

Capeller

German

 अपाय m.
  Weggang,  Ausgang,  Ende.

Burnouf

French

 अपाय अपाय m.
  (इ) départ.
		 Mort.
		 Manière de s'en
tirer,  échappatoire,  ruse,  fraude.
अपायिन् a. qui s'en va: आगमापायिन् qui vient et qui
va.

Stchoupak

French

 अपाय-
 m.
  éloignement,  fin,  diminution 
 perte 
 danger,  dommage.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.