| YouTube Channel

अपानः (apAnaH)

 
Apte
English
अपानः [apānḥ], Breathing out, respiration (opp. प्राण)
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ
Bg.*
 5.27
one of the five life-winds in the body which goes downwards and out at the anus (अपनयनान्मूत्रपुरीषादेरपानो$धोवृत्तिर्वायुर्ना- मिस्थानः) मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्यते. -नः, -नम् The anus (आधारे घञ्).
Comp.
 -दा giving Apāna. Vāj. 17.15. -द्वारम् the anus.
पवनः, वायुः the life-wind called अपान.
ventris crepitus. -भृत्
f.
 a sort of brick (cherishing the life-wind अपान).
Apte 1890
English
अपानः Breathing out, respiration (opp. प्राण)
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यंतरचारिणौ Bg. 5. 27
one of the five life-winds in the body which goes downwards and out at the anus (अपनयनान्मूत्रपुरीषादेरपानोऽ धोवृत्तिर्वायुर्नाभिस्थानः)
मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्यते.
नः
नं The anus (आधारे घञ्).
Comp.
दा giving Apāna.
द्वारं the anus.
पवनः,
वायुः {1} the life-wind called अपान. {2} ventris crepitus.
भृत् f. a sort of brick (cherishing the life-wind अपान).
Apte Hindi
Hindi
अपानः
पुं*
 - "अप+अन्+अच्, अपानयति मूत्रादिकम्-अप+आ+नी+ड वा"
"श्वास बाहर निकलना, श्वास लेने की क्रिया, शरीर में रहने वाले पांच पवनों में से एक जो कि नीचे की ओर जाता है त्तथा गुदा के मार्ग से बाहर निकलता है "
अपानः
पुं*
 - "अप+अन्+अच्, अपानयति मूत्रादिकम्-अप+आ+नी+ड वा"
गुदा
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अपसारणेन अनिति अनेन । अप+अन(प्राणने)+घञ् । ‘हलश्च’ ३.३.१२१। १.देहस्थपञ्चवायुषु भेदः, गुदस्थवायुः। ‘प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ’ गीता ५.२७। (न) २.गुदम् । ३.वृषणः। ‘अपानो देहजो वायुरपानं वृषणे गुदे’ वैज०।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अपानः
noun
शरीरस्थेषु पञ्चसु वायुषु गुदस्थः वायुः।
"गुदात् निष्कास्यमानानां पदार्थानां निष्कासनस्य कार्यम् अपानः करोति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अपानः,
पुं,
 (अपानिति अधोदेशात् निःसरति, अप + अन् + अच् ।) गुदस्थवायुः । इत्यमरः ॥
अवाग्गमनवान् पाष्वादिस्थानवर्त्ती वायुः । इतिवेदान्तसारः ॥
(“अधोनयत्यपानस्तु आहारञ्च नृणामधः ।मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्त्यते” ॥
इत्युक्तलक्षणोऽवाग्गमनवान् कृकाटिकापृष्ठपार्श्व-पायूपस्थवृत्तिवायुः । गुदस्थवायुः ।)(“प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ” ।इवि भगवद्गीता ।)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अन प्राणने”@} 2 प्रपूर्वकोऽयं प्रायेण।
आनकः-निका, आनकः-निका, अनिनिषकः-षिका
अनिता-त्री, आनयिता-त्री, अनिनिषिता-त्री
अनन्-ती, 3 प्राणन् 4, आनयन्-न्ती, प्राणयन् 5 अनिनिषन्-न्ती
प्राणिष्यन्-ती-न्ती, प्राणयिष्यन्-ती-न्ती, 6 प्राणिणिषिष्यन्-न्ती-ती
प्राणयमानः, प्राणयिष्यमाणः
हे 7 प्राण्
प्रा- 8 प्राणौ-प्राणः
प्राणितम्-तः-तवान्
आनितम्-तः, अनिनिषितम्-तः-तवान्
9 प्राणः, प्राणः, अनिनिषुः, 10 प्राणिणिषुः, आनिनयिषुः
प्राणितव्यम्, प्राणयितव्यम्, प्राणिणिषितव्यम्
प्राणनीयम्, आननीयम्, अनिनिषणीयम्
प्राण्यम्, प्राण्यम्, प्राणिणिष्यम्
ईषदनः-दुरनः-स्वनः
अन्यमानः, आन्यमानः, अनिनिष्यमाणः
प्राणः 11, अपानः, व्यानः, उदानः, समानः, प्राणः, अनिनिषः
अनितुम्, आनयितुम्, अनिनिषितुम्
आन्तिः 12, प्राणना, अनिनिषा, आनिनयिषा
अननम्, प्राणनम्, आननम्, अनिनिषणम्
अनित्वा, आनयित्वा, अनिनिषित्वा
प्राण्य, प्राण्य, प्राणिणिष्य
प्राणम् २, अनित्वा २, प्राणम् २, आनयित्वा २, अनिनिषम् २, अनिनिषित्वा २
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२३)
02
=>
 (२-अदादिः-१०७०-अक। से। पर।)
03
=>
 [[३। ‘अनितेः’ (८-४-१९) इति णत्वम्।]]
04
=>
 [[आ। ‘न जिजीवासुखी तातः प्राणता रहितस्त्वया’ भ। का। १४-५८।]]
05
=>
 [[B। ‘प्राणयन्तमरिं प्रोचे राक्षसेन्द्रो विभीषणम्’ भ। का। ९-१०१।]]
06
=>
 [[४। ‘उभौ साभ्यासस्य’ (८-४-२१) इति णत्वम्।]]
07
=>
 [[५। ‘पदान्तस्य’ (८-४-३७) इति निषेधं बाधित्वा ‘अन्तः’ (८-४-२०) इति णत्वम्।]]
08
=>
 [[६। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्वि--’ (६-४-१५) इति दीर्घः। ‘नलो- पः प्रातिपदिकान्तस्य’ (८-२-७) इति नकारलोपः।]]
09
=>
 [पृष्ठम्००२२+ २८]
10
=>
 [[C। ‘प्राणिणिषुर्न पापोऽयं योऽभाङ्क्षीत् प्रमदावनम्।’ भ। का। ९-१०१।]]
11
=>
 [[ड्। ‘उदश्वसन् प्राणमिवाप्य काश्चित् दृष्ट्वा सलीलं मृदु जक्षतं तम्’ धा। का। २-५१।]]
12
=>
 [[१। ‘अनुनासिकस्य क्वि--’ (६-४-१५) इति दीर्घः।]]