| YouTube Channel

अपान (apAna)

 
शब्दसागरः
English
अपान
n.
 (-नं)
1. The anus.
2. A fart, one of the five vital airs.
E.
 अप
below, अन to breathe, घञ्
aff.
Capeller Eng
English
अपान॑
m.
 the wind that goes downward (in the body)
the
anus.
Yates
English
अपा_न (नं) 1.
n.
 The anus
a fart.
Wilson
English
अपान
n.
 (-नं)
1 The anus.
2 A fart, one of the five vital airs.
E.
 अप below, अन to breathe, घञ्
aff.
Apte
English
अपानः [apānḥ], Breathing out, respiration (opp. प्राण)
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ
Bg.*
 5.27
one of the five life-winds in the body which goes downwards and out at the anus (अपनयनान्मूत्रपुरीषादेरपानो$धोवृत्तिर्वायुर्ना- मिस्थानः) मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्यते. -नः, -नम् The anus (आधारे घञ्).
Comp.
 -दा giving Apāna. Vāj. 17.15. -द्वारम् the anus.
पवनः, वायुः the life-wind called अपान.
ventris crepitus. -भृत्
f.
 a sort of brick (cherishing the life-wind अपान).
Apte 1890
English
अपानः Breathing out, respiration (opp. प्राण)
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यंतरचारिणौ Bg. 5. 27
one of the five life-winds in the body which goes downwards and out at the anus (अपनयनान्मूत्रपुरीषादेरपानोऽ धोवृत्तिर्वायुर्नाभिस्थानः)
मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्यते.
नः
नं The anus (आधारे घञ्).
Comp.
दा giving Apāna.
द्वारं the anus.
पवनः,
वायुः {1} the life-wind called अपान. {2} ventris crepitus.
भृत् f. a sort of brick (cherishing the life-wind अपान).
Monier Williams Cologne
English
अपान॑
m.
 (opposed to प्राण॑), that of the five vital airs which goes downwards and out at the anus
the anus,
MBh.
 (in this sense also (अम्)
n.
 ,
L.
 )
N.
 of a Sāman, PBr.
ventris crepitus,
L.
Monier Williams 1872
English
अपान, अस्, m. expiration, breathing out (opposed
to प्राण)
that of the five vital airs which goes
downwards and out at the anus
(अम्), n. the anus
ventris crepitus.
—अपान-दा, आस्, m. Ved. giving
the vital air Apāna.
—अपन-द्वार, अम्, n. the
anus.
—अपान-पवन, अस्, m. the vital air Apāna.
—अपान-पा, आस्, m., Ved. protecting the Apāna.
—अपान-भृत्, त्, f. cherishing the vital air, a sacri-
ficial brick.
—अपान-वायु, उस्, m. the air Apāna
ventris crepitus.
Macdonell
English
अपान apa‿aná,
m.
 downward breath (one of 🞄the vital airs)
anus
-udgāra,
m.
 fart.
Goldstucker
English
अपान Tatpur. m. (-नः)
^1 The air which goes downwards
in
the Vedas, in the doctrine of the Upanishads as well as in
the philosophical and medical systems, the air (comp. वात,
वायु) which is inhaled and descends the body, one of the
five vital airs which are supposed to pervade the latter
(op-
posed to प्राण, the air which is exhaled or proceeds from the
body
comp. besides उदान, समान, व्यान and see अन)
in
the legend of the Aitareya Upan. it is therefore this vital air
which is able to seize food, (for it introduces it into the body),
and to give support to life
comp. अन्नायु. In the Śatapath.
and Bṛhadār. Upan. it is called, from the same reason, the
function of smelling (and the odour inhaled): प्राणो वै ग्रहः
सोऽपानेनातिग्राहेण गृहीतोऽपानेन हि गन्धं जिघ्रति. In the
Vedānta-Sāra it is defined: अपानो नामावाग्गमनवान्पाय्वा-
दिस्थानवर्ती (comm. अधो नाभेरधस्ताद्गमनवान्मलाद्यानयन-
व्यापारेण । पायुर्गुदम् । तत्स्थानवर्तीत्यर्थः । आदिशब्दादुपस्थग्र-
हः । तत्रापि मूत्ररेतोविसर्गस्यापानकर्मत्वात्)
in the Sāṅkhya it
is like the other four vital airs the function which is common
to बुद्धि, अहङ्कार and मनस् qq. vv. (Sāṅkhya prav. सामान्यक-
रणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च) and explained by the comm.
अपनयनादपानस्तत्र यत्स्यन्दनं तदपि सामान्यवृत्तिरिन्द्रियस्य.
In the Kaṇāda-Sūtra प्राणापाननिमेषोन्मेष°° it is explained
as having the property of अधोगमनं फुत्कारादौ वा तिर्यग्ग-
मनम्. This theory is then more fully developed in Su-
śruta's Nidānasthāna where the inhaled vital air ‘resides in
the rectum and in time draws down the excrements, urine,
semen, fœtus and menses’ (पक्वाधानालयोऽपानः काले
कर्षति चाप्ययम् । समीरणः शकृन्मूत्रशुक्रगर्भार्तवान्यधः), and
‘when obstructed by bile produces burning, heat and a little
blood, when obstructed by phlegm, heaviness in the lower
part of the body’ (अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ण्ये स्यादसृग्द-
रम् । अधःकाये गुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते). Comp. also the
following from the musical work Saṅgītadarpaṇa: प्राणापा-
नौ तथा व्यानसमानोदानसंज्ञकाः । नागं कूर्मं च कृकलं देवदत्तं
धनंजयम् (sic, neuter
comp. these latter words in the Vedānta-
Sāra p. 9) । तेषां मुख्यतमः प्राणो नाभिकन्धादधः स्थितः ।
शब्दोच्चारणनिःश्वासोच्छ्वासकासादिकारणम् । अपानस्तु गुदे
मेढ्रे कटीजङ्घोदरे तथा । व्यानोऽक्षिश्रोत्रगुल्फेषु कट्यां घ्राणे च
तिष्ठति । समानो व्याप्य निखिलं शरीरं वह्निना सह । उदानः
पादयोरास्ते हस्तयोरङ्गसंधिषु । त्वगादिधातूनाश्रित्य पञ्च ना-
गादयः स्थिताः.--An improvement on Suśruta seems to have
been intended by Hemachandra who makes the अपान run
down from the nape of the neck to the heels (अपानपवनो
मन्यापृष्ठपृष्ठान्तपार्ष्णिगः
comm. पृष्ठान्तो गुदः । पार्ष्णी पादप-
श्चाद्भागौ).
^2 A fart.
^3 The anus. E. अन् with अप, kṛt aff. घञ्.
Benfey
English
अपान अपान, i. e. अप-अन् + अ,
m.
1.
One of the five vital airs, that which
goes downwards, Vedāntas. in Chr.
207, 10.
2. The anus (cf. अन्).
Hindi
Hindi
महत्वपूर्ण अकड़, शारीरिक कचरे का उन्मूलन नियंत्रण
Apte Hindi
Hindi
अपानः
पुं*
 - "अप+अन्+अच्, अपानयति मूत्रादिकम्-अप+आ+नी+ड वा"
"श्वास बाहर निकलना, श्वास लेने की क्रिया, शरीर में रहने वाले पांच पवनों में से एक जो कि नीचे की ओर जाता है त्तथा गुदा के मार्ग से बाहर निकलता है "
अपानः
पुं*
 - "अप+अन्+अच्, अपानयति मूत्रादिकम्-अप+आ+नी+ड वा"
गुदा
अपानम्
नपुं*
 - "अप+अन्+अच्, अपानयति मूत्रादिकम्-अप+आ+नी+ड वा"
गुदा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अपान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಪಂಚಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳಲ್ಲೊಂದು
निष्पत्तिः - > अप + अन (प्रानने) - "घञ्" (३-३-३२१)
व्युत्पत्तिः - > अपसारणेन अनित्यनेन
अपान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗುದ /ಮಲದ್ವಾರ
अपान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃಷಣ /ಅಂಡಕೋಶ
विस्तारः - > "अपानो देहजो वायुरपानं वृषणे गुदे" - वैज० ।
L R Vaidya
English
apAna {% m. %} 1. The anus
2. that of the five vital airs which goes downwards and out at the anus (the other four being प्राण, उदान, समान and व्यान).
Bopp
Latin
अपान m. (r. अन् spirare s. अ) spiritus qui efflatur. BH.
4. 29. 5. 27.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
सीवनी तदधःसूत्रं स्थदण्डं पेलमण्डकः ॥ ६११ ॥
मुष्कोऽण्डकोषो वृषणोऽपानं पायुर्गुदं च्युतिः ।
अधोमर्म शकृद्द्वारं त्रिवलीकबुली अपि ॥ ६१२ ॥
-wordlist-
सीवनी (स्त्री), अण्ड (क्ली), पेल (क्ली), पेलक (पुं), अण्डक (पुं), मुष्क (पुंक्ली), अण्डकोश (पुं), वृषण (पुंक्ली), अपान (क्ली), पायु (पुं), गुद (पुंक्ली), च्युति (स्त्री), अधोमर्मन् (क्ली), शकृद्द्वार (क्ली), त्रिवलीक (क्ली), बुलि (स्त्री)
--source--
अपानः पवनो मन्थापृष्ठपृष्टान्तपार्ष्णिगः ॥ ११०८ ॥
-wordlist-
अपान (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
गुद
गुद, पायु, अपान
गुदः पायुरपानं स्यात्कटिप्रोथौ स्फिजौ पुतौ ।
verse 2.1.1.513
page 0059
Mahabharata
English
*Apāna^1 (“inhalation”). § 660e (Bhṛgu-Bharadv.-s.): XII, 185, 6871: Apāna, having recourse to the heat (pāvakaṃ) that is in the urethra and the abdominal intestines (bastimūlaṃ gudaṃ caiva), moves, engaged in carrying out urine and fæces (cf. Prāṇa).--§ 714 (Śukakṛtya): XII, 329, 12397 (“the senses are dominated over by the Sādhyas, etc.
these gave birth to an invincible son named Samāna
from Samāna sprang a son called Udāna
from him Vyāna
from Vyāna arose Apāna
and lastly, from Apāna sprang the wind called Prāṇa”).
Apāna^2 = Śiva (1000 names^1).
Vedic Reference
English
Apāna. — The word appears repeatedly in the Atharvaveda, ^1
and later as one of the vital breaths (Prāṇa), usually with
Prāṇa, and often with one or more of the other three. Its
original sense^2 appears to have been ‘inspiration.’ Its con-
nection with the lower part of the body (nābhi, ‘navel’), which
is found already in the Aitareya Upaniṣad, ^3 is not unnatural.
1) Av. ii. 28, 3
v. 30, 12, etc.
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xiii. 19
24, etc.
2) See Caland, Zeitschrift der Deut-
schen Morgenländischen Gesellschaft, lv.
261
56, 556-558, correcting Ewing,
Journal of the American Oriental Society,
22, 249 et seq.
3) Aitareya Upaniṣad, i. 4, etc.
Cf. Deussen, Philosophy of the Upani-
shads, 263 et seq.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अपानं,
क्ली,
 (अपनयति मलादि निःसारयति, अप+ अन् + णिच् + पचाद्यच् ।) मलद्वारं । तत्प-र्य्यायः । गुदं २ । पायुः ३ । इत्यमरः ॥
गुह्यं ४ ।गुदवर्त्म ५ । इति जटाधरः ॥
तनुर्ह्रदः ६ । मार्गः७ । इति शब्दरत्नावली ॥
अपानः,
पुं,
 (अपानिति अधोदेशात् निःसरति, अप + अन् + अच् ।) गुदस्थवायुः । इत्यमरः ॥
अवाग्गमनवान् पाष्वादिस्थानवर्त्ती वायुः । इतिवेदान्तसारः ॥
(“अधोनयत्यपानस्तु आहारञ्च नृणामधः ।मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्त्यते” ॥
इत्युक्तलक्षणोऽवाग्गमनवान् कृकाटिकापृष्ठपार्श्व-पायूपस्थवृत्तिवायुः । गुदस्थवायुः ।)(“प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ” ।इवि भगवद्गीता ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अपान
पु०
 अपानयति अपसारयति मूत्रादि अप + आ + नी-ड अपसारयति अधोऽनिति गच्छति वा अप + अन--अच् वा१ मूत्रादेरधो नयनशीले, गुह्यदेशस्थे, “अधोनयन-त्यपानस्तु आहारञ्च नृणा पुन” तित्युक्तलक्षणे “मूत्रशुक्र-वहोवायुरपान इति कीर्त्त्यते” इत्युक्तलक्षणे च वायौ ।“प्राणोऽपानव्यानसमान इत्येतेत् सर्वं प्राण” इति वृ०“अपनयनात् मूत्रपुरीषादेरपानोऽधोवृत्तिर्वावुः नाभि-स्थान” इति मा० “अथ योऽस्य प्रत्यङ्शुषिः सोऽ-पान” इति छा० उ० । “अथ योऽस्य प्रत्यङ्शुषिः पश्चिम-दिक्थो वायुविशेवः स मूत्रपुरीषाद्यन्नथोऽनितीत्यपान”इति भा० “यद्वै प्राणिति स प्राणः यदपानिति सोऽ-पान इति” छा० उ० । “यद्वै पुरुषः प्राणितिमुखनासिकाभ्यां वायुं वहिर्निस्सारयति स प्राणाख्योवायुर्वायुवृत्तिविशेषः यदपानित्यपश्यमिति ताभ्यामेव मुख-नासिकाभ्याम् अन्तराकर्षति वायुः सोऽपानोऽपानाख्यावृत्तिरिति” भा० । पदार्थादर्शे तु पूर्व्वोक्तैव निरुक्तिर्दर्शितायथा अपानयत्यपानोऽयमाहारं च मलार्पितम् । “शुक्रंमूत्रं तथोत्सर्गमपानस्तेन मारुतः । इन्द्रगोपप्रभाकाशःसन्ध्याजलदसन्निभः ॥
स च मेढ्रे च पायौ च ऊरुवङ्क्षणजानुषु । जङ्घोदरे कृकाट्याञ्च नाभिमूले च तिष्ठती” तियोगार्णवः । “प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं प्रति-ष्ठतीति” महा० भा० “प्राणापानौ समौ कृत्वा नासा-भ्यन्तरचारिणा” विति गीता । अप + अन--भावे घञ् । २ अ-पानक्रियायाम् वहिर्गतायाः ३ प्राणवृत्तेरन्तः प्रवेशने
पु०
 “प्रजाभ्योऽपानायेति” ता० ब्रा० । “अपानः वहिर्गतायाःप्राणवृत्तेरन्तःप्रवेशनमपाननं तेन हि वायुः शरीरे नीयतेअपानेन, यतः “प्राणो न पराभवतीति” श्रुत्यन्तरमिति”ता० भा० । आधारे घञ् ४ गुह्यस्थाने
पु०
 ।
Capeller
German
अपान॑
m.
 der Aushauch (einer von den
Winden im Körper)
After.
Burnouf
French
अपान अपान
m.
 (अन्) le souffle expiré
respiration,
haleine.
Un des cinq souffles ou esprits vitaux: अपाने
जुह्वन्ति प्राणम् ils sacrifient l'aspiration dans la respiration.
Anus.
Cf. उदान, प्राण, समान, व्यान।
Stchoupak
French
अपान-
m.
 souffle de haut en bas, respiration en gén.
anus.
अपानोद्गार-
m.
 pet.