अपस्मार (apasmAra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishअपस्मारः [apasmārḥ] स्मृतिः [smṛtiḥ], स्मृतिः [अपस्मारयति स्मरणं विलोपयति, स्मृ-णिच्, कर्तरि अच्, or अपगतः स्मारः स्मरणं यतः]
Forgetfulness, loss of memory
स्मर ˚ 1.89.
Epilepsy, falling sickness
Suśr. thus derives it
स्मृतिर्भूतार्थविज्ञान- मपश्च परिवर्जने । अपस्मार इति प्रोक्तस्ततो$यं व्याधिरन्तकृत् ॥
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishGoldstucker
Englishअपस्मार Tatpur. m. (-रः) (In Medicine.) Epilepsy, falling
sickness
according to Suśruta, of four kinds, the three
first produced by the derangement of air, bile and phlegm,
the fourth by the combination of the three. (A definition
of Ātreya is: पित्तं रक्तं मरुच्छेष्मा उदानः कुपितो भृशम् ।
प्राणः शिरसि संकुप्य कुरुते नष्टचेष्टताम्.) In Rhetoric it is
mentioned as a व्यभिचारिभाव or an accessory condition of
the Erotic (शृङ्गार), Pathetic (करुण), the Fearful (भयानक)
and the Disgustful (बीभत्म), and is defined--but happily
this definition has not guided the Hindu poets in the re-
presentation of their characters--as ‘dementation caused
by the planets or similar evil influences and causing falls,
trembling, perspiration, foaming at the mouth, slavering
&c.’. E. स्मृ with अप, kṛt aff. घञ्.
Hindi
Hindiभुलक्कड़
Apte Hindi
Hindiअपस्मारः
- अपस्मृ+घञ्
स्मरण शक्ति का अभाव
अपस्मारः
- अपस्मृ+घञ्
"मिरगी रोग, मूर्छा रोग "
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअपस्मार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂರ್ಚ್ಛೆ ರೋಗ
निष्पत्तिः - > अप + स्मृ (चिन्तायाम्) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > अपस्मारयति
Edgerton Buddhist Hybrid
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetanrjed byed
अपस्मार
rje brjed kyi gnod
अपस्मार
brjed byed
अपस्मार
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritअपस्मारः स्यादावेशो निर्वेदः स्वावमाननम् ॥ ३२१ ॥
अपस्मार (पुं), आवेश (पुं), निर्वेद (पुं), स्वावमानन (क्ली)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritअपस्मारः, (अपस्मर्य्यते पूर्व्ववृत्तं विस्मर्य्यतेऽनेन, अप + स्मृ + करणे घञ् ।) रोगविशेषः । मृगीइति भाषा । तत्पर्य्यायः । अङ्गविकृतिः २ ला-लाधः ३ भूतविक्रिया ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
तस्य सामान्यरूपं ।“तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः ।अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्व्विधः” ॥
* ॥
तस्य निदानपूर्व्विका सम्प्राप्तिः ।“चिन्ताशोकादिभिः क्रुद्धादोषा हृत्स्रोतसि स्थिताः ।कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्व्वते” ॥
* ॥
तस्य पूर्व्वरूपं । यथा, --“हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्च्छा प्रमूढता ।निद्रानाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवत्यथ” ॥
* ॥
वातिकस्य रूपं ।“कम्पते प्रदशेत् दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि ।परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात्” ॥
* ॥
पैत्तिकस्य रूपं ।“पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शनः ॥
सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः” ॥
* ॥
श्लैष्मिकरूपं ।“शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतहृष्टाङ्गजो गुरुः ।पश्यन् शुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात्” ॥
*त्रिदोषजरूपं ।“सर्व्वैरेभिः समस्तैश्च लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः” ॥
* ॥
असाध्यलक्षणं ॥
अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः ॥
* ॥
अरिष्टलक्षणं ।“प्रस्फुरन्तं सुबहुशः क्षीणं प्रचलितभ्रुवं ।नेत्राभ्याञ्च विकुर्व्वाणमपस्मारो विनाशयेत्” ॥
* ॥
तस्य वेगकालः ।“पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः ।अपस्माराय कुर्व्वन्ति वेगं किञ्चिदथांन्तरं ॥
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ वीजानि कानिचित् ।शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्चयाः” ॥
इति माधवकरः ॥
* ॥
तस्य चिकित्सा । यथा, --“तैलेन लशुनः सेव्यः पयसा च शतावरी ।ब्राह्मीरसश्च मधुना सर्व्वापस्मारभेषजं ॥
* ॥
चूर्णैः सिद्धार्थकादीनां भक्षितैरथवापि तैः ।गोमूत्रपिष्टैः सर्व्वाङ्गलेपैः शाम्यत्यपस्मृतिः” ॥
सिद्धार्थकादिः उन्मादोक्तः ॥
* ॥
“शिग्रुकट्वङ्गकिणिहीनिम्बत्वग्रसपाचितं ।चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलमभ्यङ्गने हितं” ॥
कट्वङ्गः शोनापाठा । किणिही चिरिचिरा ॥
* ॥
“निर्गुण्डीभववन्दाकनावनस्य प्रयोगतः ।उपैति सहसा नाशमपस्मारो महागदः ॥
* ॥
मनोह्वा तार्क्ष्यविष्ठा वा शकृत् पारावतस्य च ।अञ्जनाद्धन्त्यपस्मारमुन्मादञ्च विशेषतः” ॥
मनोह्वा मनःशिला । तार्क्ष्यो गरुडः । शकृत्विष्ठा ॥
* ॥
“यः खादेत् क्षीरभक्ताशी माक्षिकेण वचारजः ।अपस्मारं महाघोरं चिरोत्थं स जयेद्ध्रुवं” ॥
वचा घुरवच् ॥
* ॥
“कुष्माण्डकफलोत्थेन रसेन परिपेषितं ।अपस्मारविनाशाय षष्ठ्याह्वं च पिबेत् त्र्यहं” ॥
त्र्यहमिति एतस्य पानाद्दिवसत्रयेणैवापस्मारोप-शमो भवतीत्यभिप्रायः ॥
* ॥
“ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीशृतं घृतं ।पुराणं स्यादपस्मारोन्मादग्रहहरं परं” ॥
एतस्य प्रक्रिया । पुराणं गोघृतं प्रस्थमितं वचा-कुष्ठशङ्खपुष्पीणां समुदितानां कुडवमितानां क-ल्केन प्रस्थमितब्राह्मीरसपिष्टेन पचेत् । ब्राह्मी-घृतं ॥
* ॥
“कुष्माण्डकरसे सर्पिरष्टादशगुणे पचेत् ।यष्ट्याह्वकल्कं तत्पानमपस्मारविनाशनं” ॥
कुष्माण्डकघृतं ॥
* ॥
“द्वौ कीटमेषौ विधिवदानीय रविवासरे ।कण्ठे भुजे वा संधार्य्य जयेदुग्रामपस्मृतिं” ॥
अयन्तु कीटो नदीतीरे सिकतामध्ये तिष्ठति ॥
* ॥
“शिग्रुकुष्ठजलाजाजीलशुनव्योषहिङ्गुभिः ।वस्तमूत्रे शृतं तैलं नावनं स्यादपस्मृतौ” ॥
जलं बालकं । अजाजी जीरकः । वस्तः छागः ।नावनं नस्यं ॥
* ॥
इत्यपस्माराधिकारः । इतिभावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritअपस्मार अपस्मारयति स्मरणं विलोपयति अप + स्मृ-णिच्--कर्त्तरि अच्, अपगतः स्मारः स्मरणंयतो वा । १ रोग-भेदे । स च सुश्रुते दर्शितो यथा “स्मृतिर्भूतार्थविज्ञानमपश्चपरिवर्जने अपस्मार इति प्रोक्तस्ततोऽयं व्याधिरन्तकृत् ॥
मिय्यादियोगेन्द्रियार्थकर्म्मणामतिसेवनात् । विरुद्धमलिना-हारविहारकुपितैर्मलैः । वेगनिग्रहशीलानामहिताशुचि-भोजिनाम् । रजस्तमोऽभिभूतानां गच्छताञ्च रजस्वलाम् ॥
तथा कामभयोद्वेगक्रोधशोकादिभिर्भृशम् । चेतस्यभिहतेपुम्सामपस्मारोऽभिजायते ॥
संज्ञावहेषु स्रोतःसु दोषव्याप्तेषुमानवः । रजस्तमःपरीतेषुमूढो भ्रान्तेन चेतसा ॥
विक्षिपन्हस्तपादौ च विजिह्वभ्रूर्विलोचनः । दन्तान् वादन् वमन्फेनं विवृताक्षः पतेत् क्षितौ ॥
अल्पकालान्तरञ्चापि पुनःसंज्ञां लभेत सः । सोऽपस्मार इति प्रोक्तः स च दृष्टश्चतुर्विधः ॥
वातपित्तकफैर्नॄणाञ्चतुर्थः सन्निपाततः । हृत्कम्पः शून्यतास्वेदोध्यानं मूर्च्छा प्रमूढता ॥
निद्रानाशश्च तस्मिंस्तु भविष्यतिभवन्त्यथ । वेपमानो दशेद्दन्तान् श्वसन् फेनं वमन्नपि ॥
यो ब्रूयाद्विकृतं सत्वं कृष्णं मामनुधावति । ततो मे चित्त-नाशः स्यात्सोऽपस्मारोऽनिलात्मकः ॥
तृट्तापस्वेदमूर्च्छा-र्त्तोध्वनन्नङ्गानि विह्वलः । यो ब्रूयाद्विकृतं सत्वं पीतंमामनुधावति ॥
ततो मे चित्तनाशः स्यात्स पित्तभवउच्यते । शीतहृल्लासनिद्रार्त्तः पतन् भूमौ वमन् कफम् ॥
यो ब्रूयाद्विकृतं सत्वं शुक्लं मामनुधावति । ततो मे चित्त-नाशः यात्सोऽपस्मारः कफात्मकः ॥
हृदि तोदस्तृडुत्क्लेद-स्त्रिष्वप्येतेषु संस्थया । प्रलापः कूजनं क्लेशः प्रत्येकन्तुभवेदिह ॥
सर्व्वलिङ्गसमावायः सर्व्वदोषप्रकोपजे ।अनिमित्तागमाद्व्याधेर्गमनादकृतेऽपि च ॥
आगमाच्चाप्यप-स्मारं वदन्त्यन्ये न दोषजम् क्रमोपयोगाद्दोषाणां क्षणि-कत्वात्तथैव च ॥
आगमाद्वैश्वरूप्याच्च स तु निर्वर्ण्यते बुधैः ।वर्षत्यपि यथा देवे भूमौ वीजानि कानिचित् ॥
शरदिप्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुद्भवः । स्थायिनः केचिदल्पेनकालेनाभिप्रवर्द्धिताः ॥
दर्शयन्ति विकारांस्तु विश्वरूपान्नि-सर्गतः । अपस्मारो महाव्याधिस्तस्माद्दोषज एव तु” इति ॥
“धूर्त्तोऽपस्माररोगी स्यादिति” शाता० कर्म्म० । “अपस्मा-रादिरोगाणां ज्वरादीनां विशेषत इति” घटुकस्तोत्रम् ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.