| YouTube Channel

अपवादः (apavAdaH)

 
Apte
English
अपवादः [apavādḥ], 1 Censuring, reviling
censure, reproach, blame, abuse
आः तातापवादभिन्नमर्याद
U.*
 5
लोकापवादो बल- वान्मतो मे
R.*
 14.4
लोकापवादाद्भयम्
Bh.*
 2.62
scandal, evil report
चिरकालान्मया श्रुतस्तवापवादः Pt.I
Ki.*
 11.25, 14.12
Mk.*
 9.3
U.*
 1
Pt.*
 4
Y.*
 2.27
देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः
U.*
 1.6 spreading or indulging in scandals about
न केवलमत्याहितं सापवादमपि
U.*
 2
साप- वादम् censuringly
Māl.
 9.
An exception, a special rule that restricts or sets aside a general rule (opp. उत्सर्ग)
मा हिंस्यात्सर्वभूतानि इति उत्सर्गः
वायव्यं श्वेतमालभेत इत्यपवादः
अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः
Ku.*
 2.27
R.*
 15.7
˚प्रत्ययः exceptional suffix
˚स्थलम् a case for a special rule.
An order, command
ततो$पवादेन पताकिनीपते- श्चचाल निर्ह्रादवती महाचमूः
Ki.*
 14.27.
cf.
 ... अपवादस्तु निन्दने । आज्ञायां स्यात् ... । Nm.
Refutation
(in Vedānta Phil.) refutation as of a wrong imputation or belief
रज्जुविव- र्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्ववत्, वस्तुभूतब्रह्मणो विवर्तस्य प्रपञ्चादेः वस्तु- भूतरूपतो$पदेशः अपवादः Tv.
अध्यारोपापवादाभ्यां वस्तुतत्त्वविनिश्चयः Vedānta
hence also, a means of refutation.
Confidence, trust.
Love
familiarity.
A small bell or other instrument sounded to decoy deer
मधुकरैरपवाद- करैरिव
Śi.*
 6.9
(˚करैः
=
 व्याधैः
अपवादं मृगवञ्चनाय घण्टादि- कुत्सितवाद्यं कुर्वन्ति तैः Malli.)
Apte 1890
English
अपवादः 1 Censuring, reviling
censure, reproach, blame, abuse
आस्तातापवादभिन्नमर्याद U. 5
लोकापवादो बलवान्मतो मे R. 14. 40
लोकापवादाद्भयं Bh. 2. 62
scandal, evil report
चिरकालान्मया श्रुतस्तवापवादः Pt. 1
Ki. 11. 25, 14. 12
Mk. 9. 3
U. 1
Pt. 4
Y. 2. 207
देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः U. 1. 6 spreading or indulging in scandals about
न केवलभत्याहितं सापवादमपि U. 2
सापवादं censuringly Māl. 9.
2 An exception, a special rule that restricts or sets aside a general rule (opp. उत्सर्ग)
मा हिंस्यात्सर्वभूतानि इति उत्सर्गः
वायव्यं श्वेतमालभेत इत्यपवादः
अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः Ku. 2. 27
R. 15. 7
°प्रत्ययः exceptional suffix
°स्थलं a case for a special rule.
3 An order, command
ततोपवादेन पताकिनीपतेश्चचाल निर्ह्रादवतीमहाचमूः Ki. 14. 27.
4 Refutation
(in Vedānta phil.) refutation as of a wrong imputation or belief
रज्जुविवर्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्ववत्, वस्तुभूतब्रह्मणो विवर्तस्य प्रपंचादेः वस्तुभूतरूपतोपदेशः अपवादः Tv.
अध्यारोपापवादाभ्यां वस्तुतत्त्वविनिश्चयः Vedānta
hence also, a means of refutation.
5 Confidence, trust.
6 Love
familiarity.
7 A small bell or other instrument sounded to decoy deer
मधुकरैरपवादकरैरिव Śi. 6. 9
(°करैः = व्याधैः, अपवादं मृगवंचनाय घंटादिकुत्सितवाद्यंकुर्वंति तैः Malli.)
Apte Hindi
Hindi
अपवादः
पुं*
 - अप+वद्+घञ्
"निन्दा, भर्त्सना, कलंक"
अपवादः
पुं*
 - अप+वद्+घञ्
सामान्य नियम को बाधित करने वाला विशेष नियम
अपवादः
पुं*
 - अप+वद्+घञ्
"आदेश, आज्ञा"
अपवादः
पुं*
 - अप+वद्+घञ्
"निराकरण, मिथ्यारोपण या मिथ्याविश्वास का निराकरण"
अपवादः
पुं*
 - अप+वद्+घञ्
भरोसा
अपवादः
पुं*
 - अप+वद्+घञ्
"प्रेम, घनिष्ठता"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अप+वद(व्यक्तायां वाचि)+घञ् । ‘भावे’ ३.३.१८। १.निन्दा । ‘कोऽपवादः स्तुतिपदे यदशीलेषु चञ्चलाः’ किरा०११.२५। २.मिथ्याकथनम् । ‘गुणापवादेन तदन्यरोपणात्’ किरा० १४.१२ । ३.आज्ञा । ‘ततोऽपवादेन पताकिनीपतेः’ किरा०१४.२७। ४.विश्रम्भः, विश्वासः। ‘अपवादस्तु निन्दायामाज्ञाविश्रम्भयोरपि’ मेदिनी । ५.लघुवाद्यविशेषः। ‘मधुकरैरपवादकरैरिव’ माघः६.९। ६.अपकीर्तिः। ७.अपोद्यते सामान्यशास्त्रम् अनेन । अप+वद+घञ् । ‘हलश्च’ ३.३.१२१ । बाधकशास्त्रम् । ‘अपवादमिवोत्सर्गं व्यावर्तयितुमीश्वरः’ रघुः१५.७।८.वचनीयम्, आक्षेपः। देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः’ उ०रा०१.६। ९.निरसनम् । १०.अपोद्यते अपवाह्यते मिथ्याभूतम् अनेन । अप+वद+घञ् (करने) मिथ्याभूतपदार्थनिवारणार्थम् उअपदेशभेदः -वेदा०। ‘अध्यारोपापवादाभ्यां वस्तुतत्त्वविनिश्चयः’ वेदा०प्र०।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दुर्वचम्, गर्हा, निन्दा, अपभाषणम्, कुवचनम्, दुर्वचनम्, खलोक्तिः, दुरालापः, दुर्वादः, अपवादः, गर्हणम्, परुषोक्तिः, शपनम्, विदूषणम्, अधिक्षेपः
noun
दुष्टं वचनम्।
"केनापि दुर्वचं न प्रयोक्तव्यम्।"
Synonyms:
 निन्दा, निन्दावाक्यम्, आक्षेपः, अधिक्षेपः, निर्भर्त्सना, दुरुक्तिः, अपवादः, परिवादः, गर्हा, दुष्कृतिः, निन्दनम्, अवर्णः, निर्व्वादः, परीवादः, उपक्रोशः, जुगुभा, कुत्सा, गर्हणम्, जुगुभनम्, कुत्सनम्, अपक्रोशः, भर्त्सनम्, अववादः, धिक्क्रिया, गर्हणा
noun
कस्यापि वास्तविकं कल्पितं वा दोषकथनम्।
"अस्माभिः कस्यापि निन्दा न कर्तव्या।"
Synonyms:
 आक्षेपः, अपवादः, परिवादः, अभिशंसनम्, अभिशापः, पिशुनवाक्यम्, कलङ्कः, अकीर्तिकरणम्, अयशस्करणम्, अकीर्तिः
noun
दोषारोपणम्।
"अविचार्य कस्यापि शीलस्य आक्षेपः अयोग्यः।/ विरुद्धमाक्षेपवचस्तितिक्षितम्।"
Synonyms:
 अपवादः, निषेधः, व्यावृतिः, वर्जः, वर्जनम्, अपासनम्, पर्युदासः, व्युदासः, अपहानिः, विनिर्मोकः, परिहारः, परिहरणम्, व्यतिरेकः
noun
सामान्यनियमविरोधी।
"अस्य नियमस्य अपवादाः सन्ति।"
Synonyms:
 अपमानः, भर्त्सना, निर्भर्त्सना, अवज्ञा, अवज्ञानम्, परिभवः, अवलेपः, अवहेला, अवहेलनम्, अनादरः, परिवादः, अनादरक्रिया, अपवादः, अवमानवाक्यम्, तिरस्कारवाक्यम्, तिरस्कारः, तिरस्क्रिया, परिभावः, परिवादः, वाक्पारुष्यम्, परिभाषणम्, असूर्क्षणम्, अवमानना, रीढा, क्षेपः, निन्दा, दुर्वचः, धर्षणम्, अनार्यम्, खलोक्तिः, अपमानक्रिया, अपमानवाक्यम्, विमानना
noun
सा उक्तिः आचारो वा येन कस्यचित् प्रतिष्ठायाः न्यूनता भवति।
"कस्यापि अपमानः न करणीयः।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: अपवादः
Root: अपवादः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ blot
⇒ spot
⇒ mark
⇒ soil
⇒ blame
⇒ stain
⇒ dark spot
⇒ pollution
⇒ defamation
Shloka(s):
3|3|4|1 ► उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः कलङ्कोऽङ्कापवादयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|4|1 ⇢ कलङकः (कलङ्क) (पुं) ⇒ blot, spot, mark, soil, blame, stain, dark spot, pollution, defamation
Related word(s):
जातिः ➡ मानसिकभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अपवादः,
पुं,
 (अप + वद् + भावे घञ् ।) आज्ञा ।निम्दा । तत्पर्य्यायः । अवर्णः २ आक्षेपः ३निर्व्वादः ४ परीवादः ५ उपक्रोशः ६ जुगुप्सा ७कुत्सा ८ गर्हणं ९ इत्यमरः ॥
(वचनीयं । “लोका-पवादाद्भयं” इति नीतिशतके । “देव्यामपिहि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः” । “हा कथंसीतादेव्या ईदृशमचिन्तनीयं जनापवादं देवस्यकथयिष्यामि” । इति उत्तरचरिते । आज्ञा ।अनुमतिः । आदेशः । “ततोऽपवादेन पताकिनी-पतेश्चचाल निर्हादवती महाचमूः” । इति भारविः ।) विश्वासः । इति मेदिनी ॥
विशेषः ।बाधकः । यथा, --“क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते” ।इति कलापपरिशिष्टं ॥
रज्जुविवर्त्तस्य सर्पस्यरज्जुमात्रत्ववत् वस्तुविवर्त्तस्यावस्तुनोऽज्ञानादेःप्रपञ्चस्य वस्तुमात्रत्वं । तदुक्तं ।“सतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विकार इत्युदीरितः ।अतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विवर्त्त इत्युदाहृतः” ॥
अस्य फलं । आभ्यां अध्यारोपापवादाभ्यां तत्त्व-म्पदार्थशोधनमपि सिद्धं भवति । इति वेदान्त-सारः ॥