अपत्य (apatya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishअपत्य - apatya - - offspring
अपत्य - apatya - - descendant
अपत्य - apatya - - patronymical affix
अपत्य - apatya - - child
अपत्य आपत्यार्थशब्द - apatya ApatyArthazabda - - patronymic
Wilson
EnglishApte
Englishअपत्यम् [apatyam], [न पतन्ति पितरो$नेन, पत् बाहु˚ करणे यत् न. त.
some derive it from अप, the termination त्य being added to it, as in तत्रत्य, अत्रत्य, sprung from a stock
Yāska gives two etymologies: अपत्यं कस्मात् अपततं भवति पितुः सकाशादेत्य पृथगिव ततं भवति, अनेन जातेन सता पिता नरके न पततीति चा] Offspring, child, progeny, issue (of animals and men)
offspring in general (male or female)
sons or grandsons and other later generations of a Gotra
अपत्यं पौत्रप्रभृत्ति गोत्रम् IV.* 1.162
अपत्यैरिव नीवार भागधेयो चितैर्मृमैः 1.5. (Bhavabhūti calls apatya 'a knot for tying parents together' अन्योन्यसंश्लेषणम् पित्रोः
अन्तः- करणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् । आनन्दग्रन्थिरेको$यमपत्यमिति वध्यते ॥ 3.17).
A partronymic affix
स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ताः Ak.
˚अधिकारप्रकरणम् Sk.
-काम desirous of progeny. -जीवः of a plant (Mar. पुत्रजीवी). -द giving offspring (as a Mantra ) -ता State of childhood
शूद्रावेदी पतति......तदपत्यतया भृगोः 3.16. (-दा) of a plant (गर्भदात्रीवृक्ष). -पथः the vulva. -प्रत्ययः a patronymic affix. -विक्रयिन् a seller of his children, a father who sells his girl for money to a bridegroom. -शत्रुः [अपत्यं शत्रुर्गर्भभेदनेन नाशकं यस्याः सा]
'having the child for its enemy', a crab (said to die in producing young).
a serpent. -साच् accompanied with offspring.
Apte 1890
Englishअपत्यं [न पतंति पितरोऽनेन, पत् बाहु° करणे यत्, न. त.
some derive it from अप, the termination त्य being added to it, as in तत्रत्य, अत्रत्य, sprung from a stock
Yāska gives two etymologies: अपत्यं कस्मात् अपततं भवति पितुः सकाशादेत्य पृथगिव ततं भवति, अनेन जातेन सता पिता नरके न पततीति वा] 1 Offspring, child, progeny, issue (of animals and men)
offspring in general (male or female)
sons or grandsons and other later generations of a Gotra
अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं P. IV. 1. 162
अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः R. 1. 50. (Bhavabhūti calls an apatya ‘a knot for tying parents together’ अन्योन्यसंश्लेषणंपित्रोः
अंतःकरणतत्त्वस्य दंपत्योः स्नेहसंश्रयात् । आनंदग्रंथिरेकोयमपत्यमिति बध्यते ॥ U. 3. 17).
2 A patronymic affix
स्त्रीपुंसयोरपत्यांताः Ak.
°अधिकारप्रकरणं Sk.
Comp.
काम a. desirous of progeny.
जीवः N. of a plant.
द a. giving offspring (as a Mantra &c.). (
दा) N. of a plant (गर्भदात्रीवृक्ष).
पथः the vulva.
प्रत्ययः a patronymic affix.
विक्रयिन् m. a seller of his children, a father who sells his girl for money to a bridegroom.
शत्रुः [अपत्यं शत्रुर्गर्भभेदनेन नाशकं यस्याः सा] {1} ‘having the child for its enemy’, a crab (said to die in proḍucing young). {2} a serpent.
साच् a. Ved. accompanied with offspring.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishअपत्य अपत्य, अम्, n. (fr. अप or according
to native etym. fr. rt. पत् with अ, because a family is by
offspring prevented from falling into decay)
offspring,
child, descendant
a patronymical affix.
—अपत्य-
काम, अस्, आ, अम्, desirous of offspring.
—अपत्य-
जीव, अस्, m., N. of a plant.
—अपत्य-ता, f. state of
childhood.
—अपत्य-द, अस्, आ, अम्, giving offspring
(आ), f., N. of various plants.
—अपत्य-पथ, अस्,
m. the vulva.
—अपत्य-प्रथ्यय, अस्, m. a patro-
nymical affix.
—अपत्य-वत्, आन्, अती, अत्, possessed
of offspring.
—अपत्य-विक्रयिन्, ई, m. a seller of his
offspring
a father who receives a gratuity from his
son-in-law.
—अपत्य-शत्रु, उस्, m. ‘having his de-
scendants for enemies, ’ a crab (said to perish in
producing young).
—अपत्य-साच्, क्, क्, क्, Ved. ac-
companied with offspring.
—अपत्यार्थ-शब्द (°य-
अर्°), अस्, m. a patronymic.
Macdonell
EnglishGoldstucker
Englishअपत्य Tatpur. n. (-त्यम्) Offspring in general, whether male or
female (‘अपत्याभिधाने स्त्रीपुंँल्लिङ्गस्याप्रसिद्धिर्नपुंसकत्वात्’)
whether sons or the later generations of a Gotra (‘पुत्रप-
र्यायोऽपत्यशब्दः । पौत्रप्रभृतौ तु गौण इति भावः’
or ‘अ-
पत्यं पौत्रप्रभृतिगोत्रमिति सूत्रकारेण सामानाधिकरण्येन निर्देशः
कृतः’)
e. g. ऋत्विक्पुरोहितापत्यभार्यादाससनाभिभिः । वि-
वादं वर्जयित्वा तु सर्वांँल्लोकान्जयेद्गृही
but sometimes the
word means only ‘the children’ (‘अपत्याधिकारादन्यत्र लौ-
किकं गोत्रं गृह्यते । अपत्यमात्रं न तु पौत्रप्रभृत्येव’ as the Kā-
śikā observes on Pāṇ. IV. 2. 39).--Compare गोत्र, वृद्ध and
युवन्. [In the passage of the Amarak. ‘स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ताः’
i. e. ‘patronymics are masculines and feminines’, अपत्य im-
plies ‘a patronymical affix’
comm.: ‘अपत्यार्थे विहिता ये
ऽण्णादयस्तदन्ताः’.] E. According to the native etym. अ neg.
and पत्य (पत्, kṛtya aff. यत्) ‘the family being preserved
by them from decay’
it has been proposed to derive this
word from अप, taddh. aff. त्यप्, which E. is plausible from a
grammatical point of view
but the native E. is countenanced
by the words नपात् and नप्तृ qq. vv. which convey a notion
similar to that of अपत्य.
Benfey
EnglishHindi
Hindiसंतान
Apte Hindi
Hindiअपत्यम्
- न पतन्ति पितरोप्ऽनेन-नञ्+पत्+यत्
"सन्तान, बच्चे, प्रजा, संतति, बेटा या बेटी
एक ही कुल में उत्पन्न पुत्र, पौत्र तथा प्रपौत्र"
अपत्यम्
- न पतन्ति पितरोप्ऽनेन-नञ्+पत्+यत्
अपत्यवाचक प्रत्यय
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअपत्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂತತಿ /ಸಂತಾನ
निष्पत्तिः - > पत्लृ (गतौ) कर० "यक्" (उ० ४-१११)
व्युत्पत्तिः - > न पतन्ति पितरो नरकेऽनेन
प्रयोगाः - > "अपत्यभावमापन्नमात्मानममृतोदधेः" । "अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः" ।
उल्लेखाः - > याद० १६-२, रघु० १-५०
अपत्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಗೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೊಮ್ಮಗ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಜೆ
L R Vaidya
EnglishBopp
LatinAnekartha-Dvani-Manjari
Sanskritभूत
पुक्ली
भूत, अपत्य, पृथिव्यादि, काल, सित, राक्षस, प्राप्त, प्राणिन्, कीनाश
अपत्ये च पृथिव्यादौ काले सिते च राक्षसे ।
प्राप्ते प्राणिनि कीनाशे भूतशब्दं प्रचक्षते ॥ ९७ ॥
verse 1.1.1.97
page 0007
तोक
क्ली
तोक, चातक, अपत्य
चातकापत्ययोस्तोकं पापव्यसनयोरघम् ॥ ४ ॥
verse 3.1.1.4
page 0013
Abhyankara Grammar
Englishअपत्य a descendent, male or female, from the son or daughter onwards upto any generation
cf तस्यापत्यम् P, IV.1.92.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritदोहदं दौर्हृदं श्रद्धा लालसा सूतिमासि तु ।
वैजननो विजननं प्रसवो नन्दनः पुनः ॥ ५४१ ॥
उद्वहोऽङ्गात्मजः सूनुस्तनयो दारकः सुतः ।
पुत्रे दुहितरि स्त्रीत्वे तोकापत्यप्रसूतयः ॥ ५४२ ॥
तुक्प्रजोभयोर्भ्रात्रीयो भ्रातृव्यो भ्रातुरात्मजे ।
दोहद (क्ली), दौर्हृद (क्ली), श्रद्धा (स्त्री), लालसा (स्त्री), सूतिमास् (पुं), वैजनन (पुं), विजनन (क्ली), प्रसव (पुं), नन्दन (पुं), उद्वह (पुं), अङ्गज (पुं), आत्मज (पुं), सूनु (पुं), तनय (पुं), दारक (पुं), सुत (पुं), पुत्र (पुं), नन्दना (स्त्री), उद्वहा (स्त्री), अङ्गजा (स्त्री), आत्मजा (स्त्री), सूनु (स्त्री), तनया (स्त्री), दारिका (स्त्री), सुता (स्त्री), पुत्री (स्त्री), तोक (क्ली), अपत्य (क्ली), प्रसूति (स्त्री), तुक् (पुं), प्रजा (स्त्री), भ्रात्रीय (पुं), भ्रातृव्य (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritसूनु
सूनु, सन्तति, आत्मज, तनुज, पुत्र, प्रसूति, सुत, तुक्, तोक, तनय, नन्दन, अपत्य
सूनुः सन्ततिरात्मजश्च तनुजः पुत्रः प्रसूतिः सुतः,
तुक् तोकं तनयश्च नन्दन इति प्राज्ञैरपत्यं स्मृतम् ॥ ४९७ ॥
verse 2.1.1.497
page 0057
नाममाला
Sanskritदेहभव, अपघनभव, कायभव, अङ्गभव, वपुस्भव, संहननभव, तनुभव, कलेवरभव, शरीरभव, मूर्तिभव, देहज, अपघनज, कायज, अङ्गज, वपुस्ज, संहननज, तनुज, कलेवरज, शरीरज, मूर्तिज, सुत, पुत्र, सूनु, अपत्य, तुक्, तोक, आत्मज, प्रजा, उद्वह, तनय, पोत, दारक, नन्दन, अर्भक, स्तनन्धय, उत्तानशय
देहापघनकायाङ्गं वपुः संहननं तनुः ॥ ३८ ॥
कलेवरं शरीरं च मूर्तिः अस्मिन् भवः सुतः ।
पुत्रः सूनुरपत्यं च तुक् तोकं चात्मजः प्रजा ॥ ३९ ॥
उद्वहस्तनयः पोतो दारको नन्दनोऽर्भकः ।
स्तनन्धयोत्तानशयौ स्त्री चेद् दुहितरं विदुः ॥ ४० ॥
verse 0.1.1.38
page 0020
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritअपत्य न पतन्ति पितरोऽनेन पत--वा करणे यत् त० ।पुत्रदुहितृरूपे संताने । “नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति श्रुतेःपुत्राभावे स्वर्गादिलोकानुत्पत्तेः “पुत्रेण लोकान् जयतिपौत्रेणानन्त्यमश्नुते अथ पुत्रस्य पौत्रेण व्रध्नस्याप्नोति पिष्टप-मिति” या० स्मृतेश्च तदुत्पादेने स्वर्गलोकलाभोक्तेः“पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात्पुत्र” इति स्मृत्या नरकनिस्तारकत्वस्य श्रुतेश्च सुतादीनांपतनाहेतुत्वात् तथात्वम् पौत्रादीनामपि पतनाहेतुत्वात्अपत्यत्वम् । अतएव “अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रभिति” पा०सूत्रे पौत्रादीनामप्यपत्यशब्दपाच्यतोक्ता । पौत्रादीनां तु-गोत्रसंज्ञापीति विशेषः । “अपत्यं पितुरेव स्यात् ततःप्राचामपीति चेति” सि० कौ० का० । “अपत्यैरिव नीवार-भागघेयोचितैर्मृगैरिति” रघुः । “सोऽपत्यंभ्रातुरुत्पाद्येति”“अपत्यलाभात् या तु स्त्रीति, “अपत्यं धर्मशुश्रूषेति”च मनुः ।
Grassman
GermanBurnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.