| YouTube Channel

अन्वयः (anvayaH)

 
Apte
English
अन्वयः [anvayḥ], [इ कर्तरि भावे वा अच्]
Going after, following
follower, retinue, attendants
का त्वमेकाकिनी भीरु निरन्वयजने वने
Bk.*
 5.66.
Association, connection, relation
गन्धः कटुकान्वयः
=
 कटुकान्वितः.
The natural order or connection of words in a sentence, construing grammatical order or relation
पदानां परस्पराकाङ्क्षा योग्यता च, or शब्दानां परस्परमर्थानुगमनम्
तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वय- बोधने S. D.
logical connection of words, अत्र (in the ex. तिष्ठतु सर्पिः) सर्पिःशब्दस्य स्थितिक्रियायामन्वयः
P.
 VIII.3.44 Sk
परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्य एकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः
P.
 II.2.29 Sk.
Drift, tenor, purport.
Race, family, lineage
रघूणामन्वयं वक्ष्ये
R.*
 1.9, 12
3.27
12. 33
अन्वयगुणः
Mv.*
 4.22 virtue of my race.
Descendants, posterity
ताभ्य ऋते अन्वयः
Y.*
 2.117
स˚ along with the family or descendants
Ms.*
 2.168
जातस्तु गण्यते सो$त्र यः स्फुरत्यन्वयाधिकम्
Pt.*
 1.27.
Logical connection of cause and effect, logical continuance
जन्माद्यस्य यतो$न्वयादितरतः
Bhāg.*
 1.1.1.
Being seen (प्रत्यक्ष)
स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतम् । निरन्वयं भवेत्स्तेयम्...
Ms.*
 8.332.
(In Nyāya) Statement of the constant and invariable concomitance of the हेतु (middle term) and the साध्य (major term) of an Indian syllogism (हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिरन्वयः). In the familiar instance पर्वतो वह्निमान् धूमवत्त्वात् the relation यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निः (wherever there is smoke there is fire) is called अन्वय or अन्वयव्याप्ति. अन्वय, in fact, corresponds to the universal A proposition of European logic 'All A is B.' The 'व्यतिरेकव्याप्ति' means an assertion of the concomitance of the absence of साध्य and the absence of हेतु (तदभावयोः हेत्वभावसाध्याभावयोः व्याप्तिः) and corresponds to the converted A proposition 'All not-B is not-A'
or in Sanskrit यत्र यत्र वह्निर्नास्ति तत्र तत्र धूमो$पि नास्ति
and a cause or हेतु is said to be connected with its effect by अन्वयव्यतिरेकव्याप्ति when both the affirmative and negative relations between the thing to be proved and the cause that proves can be equally asserted
such a Hetu alone makes the argument perfectly sound and incapable of refutation. This process of arriving at the Vyāpti or universal proposition corresponds to the methods of Agreement and Difference in Mill's Logic
साध्ये निश्चितमन्वयेन घटितम्
Mu.*
 5.1.
Com.
 -आगत
a.
 hereditary
Pt.*
 1, 3
˚तं वैरम्
Pt.*
 3. -ज्ञः a genealogist
अथ स्तुते बन्दिभिरन्वयज्ञैः
R.*
 6.8. -व्यतिरेक (˚कौ or ˚कम्)
positive and negative assertion
agreement and contrariety or difference
see above.
rule and exception. -व्याप्तिः
f.
 affirmative assertion or agreement, affirmative universal.
Apte 1890
English
अन्वयः [इ कर्तरि भावे वा अच्] 1 Going after, following
also, follower, retinue, attendants
का त्वमेकाकिनी भीरु निरन्वयजने वने Bk. 5. 66.
2 Association, connection, relation
गंधः कटुकान्वयः = कटुकान्वितः.
3 The natural order or connection of words in a sentence, construing, grammatical order or relation
पदानां परस्पराकांक्षा योग्यता च, or शब्दानां परस्परमर्थानुगमनं
तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयबोधने S. D
logical connection of words, अत्र (in the ex. तिष्ठतु सर्पिः) सर्पिःशब्दस्य स्थितिक्रियायामन्वयः P. VIII. 3. 44 Sk
परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्य एकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः P. II. 2. 29 Sk.
4 Drift, tenor, purport.
5 Race, family, lineage
रघूणामन्वयं वक्ष्ये R. 1. 9, 12
3. 27
12. 33
अन्वयगुणः Mv. 4. 22 virtue of my race.
6 Descendants, posterity
ताभ्य ऋते अन्वयः Y. 2. 117
स° along with the family or descendants
Ms. 2. 168
Pt. 1. 27.
7 Logical connection of cause and effect, logical continuance
जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतः Bhāg.
8 Being seen (प्रत्यक्ष)
स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतं । निरन्वयं भवेत्स्तेयं Ms. 8. 332.
9 (In Nyāya) Statement of the constant and invariable concomitance of the हेतु (middle term) and the साध्य (major term) of an Indian syllogism (हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिरन्वयः). In the familiar instance पर्वतो वह्निमान् धूमवत्त्वात् the relation यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निः (wherever there is smoke there is fire) is called अन्वय or अन्वयव्याप्ति, अन्वय, in fact, corresponds to the universal A proposition of European logic ‘All A is B.’ The ‘व्यतिरेकव्याप्ति’ means an assertion of the concomitance of the absence of साध्य and the absence of हेतु (तदभावयोः हेत्वभावसाध्याभावयोः व्याप्तिः) and corresponds to the converted A proposition ‘All notB is not-A’
or in Sanskrit यत्र यत्र वह्निर्नास्ति तत्र तत्र धूमोपि नास्ति
and a cause or हेतु is said to be connected with its effect by अन्वयव्यतिरेकव्याप्ति when both the affirmative and negative relations between the thing to be proved and the cause that proves can be equally asserted
such a Hetu alone makes the argument perfectly sound and incapable of refutation. This process of arriving at the Vyāpti or universal proposition corresponds to the methods of Agreement and Difference in Mill's Logic
साध्ये निश्चितमन्वयेन घटितं Mu. 5. 10.
Comp.
आगत a. hereditary
Pt. 1, 3
°तं वैरं Pt. 3.
ज्ञः a genealogist
अथ स्तुते बंदिभिरन्वयज्ञैः R. 6. 8.
व्यतिरेक (°कौ or °कं) {1} positive and negative assertion
agreement and contrariety or difference
see above. {2} rule and exception.
व्याप्तिः f. affirmative assertion or agreement, affirmative universal.
Apte Hindi
Hindi
अन्वयः
पुं*
 - अनु+इ+अच्
"पीछे जाना, अनुगमन, अनुगामी, परिजन, सेवकवर्ग"
अन्वयः
पुं*
 - अनु+इ+अच्
"साहचर्य, मेलजोल, संबंध"
अन्वयः
पुं*
 - अनु+इ+अच्
"वाक्य में शब्दों का स्वाभाविक क्रम या संबंध, व्याकरण विषयक क्रम या संबंध, शब्दों का युक्तियुक्त संबंध"
अन्वयः
पुं*
 - अनु+इ+अच्
"तात्पर्य, अभिप्राय, प्रयोजन"
अन्वयः
पुं*
 - अनु+इ+अच्
"जाति, कुल, वंश"
अन्वयः
पुं*
 - अनु+इ+अच्
"वंशज, सन्तति, बाद में आने वाली सन्तान"
अन्वयः
पुं*
 - अनु+इ+अच्
"कार्यकारण का तर्कसंगत नैरन्तर्य, भारतीय अनुमितिवाद में साध्य और हेतु की सतत तथा अपरिवर्त्य सहवर्तिता का वर्णन "
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पु) अन्वीयते । अनु+इण्(गतौ)+अच्(भावे) । ‘एरच्’ ३.३.५६। १.कुलम् । ‘कुलान्यभिजनान्वयौ’ अमरः। ‘रघूणामन्वयं वक्ष्ये’ रघुः१.९। २.परस्परसम्बन्धः। पदानां स्वोपस्थाप्यपदार्थानां वा परस्परसम्बन्धः। ‘तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयसिद्धये’ सा०द०२.२०। ३.अनुसरणम् । ४.अनुकूल्यम्, तत्सत्त्वे तत्सत्त्वरूपम् । ‘यत्र धूमः तत्र अग्निः यथा महानसः’ । इत्यन्वयव्याप्तिः । ‘साध्ये निश्चितमन्वयेन घटितम्’ मुद्रा०५.१३। ५.सम्बन्धः। ‘धर्मसूकररूपस्य तवासौ क्षमयान्वये’ याद०१६.२७। ६.अन्वेति इन्द्रियम् । कर्तरि अच् । प्रत्यक्षम् । ‘स्यात् साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत् कृतम् । निरन्वयं भवेत् स्तेयम्’ मनुः८.३२२। (वि) अनुगतः, पश्चाद्गामी। ‘का त्वमेकाकिनी भीरु निरन्वयजने वने’ भट्टिः५.६६।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अन्वयः, जननम्, उपजननम्
noun
वंशपरम्परायां पितरं पितामहं प्रपितामहं च अथवा पुत्रं पौत्रं प्रपौत्रं च अधिकृत्य कृतायां गणनायां क्रमेण स्थानम्।
"तृतीयाद् अन्वयाद् अनन्तरम् अस्माकं गृहे कन्या अजायत।"
Synonyms:
 सम्पर्कः, संबन्धः, सम्बन्धः, अन्वयः
noun
परस्परेण सह वर्तमानः संवादादिकः योगः।
"जलप्लावनस्य कारणात् ग्रामस्य सम्पर्कः अन्यैः स्थानैः सह खण्डितः जातः।"
Synonyms:
 सम्बन्धः, सम्पर्कः, अन्वयः, सन्दर्भः, समन्वयः, व्यासङ्गः, अनुबन्धः, श्लेषः, संयोगः, अनुषङ्गः, संसर्गः, सङ्गः
noun
द्वयोः वस्तुनोः परस्परं वर्तमानः भावः।
"परस्परैः सह उषित्वा पशुभिः सह अपि सम्बन्धः दृढः भवति।"
Synonyms:
 कुलम्, वंशः, अन्वयः, अन्ववायः, कुटुम्बः, जातिः, गोत्रम्, प्रवरम्
noun
एकस्मात् पुरुषाद् उत्पन्नः जनसमुहः।
"श्रेष्ठे कुले जाते अपि श्रेष्ठत्वं कर्मणा एव लभ्यते। /यस्मिन् कुले त्वमुत्पन्नः गजस्तत्र न हन्यते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अन्वयः,
पुं,
 (अनु + इण् + भावे अच् ।) वंशः । कुलं ।इत्यमरः ॥
(“तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः” ।इति रघुवंशे । वंशपरम्परा ।“रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन्” ।इति रघुवंशे ।“काव्यदेव्यभिधा शूरबधूः शुद्धान्वया” ॥
इति राजतरङ्गिणी । वंशजाताः पुत्त्रपौत्त्रादयः ।“मातुर्दुहितरोऽभावे दुहितॄणां तदन्वयः” ।इति नारदः ।“स जीवन्नेव शूद्धत्वमाशु गच्छति सान्वयः” ।इति मनुः ।) पदानां परस्पराकाङ्क्षा योग्यताच । इति दुर्गादासः ॥
परस्परसम्बन्धः । इतिरामतर्कवागीशः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“इण् गतौ”@} 2 ‘अयत्येतीयते गत्याम्, अधीतेऽध्येति चेङिकोः’ 3 इति देवः।
4 आयकः-यिका, 5 गमकः-मिका, 6 प्रत्यायकः-यिका, 7 जिगमिषकः-षिका, 8 प्रतीषिषकः-षिका
एता-त्री, आययिता-त्री, गमयिता-त्री, जिगमिषिता-त्री, प्रतीषिषिता-त्री
9 यन् 10 निर्यन् यती, प्रत्याययन्-न्ती, गमयन्-न्ती, जिगमिषन्-न्ती, प्रतीषिषन्-न्ती
एष्यन्- 11 न्ती-ती, प्रत्याययिष्यन्-न्ती-ती, गमयिष्यन्-न्ती-ती, जिगमिषिष्यन्- न्ती-ती, प्रतीषिषिष्यन्-ती-न्ती
-- प्रत्याययमानः, प्रत्याययिष्यमाणः
-- 12 परीत्-परीतौ-परीतः
-- -- इतं- 13 इतः-इतवान्, 14 उपेतः, प्रत्यायितः, अवगमितः, जिगमिषितः, प्रतीषितः-तवान्
15 अयः, आयः, गमः, 16 इत्वरः, 17 उपेयिवान् 18, ईयिवान् 19, समीयिवान्- 20 उपेयुषी, 21 अत्ययी, 22 अत्यायः, जिगमिषुः, जिगमयिषुः, परीषिषुः
एतव्यम्, 23 उपैतव्यम्, प्रत्याययितव्यम्, गमयितव्यम्, जिगमिषितव्यम्, प्रतीषिषितव्यम्
अयनीयम्, प्रत्यायनीयम्, गमनीयम्, जिगमिषणीयम्, प्रतीषिषणीयम्
24 इत्यम् 25, अनभ्याशमित्यः 26, प्रत्याय्यम्, अवगम्यम्, जिगमिष्यम्, प्रतीषिष्यम्
ईषदयः, -दुरयः-स्वयः, ईषदायः-ईषदवगमः-इत्यादि
-- 27 ईयमानः, प्रत्याय्यमानः, अवगम्यमानः, 28 जिगांस्यमानः, प्रतीष्यमाणः
29 आयः, 30 न्यायः 31, 32 पर्यायः, 33 34 अध्यायः, समयः, 35 अन्वयः, उदयः, न्ययः, व्ययः, 36 अभ्युदयः, न्यायः 37 अवगमः, प्रत्यायः
एतुम्, प्रत्याययितुम्, गमयितुम्, जिगमिषितुम्, प्रतीषिषितुम्
38 इत्या, अपीतिः, 39 समितिः, इतिः, समित् 40, प्रत्यायना, अवगमना, जिगमिषा, जिगमयिषा, प्रतीषिषा, प्रत्याययिषा
अयनम्, 41 अन्तरयणम् 42, अन्तरयनो 43, प्रत्यायनम्, अवगमनम्, जिगमिषणम्, प्रतीषिषणम्
इत्वा, आययित्वा, गमयित्वा, जिगमिषित्वा, ईषिषित्वा
उपेत्य-परीत्य, प्रत्याय्य, 44 अवगमय्य, अवजिगमिष्य, प्रतीषिष्य
45 आयम् २, इत्वा २, प्रत्यायम् २, आययित्वा २, 46 अवगमम् २ अवगामम् २ गमयित्वा २, -- -- -- -- जिगमिषम् २, जिगमिषित्वा २, प्रतीषिषम् २
ईषिषित्वा २
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६८)
02
=>
 (२-अदादिः-१०४५-अनिट्। सक-पर-)
03
=>
 (१४ श्लो।)
04
=>
 [[१। ‘अचो ञणति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ आयादेशः।]]
05
=>
 [[२। ‘णौ गमिरबोधने’ (२-४-४६) इति गमादेशः। अमन्तत्वान्मित्त्वेन उपधाह्रस्वः।]]
06
=>
 [[३। इणो बोधनार्थकत्वात् ‘अबोधने’ (२-४-४६) इत्युक्त्या गमादेशाभावः।]]
07
=>
 [[४। ‘सनि च’ (२-४-४७) इति गमादेशः। ‘गमेरिट् परस्मैपदेषु’ (७-२-५८) इत्यत्र ‘परस्मैपदेषु’ इत्यस्य तङानयोरभावे--इत्यर्थकतया अत्र सन इड् भवति।]]
08
=>
 [[५। ‘सनि च’ (२-४-४७) इत्यत्रापि ‘अबोधने’ इत्यनुवृत्त्या गमादेशाभावे, अजादि- त्वाद् ‘अजादेर्द्वितीयस्य’ (६-१-२) इति द्वितीयस्यैकाचो द्वित्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः।]]
09
=>
 [[६। ‘इणो यण्’ (६-४-८१) इति यणादेशः।]]
10
=>
 [[आ। ‘निर्यत्स्फुलिङ्गाकुलधूमराशिं किं ब्रूहि भूमौ पिनषाम भानुम्। आदन्तनिष्पी- डितपीतमिन्दुं ष्ठीवाम शुष्केक्षुलताऽस्थिकल्पम्’।। भ। का। १२-१८।]]
11
=>
 [[७। ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुमागमस्य वैकल्पिकत्वात् रूपद्वयम्।]]
12
=>
 [[८। ‘षत्वतुकोरसिद्धः’ (६-१-८६) इत्यनेन एकादेशशास्त्रस्यासिद्धत्वात् तुक्।]]
13
=>
 [[B। ‘अहृत धनेश्वरस्य युधि यः समेतमायो धनं तमहमितो विलोक्य बिबुधैः कृतोत्त- मायोधनम्।’ भ। का। १०-३६।]]
14
=>
 [[९। आ + इतः एतः, उप × एत = इति स्थिते ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिं बाधित्वा, ‘ओमाङोश्च’ (६-१-९५) इति पररूपम्।]]
15
=>
 [पृष्ठम्००६९+ २४]
16
=>
 [[१। ‘इण्नशिजिसर्तिभ्यः--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु क्वरप्। तुक्।]]
17
=>
 [[आ। ‘रावणः शुश्रुवान् शत्रून् राक्षसानभ्युपेयुषः। स्वयं युयुत्सयांचक्रे प्राकाराग्रे निषेदिवान्।।’ भ। का। १४-२२।]]
18
=>
 [[२। ‘उपेयिवाननाश्वान्--’ (३-२-१०९) इति क्वसुप्रत्ययान्तो निपातितः। ‘उप’ इत्यस्याविवक्षितत्वात्-समीयिवान्-ईयिवान्-इत्याद्यपि सिद्ध्यति। ‘दीर्घ इणः किति’ (७-४-६९) इति दीर्घः।]]
19
=>
 [[B। ‘निवृत्ते भरते धीमान् अत्रे रामस्तपोवनम्। प्रपेदे पूजितस्तस्मिन् दण्डकारण्य- मीयिवान्।।’ भ। का। ४-१।]]
20
=>
 [[३। ‘उगितश्च’ (४-१-६) इति ङीप्। ‘वसोः सम्प्रसारणम्’ (६-४-१३१) इति सम्प्रसारणम्।]]
21
=>
 [[४। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इत्यनेन तच्छीलादिषु इनिः।]]
22
=>
 [[५। ‘श्याद्व्यधाश्रुसंस्रतीण्--’ (३-१-१४१) इति ‘अति’ इत्युपसृष्टादस्मात् कर्तरि णः प्रत्ययः।]]
23
=>
 [[६। ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिः।]]
24
=>
 [[C। ‘आदृत्यस्तेन वृत्येन स्तुत्यो जुष्येण सङ्गतः। इत्यः शिष्येण गुरुवत् गृध्यमर्थमवा- प्स्यसि’ भ। का। ६-५५।]]
25
=>
 [[७। ‘एतिस्तुशास्--’ (३-१-१०९) इति क्यपि तुक्।]]
26
=>
 [[८। ‘इत्येऽनभ्याशस्य’ (वा-६-३-७०) इति पूर्वपदस्य मुम्।]]
27
=>
 [[९। ‘अकृत्सार्वधातुकयो--’ (७-४-२५) रिति दीर्घः।]]
28
=>
 [[१०। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। आत्मनेपदपरकत्वात् सनो नेट्।]]
29
=>
 [पृष्ठम्००७०+ ३०]
30
=>
 [[आ। ‘नरकस्यावतारोऽयं प्रत्यक्षोऽस्माकमागतः। अचेष्टा यदिहान्यायात् अनेनात्स्या- महे वयम्।।’ भ। का। ७-८२।]]
31
=>
 [[१। संज्ञायाम् ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। न्याय इति शास्त्रस्य संज्ञा। न्येति--निश्चिनोति इति शास्त्रयुक्त्यादिरत्र न्यायः। न अभ्रेषः।]]
32
=>
 [[२। ‘परावनुपात्यय इणः’ (३-३-३८) इति अजपवादो घञ्। क्रमस्यानतिक्रमोऽनुपा- त्ययः।]]
33
=>
 [[B। ‘न्याय्यं यद्यत्र तत् कार्यं पर्यायेणाविरोधिभिः। निशोपशायः कर्तव्यः फलो- च्चायश्च संहतैः।।’ भ। का। ७-४१।]]
34
=>
 [[३। ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। संज्ञायाम्]]
35
=>
 [[४। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावेऽच्। एवं ‘अभ्युदय’ इति यावदच् प्रत्ययः।]]
36
=>
 [[C। ‘निराकरिष्णुर्द्विजकुञ्जराणां तृणीकृताशेषगुणोऽतिमोहात्। पापाशयान् अभ्युदया- र्थमार्च्छीत् प्राग्ब्रह्मरक्षःप्रवरान् दशास्यः।।’ भ। का। ११-४४।]]
37
=>
 [[५। ‘परिन्योर्नीणोर्द्यूताभ्रेषयोः’ (३-३-३७) इति घञ्। अभ्रेषोऽस्खलनम्। न्याये स्थितः।]]
38
=>
 [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः’ (३-३-९९) इति स्त्रियां भावे क्यप्।]]
39
=>
 [[७। बाहुलकात् क्तिन्नपि--इत्यात्रेयः। समितिः = सभा।]]
40
=>
 [[८। ‘संपदादित्वात्--’ (३-३-९४) स्त्रियां भावादौ क्विप्। समित् = युद्धः।]]
41
=>
 [[९। ‘अयनं च’ (८-४-२५) इत्यदेशे णत्वम्। देशविशेषे तु न--अन्तरयनो देशः। ‘अन्तश्शब्दस्याङ्किविधिणत्वेषु उपसर्गत्वं वक्तव्यम्’ (वा। १-४-५८) इति वचनात् उपसर्गत्वम्। ‘कृत्यच’ (८-४-२९) इत्यनेनैव सिद्धे, देशे णत्वाभावाय ‘अयनं च’ (८-४-२५) इति सूत्रारम्भः।]]
42
=>
 (वर्तते)
43
=>
 (देशः)
44
=>
 [[१०। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
45
=>
 [पृष्ठम्००७१+ २६]
46
=>
 [[१। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुलि दीर्घविकल्पः।]]