अन्यत्र (anyatra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
EnglishkimarthaMitipRcchAmicetbhavAnkupyati - - Youkeepitinoneplaceandsearch[forit]somewhereelse.IfIaskyouwhy, yougetupset.
अन्यत्र - anyatra - conj. - unless
अन्यत्र - anyatra - - in another manner
अन्यत्र - anyatra - - to another place
अन्यत्र - anyatra - - except
अन्यत्र - anyatra - - on another occasion
अन्यत्र - anyatra - - without
अन्यत्र - anyatra - - at another time than
अन्यत्र - anyatra - - otherwise
अन्यत्र - anyatra - - elsewhere
अम्ब, तान् अन्यत्र पठितुं वदतु - amba, tAn anyatra paThituM vadatu - - Mummy, ask them to read somewhere else.
Apte
Englishअन्यत्र [anyatra], [अन्य-त्रल्] (oft . अन्यस्मिन् with a subst. or adj. force)
Elsewhere, in another place (with )
अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकमपत्यमात्रं गोत्रम् IV.* 2.39
sometimes with विना
विना मलयमन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति 1.41
(with verbs of motion) to another place.
On another occasion, at another time than
. (in )
मधुपर्के च यज्ञे च पितुर्दैवतकर्मणि । अत्रैव पशवो हिंस्यान्नान्यत्रेत्यब्रवीन्मनुः 5.41.
Except, without, other than
यथा फलानां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ 2.15.17
6.8
14.32
3.9
1.215
अन्यत्र नैमिषेयसत्रात् 5, 4.164
. with the force of the nom. case
देवा अन्यत्रैवाश्विभ्यां सत्त्रं निषेदुः Kaus. Br. (अन्यत्र अन्ये).
Otherwise, in another way, in the other case, in the other sense
सुराज्ञि देशे राजन्वान् स्यात्ततो$न्यत्र राजवान् Ak.
राजन्वती भूः, राजवान् अन्यत्र
चर्मण्वती नदी चर्मवती अन्यत्र VIII. 2.12, 14 Sk. -मनस्, -चित्त whose mind is directed to somthing else, inattentive. Śat. Br.14.
Apte 1890
Englishअन्यत्र adv. [अन्य-त्रल्] (oft. = अन्यस्मिन् with a subst. or adj. force.) 1 Elsewhere, in another place (with abl.)
अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकमपत्यमात्रं गोत्रं P. IV. 2. 39 Com.
sometimes with विना
विना मलयमन्यत्र चंदनं न प्ररोहति Pt. 1. 41
(with verbs of motion) to another place.
2 On another occasion, at another time than
oft. (in comp.)
मधुपर्के च यज्ञे च पितुर्दैवतकर्मणि । अत्रैव पशवो हिंस्या नान्यत्रेत्यब्रवीन्मनुः Ms. 5. 41.
3 Except, without, other than
यथा फलानां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयं । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयं ॥ Rām. Mv. 6. 8
R. 14. 32
Bg. 3. 9
Y. 1. 215
अन्यत्र नैमिषेयसत्रात् V. 5, Ms. 4. 164
oft. with the force of the nom. case
देवा अन्यत्रैवाश्विभ्यां सत्त्रं निषेदुः Kauṣ. Br. (अन्यत्र = अन्ये).
4 Other wise, in another way, in the other case, in the other sense
सुराज्ञि देशे राजन्वान् स्यात्ततोन्यत्र राजवान् Ak.
राजन्वती भूः, राजवानन्यत्र
चर्मण्वती नदी चर्मवती अन्यत्र P. VIII. 2. 12, 14 Sk.
Comp.
मनस्
चित्त a. whose mind is directed to something else, inattentive.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishअन्य-त्र, ind. (equivalent to अन्यस्मिन्, loc.
of अन्य), elsewhere, in another place (with abl.)
on another occasion
(as last member of a comp.) at
another time than
otherwise, in another manner
to another place
except, without [cf. Goth. aljathrô].
—अन्यत्र-मनस्, आस्, आस्, अस्, whose mind is di-
rected to something else, inattentive.
Macdonell
EnglishGoldstucker
Englishअन्यत्र (ved. also अन्यत्रा) ind. Used in the same sense as the
locat. of अन्य, absolutely or with the ellipsis of a word im-
plying ‘place’, ‘manner’ &c.
comp. अन्यतस्
viz.
^1 In
another or others, on another or others, e. g. अन्यत्र जातौ
(see the instance s. v. अन्यतस्)
अन्यत्रार्थे
सर्वाभेदादन्यत्रेमे
(which Vedānta Sūtra is explained: सर्वशाखासु प्राणोपा-
सनस्याभेदादन्यत्र शाखान्तरे इमे वसिष्ठत्वादिगुणाः समाहा-
र्याः)
or साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापात्यये स्त्रियाम् । विवा-
दयेत्सद्य एव कालोऽन्यत्रेच्छया स्मृतः (comm. अन्यत्र = वि-
वादान्तरेषु)
also with a noun depending on it in the ablat.
‘in another than’, e. g. in the Sūtra of Pāṇ. ताभ्यामन्यत्रो-
णादयः (Kāśikā: उण्णादयः प्रत्ययास्ताभ्यां संप्रदानापादाना-
भ्यामन्यत्र कारके भवन्ति)
or धात्वर्थानां संबन्धे यत्र काले प्र-
त्यया उक्तास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति.
^2 Elsewhere
in space or
time, e. g. यदा छलं विनैव कार्यातिशयादन्यत्र गतः &c.
or एतेषां (scil. रूपरसगन्धस्पर्शानां) पाकजत्वं तु क्षितौ ना-
न्यत्र कुत्रचित्
also with a noun in the ablat., e. g. (Kā-
śikā on Pāṇini VIII. 1. 12. v. 10.) स्त्रीनिगदभावादन्यत्रापि
दृश्यते.
^3 In another manner, differently from
with a noun
in the ablative, e. g. अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकमपत्यमात्रं
गोत्रम्, i. e. गोत्र in Pāṇini's rule IV. 2. 39 is to be taken
in the sense of a son only, differently from the chapter on
अपत्य (IV. 1. 162) where it means the descendants beginning
with the grandson (अपत्यमात्रं न तु पौत्रप्रभृत्येव Kāś.).
^4 In
another or different sense
e. g. कारस्करो वृक्षः । अन्यत्र का-
रकरः
or एकत्र रजो धूलिरन्यत्र गुणः.
^5 Except, with a
noun in the ablative, e. g. शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्य-
त्रानुवादात् ‘repetition of word or sense is called पुनरुक्त,
unless it be an अनुवाद q. v.’
or त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशा-
दन्यत्र श्रेष्ठात् ‘these (eleven prāṇas) are the senses except
the principal one, because exception of it is taken (in a
vaidik passage)’
अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते
‘dependence is said (to be the attribute of every thing) ex-
cept (of) eternal substances. [More frequently used so in
the Buddhistic than in the Brāhmanic writings, according
to Burnouf, Lotus de la bonne loi, II. p. 653.]
^6 Without
with a noun in the ablative
e. g. धेन्वैव ह्युपयुक्तं तृणादि
क्षीरीभवति न प्रहीनमनडुहाद्युपयुक्तं वा । यदि हि निर्निमि-
त्तमेतत्स्यात् । धेनुशरीरसंबन्धादन्यत्रापि तृणादि क्षीरीभवेत्.
^7 In the contrary case, otherwise
comp. अन्यथा and इतरत्र
e. g. देविकादिषु तदादिग्रहणम् । अन्यत्र हि तद्ग्रहणात्तदन्त-
ग्रहणाद्वा. E. अन्य, vibhakti-taddh. aff. त्रल्.
Benfey
EnglishHindi
Hindiकहीं
Apte Hindi
Hindiअन्यत्र
अव्य* - अन्य+त्रल्
"और जगह, दूसरे स्थान पर"
अन्यत्र
अव्य* - अन्य+त्रल्
किसी दूसरे अवसर पर
अन्यत्र
अव्य* - अन्य+त्रल्
"सिवाय, के बिना"
अन्यत्र
अव्य* - अन्य+त्रल्
"अन्यथा, दूसरी अवस्था में "
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअन्यत्र
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಬೇರೆ ಕಡೆ /ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಯಲ್ಲಿ
निष्पत्तिः - > अन्य - "त्रल्" (५-३-१०)
व्युत्पत्तिः - > अन्यस्मिन्
अन्यत्र
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ /ಬೇರೆ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ
प्रयोगाः - > "अन्यत्र रक्षोभवनोषितायाः परिग्रहान्मानवदेव देव्याः"
उल्लेखाः - > रघु० १४-३२
अन्यत्र
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಬೇರೆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ /ಬೇರೆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ
प्रयोगाः - > "मधुपर्के च यज्ञे च पितुर्देवतकर्मणि । अन्यत्र पशवो हिंस्या नान्यत्रेत्यब्रवीन्मनुः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ५-४१
L R Vaidya
EnglishE Bharati Sampat
Sanskrit(अ) अन्यस्मिन् । अन्य+त्रल् । ‘सप्तम्यास्त्रल्’ ५.३.२०। १.अन्यस्मिन् स्थाने । ‘अन्यत्र रक्षोभवनोषितायाः परिग्रहान्मानवदेव देव्याः’ रघुः१४.३२। २.अन्यस्मिन् अवसरे । ‘मधुपर्के च यज्ञे च पितृदैवतकर्मणि । अत्रैव पशवो हिंस्याः नान्यत्रेत्यब्रवीन्मनुः’ मनुः५.४१। ३.विषयान्तरे । ‘योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः’ मनुः२.१६८।
Bopp
LatinEdgerton Buddhist Hybrid
Englishanyatra, adv.,
(1) on the contrary (this mg. seems exclusively peculiar to BHS)
always after negative expressions: SP 〔73.10〕 anyatra tena tenaiva dhāvanti, (they pay no attention and do not understand
) on the contrary, they run this way and that
〔102.9〕 na kasyacid ācakṣed anyatraika evātmanādhyātmaṃ saṃtapyed, he would not speak of it to anyone
on the contrary, he would all alone be grieving himself by himself
〔284.9〕
〔378.4〕
LV 〔71.6〕 (Māyā felt no heaviness of body, gurukāyatāṃ
) anyatra laghutām eva, on the contrary, nothing but lightness
〔259.16〕
〔260.8〕
〔268.15〕
Mv 〔iii.66.8〕 and 15 (there is no soul nor anything resembling a soul
) atha evaṃ anyatra karma caiva karmavipākaṃ ca hetuś (first time, hetuṃ) caiva hetusamutpannā ca dharmā(ḥ), but rather, on the contrary, only action etc. (see under atha)
Laṅk 〔9.7〕 (see s.v. vikalpa
wrongly Suzuki)
〔39.7〕 anyatra kāraṇataḥ, on the contrary, from a cause (wrongly Suzuki)
〔119.6〕 (place daṇḍa between evam and anyatra)
〔152.1〕
RP 〔42.4〕
Samādh 〔22.39〕 [Page041-b] (wrongly Régamey)
Śikṣ 〔147.3〕 (and several times in Śikṣ followed by yāvad eva, just simply, q.v.)
the negative may be repeated just before anyatra, but only as resuming the neg. of the preceding clause, not negating the clause containing anyatra: Bbh 〔121.(19—)21〕 (a Bodhisattva does not give a petitioner the trouble of asking repeatedly before he gives him a gift
) nānyatra yācitamātra eva, no
on the contrary, (he gives) the very moment he is asked
(2) except
in Skt. and Pali hardly used except as preposition (with abl. in Skt., Pali aññatra also with instr. and gen.)
in Skt. very rarely as adverb, the noun being construed with other words in the sentence (see BR 〔1.266〕 and pw 〔3.251〕). In BHS I have noted a single case, not wholly certain, of anyatra as preposition with instr. (as in Pali, instead of abl. as in Skt.): RP 〔40.4〕 rātriṃdivaṃ bhavantībhir nānyā kathā kāryā, anyatra nṛttagītavāditena, you are to say nothing else, except dance, song, and instrumental music (?). But the adverbial use in this mg., so rare in Skt. and not recorded for Pali, is well established in BHS
in the following cases the form and construction of other words in the clause is totally unaffected by anyatra
often it may be translated as if it were a conjunction, except that … It almost always follows a negative expression (or interrogative, rhetorically equivalent to neg.)
and this is sometimes resumed by an additional na before anyatra (as in the last case under 1, above): Divy 〔6.28〕 sārthaṃ na paśyati nānyatra gardabhayānam eva, he didnʼt see the caravan, not except only a donkey-cart
and with anyatra as quasi-conjunction, Mv 〔ii.90.14—15〕 nāsti anyo upāyo nānyatra etaṃ samudraṃ utsicāmi, there is no other means, not (any) except (that) I bale out (exhaust) this sea. In the next the na before anyatra goes with the main verb (or rather ppp.): SP 〔318.4〕 nānyatra sattvānāṃ paripācanārtham avatāraṇārtham ete dharmaparyāyā bhāṣitāḥ, these dharmaparyāya are not spoken except (i.e. are spoken only) to mature creatures and make them arrive at comprehension. Otherwise, after negs.: LV 〔149.1〕 (nānyaḥ … saṃvidyate ya etāṃ gaṇanāṃ prajānāty) anyatrāhaṃ vā yo vā syān mādṛśaḥ, except (it be) I or someone like me
SP 〔276.6—7〕 na ca taiḥ sārdhaṃ saṃstavaṃ karoty anyatropasaṃkrāntānāṃ … dharmaṃ bhāṣate, and he has no association with them, except that … he preaches the Law to them when they come to him
similarly 〔276.9—10〕
〔324.8〕 yūyaṃ ca śabdaṃ na śṛṇotha mahyaṃ, anyatra so nirvṛtu lokanāthaḥ, and you do (would) not listen to my words, except (i.e. unless
sc. you believed that) the Lord of the World has entered nirvāṇa
Sukh 〔42.(10—)11〕 (na ca … nānātvam asty) anyatra … saṃkhyāṃ gacchanti, except that …
Laṅk 〔19.8〕 (a passage badly misunderstood by Suzuki
e.g. in 7 read 'dharmā = adharmāḥ) na lakṣaṇataḥ kalpyāḥ (delete daṇḍa) te 'nyatra saṃvyavahārārthā abhidhīyante, they (impossibilities like the son of a barren woman) are not conceivable by way of characteristic marks, except that (? or possibly on the contrary, to 1) they are spoken of as terms of common use (they have existence only as words)
Laṅk 〔20.1〕 anyatra … vibhāvyate, except that it is discussed … (after neg.)
after interrog., Av 〔ii.121.4〕 kānyā putrasya gatir anyatra mātāpitarāv eva, what other recourse could there be for a son (i.e. there could be none), except his parents
no negative (except by vague implication), Divy 〔293.(15—)16〕 (annādyaṃ parikṣīṇam) anyatra … ekā mānikā … avaśiṣṭā, (edible things were destroyed, i.e. there were none), except that … one m. was left
Gv 〔206.5〕 (see s.v. upādāya 1 d).
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanWordnet
Sanskrit अन्यत्र, अन्यतः
अन्यस्मात्।
"अन्यत्र प्रार्थना कर्तव्या यतो हि असमर्थः अहम् अस्मिन् विषये।"
स्थानान्तरे, अन्यत्र, इतरत्र, परत्र, अन्यतस्, अपरतस्, इतरतस्, अन्यस्थाने, भिन्नस्थाने
अन्यत् स्थाने।
"श्यामः रामेण सह स्थानान्तरे गतः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritअन्यत्र, (अन्यस्मिन् + अन्य + त्रल् ।) वर्ज्जनं ।विना । यथा, --“अन्यत्र निधनात् पत्युः पत्नी केशान्न वापयेद्” ।इति प्राचीनाः । पत्युर्निधनादन्यत्र पतिमरणंविनेत्यर्थः । स्थानान्तरं । यथा ।“अन्यत्र यूयं कुसुमावचायंकुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः” ।इति काव्यप्रकाशः । (कार्य्यान्तरे । क्रियान्तरे ।“मधुपर्के च यज्ञे च पितृदैवतकर्म्मणि ।अत्रैव पशवो हिंस्या नान्यत्रेत्यब्रवीन्मनुः” ॥
इति मनुः ।विषयान्तरे । शास्त्रान्तरे ।“योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमं ।स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः” ॥
इति मनुः ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskritअन्यत्र अन्यस्मिन् + अन्य + त्रल् । अन्यस्मिन्नित्यर्थे ।“अन्यत्र निद्रद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहेष्यते इति” भाषा०न चानुमानगम्यं शास्त्रप्रामाण्यं येनान्यत्र दृष्टं निदर्शन-मपेक्षते इति” अन्यत्र प्रजापतिव्रतादिभ्यः इति च शारी०भा० । प्रकरणबलाच्च कालो देशो वा विशेष्यः तत्रकालः । “अन्यत्र निधनात् पत्युः पत्नी केशान्न वापयेदि-त्यादौ” निधनकालभिन्ने काले इत्यर्थः । उक्तोदाहरणे तु देशइति । “इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते इति” पा० उक्तेः तत्रभवा-नित्यादिवत् प्रथमार्थे त्रल् । प्रथमार्थे “देवा अन्यत्राश्विभ्यांसत्वं निषेदुरिति” कौ० ब्रा० । अन्यत्र अन्ये इत्यर्थः“अन्यत्र धर्म्मादन्यत्राधर्म्मादन्यत्र कृताकृतात् अन्यत्रभूताद्भव्याच्चेति” कठ० उप० । धर्म्मादन्यैत्यर्थः ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“शीङ् स्वप्ने”@} 2 शायकः-यिका, शायकः-यिका, 3 शिशयिषकः-षिका, 4 शाशय्यकः-य्यिका
5 शयिता-त्री, शाययिता-त्री, शिशयिषिता-त्री, शाशय्यिता-त्री
-- शाययन्-न्ती, -- शाययिष्यन्-न्ती-ती
-- 6 शयानः, 7 8 शाययमानः, शिशयिषमाणः, शाशय्यमानः
शयिष्यमाणः, शाययिष्यमाणः, शिशयिषिष्यमाणः, शाशय्यिष्यमाणः
9 सुखशीः-सुखश्यौ-सुखश्यः
-- -- -- 10 शयितम्-तः 11 -तवान्, शायितः, शिशयिषितः, शाशयितः-तवान्
12 शयः, 13 इति ग्रह्यादिपाठात् विपूर्वकात् णिनिप्रत्ययः।
निपातनात् देशविशेषवाचकत्वे वृद्ध्यभावः।
अन्यत्र विशायी इत्येव।]] विशयी, 14 15 खेशयः-खशयः, 16 बिलेशयः, 17 पूर्वाह्णशयः, 18 पार्श्वशयः, उरश्शयः, उदरशयः, पृष्ठशयः, हस्तशयः, ऊर्ध्वशयः, 19 उत्तानशयः, 20 अवमूर्धशयः, 21 दिग्धसहशयः, 22 गिरिशः, 23 24 शयालुः, 25 26 शयितः, 27 अतिशयितो गुरुं शिष्यः-अतिशयितो गुरुः शिष्येण, 28 ग्रामम् 29 अधिशयानः, 30 स्थण्डिलशायी 31 तरुस्थलशयी, 32 शेषशायी-अब्धिशायी, 33 रङ्गशायी, 34 शयानो भुङ्क्ते यवनः, शायः, शिशयिषुः-शिशाययिषुः, शाशयः
शयितव्यम्, शाययितव्यम्, शिशयिषितव्यम्, शाशय्यितव्यम्
35 शयनीयम् 36 , शायनीयम्, शिशयिषणीयम्, शाशय्यनीयम्
शेयम्, शाय्यम्, शिशयिष्यम्, शाशय्यम्
ईषच्छयः-दुश्शयः-सुशयः
-- -- 37 शय्यमानः, शाय्यमानः, शिशयिष्यमाणः, शाशय्यमानः
38 शयः, तव 39 उपशायः 40 -विशायः, उपशयः, विशयः, 41 संशयः-सांशयिकः, 42 43 अतिशयः-आतिशायिकः-आतिशयिकः, शायः, शिशयिषः, शाशय्यः
शयितुम्, शाययितुम्, शिशयिषितुम्, शाशय्यितुम्
44 संशीतिः 45 शय्या 46 , 47 सुखशायिका, 48 सुशयिका, शायना, शिशयिषा-शिशाययिषा, शाशय्या
शयनम्, 49 सुखशयनम्-सौखशायनिकः, श्मशानम् 50 , 51 अतिशायनम्-अतिशय- नम्-आतिशायनिकम्, शायनम्, शिशयिषणम्, शाशय्यनम्
52 शयित्वा, 53 शाययित्वा, शिशयिषित्वा, शाशय्यित्वा
54 उपशय्य, विशाय्य, प्रशिशयिष्य, प्रशाशय्य
शायम् २ शयित्वा २ शायम् शाययित्वा २ शिशयिषम् २ शिशयिषित्वा २ शाशय्यम् २
शाशय्यित्वा २
55 उप्रत्ययः।]] शयुः, 56 शयानकः, 57 शीधुः-शीलम्-शैवालम्-शेवलः, 58 शेवः, शेपः, 59 शिखा, 60 शिनिः, 61 निशीथः।
01 (१७१७)
02 (२-अदादिः-१०३२। अक। सेट्। आत्म।)
03 [[२। सन्नन्तात् द्विर्वचनादिकेषु कृतेषु सर्वत्र रूपमेवं बोध्यम्।]]
04 [[३। यङन्ते प्रत्ययस्य ङित्त्वात् ‘अयङ् यि क्ङिति’ (७-४-२२) इत्ययङ् सर्वत्र बोध्यः।]]
05 [[४। ‘इवर्णेष्वथ शीङ्श्रिञावपि’ (व्याघ्रभूतिकारिका
\n\n काशिका ७-२-१०) इति वचनाद् धातोः इड् भवतीति बोध्यम्।]]
06 [[५। शानच्प्रत्ययस्य ‘सार्वधातुकमपित्’ (१-२-४) इति ङिद्वद्भावेन यद्यपि ‘क्ङिति च’ (१-१-५) इति गुणनिषेधोऽत्र प्राप्तः
\n\n तथापि ‘शीङः सार्वधातुके गुणः’ (७-४-२१) इति विशेषविधानाद् गुणो भवतीति बोध्यम्। ‘शयाना भुञ्जते यवनाः’ इत्यत्र ‘लक्षणहेत्वोः क्रियायाः’ (३-२-१२६) इति शानच् इति ज्ञेयम्।]]
07 [[आ। ‘शयानां कुष्ठले तारां दिविष्ठामिव निर्मलाम्।।’ भ। का। ९-८४।]]
08 [[६। अचित्तवत्कर्तृकत्वे एवं शानजपि ण्यन्तात् भवतीति माधवः। चित्तवत्कर्तृकत्वे तु ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति नित्यं परस्मैपदमेव।]]
09 [[७। सुखं शेते इति सुखशीः। द्विवचनादौ ‘एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य’ (६-४-८२) इति यणि सुखश्यौ सुखश्यः इत्यादीनि बोध्यानि।]]
10 [[८। ‘निष्ठा शीङ्--’ (१-२-१९) इति वचनात् धातोरत्र निष्ठाया अकित्त्वम्। तेन गुणः।]]
11 [[B। ‘मणिरत्नाधिशयितं प्रत्युदैक्षन्त तोयधिम्।।’ भ। का। ७-१०३।]]
12 [[९। पचादिपाठादच्प्रत्ययः। गुणायादेशौ।]]
13 [[१०। ‘विशयी देशे’ [ग। सू। ३-१-१३४]
14 [पृष्ठम्१३००+ २९]
15 [[१। खे शेते इति खेशयः--खशयः। ‘अधिकरणे शेतेः’ (३-२-१५) इति अच्प्र- त्ययः। ‘शयवासवासिष्वकालात्’ (६-३-१८) इति पाक्षिकः सप्तम्या अलुक्। एवं रङ्गेशयः अद्रिशयः बिलेशयः कुशेशयम् इत्यादयो बोध्याः।]]
16 [[आ। ‘अब्भ्रेण खे सञ्चरमाण आरात् बिलेशयद्वेषिसमानजूतिः। वा। वि। २-२३।]]
17 [[२। पूर्वाह्णे शेते इति पूर्वाह्णशयः। अत्र कालार्थकत्वात् न सप्तम्याः पाक्षिकोऽप्यलुक्-- ‘-- अकालात्’ (६-३-१८) इत्युक्तेः।]]
18 [[३। पार्श्वाभ्यां शेते पार्श्वशयः। उरसा शेते उरश्शयः। एवं उदरशयः पृष्ठशयः इत्यादयो ज्ञेयाः। अत्र सर्वत्र ‘पार्श्वादिषूपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-१५) इति अच्प्रत्ययः।]]
19 [[४। उत्तानः शेते उत्तानशयः। अवमूर्धा शेते अवमूर्धशयः। अत्र ‘उत्तानादिषु कर्तृषु’ (वा। ३-२-१५) इति अच्प्रत्ययः।]]
20 [[B। ‘शौरिर्यशोदाशयने न्यधात्ताम् आदत्त चोत्तानशयां कुमारीम्।’ वा। वि। ३-४०।]]
21 [[५। दिग्धेन सह शेते इति दिग्धसहशयः। ‘दिग्धसहपूर्वाच्च’ (वा। ३-२-१५) इति अच्प्रत्ययः। ‘दिग्धसह’ इत्यत्र, मयूरव्यंसकादित्वात् (२-१-७२), अस्मादेव निर्देशाद्वा तत्पुरुषसमासः। तत उपपदसमासः।]]
22 [[६। ‘गिरौ डश्छन्दसि’ (वा। ३-२-१५) इति गिरावुपपदे शेतेर्डप्रत्ययः। प्रत्ययस्य डित्त्वेन टेर्लोपः। गिरिरस्यास्तीत्यर्थे लोमादित्वात् (५-२-१००) शप्रत्ययेन प्रसाध्य भाष्ये वार्त्तिकमिदं प्रत्याख्यातम्। निमित्तावधिसंकरत उभयमपि प्रमाणमद्यत्वे इति सिद्धान्तः।]]
23 [[C। ‘आरोपितं यद्गिरिशेन पश्चादनन्यनारीकमनीयमङ्कम्।।’ कु। सं। १-३७।]]
24 [[७। ‘आलुचि शीङो ग्रहणम्’ (वा। ३-२-१५८) इत्यालुच् ताच्छीलिकः। शयनशीलः शयालुः।]]
25 [[ड्। ‘हन्ति नोपशयस्थोऽपि शयालुर्मृगयुर्मृगान्।।’ शि। व। २-८०।]]
26 [[८। ‘मतिबुद्धि--’ (३-२-१८८) इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् अस्मादपि धातोः वर्तमाने क्तप्रत्ययः।]]
27 [[९। ‘गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्--’ (३-४-७२) इत्यादिनाऽत्र कर्तृकर्मणोर्यथासम्भवं क्तप्रत्ययो ज्ञेयः। उपसर्गवशादत्र धातुस्सकर्मक इत्यवधेयम्।]]
28 [पृष्ठम्१३०१+ ३०]
29 [[१। अत्र ‘अधिशीङ्स्थाऽऽसां कर्म’ (१-४-४६) इत्याधारस्य कर्मत्वम्।]]
30 [[२। ‘व्रते’ (३-२-८०) इति णिनिः। स्थण्डिल एव शेते स्थण्डिलशायी। यस्स्थण्डिल एव व्रतविशेषानुपालनार्थं शेते स एवमुच्यते। यस्तु कदाचित् कटाद्यभावात् स्थण्डिले शेते सः स्थण्डिलशय इत्युच्यते इति बोध्यम्।]]
31 [[आ। ‘वाचंयमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयुक्षमाणाननिशं मुमुक्षून्।’ भ। का। ३-४१]]
32 [[३। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
33 [[B। ‘पृक्ताग्रजः पृञ्जितगोपसूनुर्दृष्टोऽब्धिशायी स जनैर्युवद्भिः।।’ धा। का। २-४६]]
34 [[४। ‘लक्षणहेत्वोः क्रियायाः’ (३-२-१२६) इति लक्षणार्थे शानच्। शयानानामेव सतां भोजनकरणं यवनलक्षणमिति समुदितार्थः।]]
35 [[५। अधिकरणेऽप्यनीयर्प्रत्ययो भवति, बाहुलकात्। शेरतेऽस्मिन् इति शयनीयम्।]]
36 [[C। ‘गतमाभरणप्रयोजनं शयनीयं परिशून्यमद्य मे।।’ रघु। ८-६५]]
37 [[६। यकि, ‘अयङ् यि क्ङिति’ (७-४-२२) इति अयङ् आदेशः। आदेशस्य अनेकाल्त्वेऽपि ‘ङिच्च’ (१-१-५३) इत्यन्त्यस्येकारस्यादेशः।]]
38 [[७। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावेऽच्प्रत्ययः।]]
39 [[८। पर्यायार्थे गम्यमाने, वि, उप इत्युपसर्गाभ्यां परस्यास्य ‘व्युपयोः शेतेः पर्याये’ (३-३-३९) इति घञ् प्रत्ययः, इवर्णान्तत्वलक्षणाच्प्रत्ययस्यापवादः। तव विशायः। मम राजोपशायः, राजानमुपशयितुं पर्याय इत्यर्थः। पर्यायभिन्नार्थे तु उपशयः, विशयः इत्यजेव।]]
40 [[ड्। ‘निशोपशायः कर्तव्यः फलोच्चायश्च संहतैः।।’ भ। का। ७-४१]]
41 [[९। संशय्यते इति संशयः = सन्देहः। संशयं आपन्नोऽर्थः सांशयिकः। ‘संशयमाप- न्नः’ (५-१-७३) इति ठञ्। सांशयिकः स्थाणुः। स्थाणुः संशयं = पुरुष इति सन्देहमापन्न इत्यर्थः। अमरसिंहस्तु ‘सांशयिकः संशयापन्नमानसः’ (३-१-५) इति संशयकर्तर्यपि प्रयोगमनुमेने
\n\n द्वितीयान्तप्रकरणे पुनः ‘संशयं--’ (५-१-७३) इति द्वितीयान्तत्वेनैव पाठात् कर्भण्येव प्रत्ययो न तु कर्तरि इति न्यासपद- मञ्जर्यादिषु स्पष्टम्।]]
42 [पृष्ठम्१३०२+ २९]
43 [[१। अतिशेते इत्यतिशयः। उपसर्गवशाद्धातोरर्थान्तरे वृत्तिः। अतिशये भवः आतिशायिकः, अध्यात्मादित्वात् (५-४-४४) ठञ्। अनुशतिकादित्वात् (७-३-२०) उभयपदवृद्धिः। ‘व्याप्तमातिशयिकेन रसेन’ (माघः १०-२३) इत्यत्र तु विन- यादित्वात् (५-४-३४) ठक्।]]
44 [[२। भावे क्तिन्। संशीतिः = संशयः। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्न्{??}एइषेधः।]]
45 [[३। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः’ (३-३-९९) इति संज्ञायां गम्यमानायां स्त्रियां भावादौ क्यप्प्रत्ययः। शेरतेऽस्यामिति शय्या। कित्त्वादयङ्।]]
46 [[आ। ‘शय्योत्थायं मृगान् विघ्यन्नातिथेयो विचक्रमे।।’ भ। का। ४-८]]
47 [[४। सुखशयनम् सुखशायिका। धात्वर्थनिर्देशे स्त्रियां ण्वुल्।]]
48 [[५। शोभनः शयोऽस्याः सुशयिका। ‘प्रत्ययस्थात् कात्--’ (७-३-४४) इतीकारः।]]
49 [[६। सुखेन शयनम्--सुखशयनम्। सुखशयनं पृच्छतीति सौखशायनिकः। ‘पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः’ (वा। ४-४-१) इति ठक्। ‘भृग्वादीन् अनुगृह्णन्तं सौखशायनिकान् ऋषीन्।।’ (रघुवंशः १०-१४)]]
50 [[७। शवानां शयनम् = श्मशानम्। पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) शवशब्दस्य श्मादेशः, शयनशब्दस्य ‘शान’ इत्यादेशः। काशिका (६-३-९) द्रष्टव्या।]]
51 [[८। अतिशयनम् एव अतिशायनम्। ‘अतिशायने तमबिष्ठनौ’ (५-३-५५) ‘नित्ययोगेऽतिशायने।’ (वा। ५-२-९४) इति सूत्रवार्त्तिकादिनिर्देशात् ल्युडन्ते दीर्घः पाक्षिकः
\n\n तेन अतिशयनम् अतिशायनम् इत्युभयमपि साधु। न च वाच्यम्-- ‘बाधकान्येव निपातनानि’ (परिभाषा। ११९) इति वचनात् अतिश- यनम् इत्यसाव्वेवेति
\n\n यतः ‘अबाधकान्यपि निपातनानि’ (परि १२०) इति वचनात् उभयमपि साच्वेवेति माधवः। वस्तुतः ‘अज्विधौ भयादीनामुपसंख्यानम्-- नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थम्’ (वा। ३-३-५६) इति वचनात् अस्य धातोः अतिपूर्वस्य ल्युटि रूपस्यानभिधानमेव
\n\n अत एव च निर्देशात् अतिशायनम् इत्येकमेव रूपं साधु इति प्रतीमः।]]
52 [[९। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति सेटः क्त्वायाः कित्त्वनिषेधात् गुणोऽत्र।]]
53 [[B। ‘… शयित्वा रजनीं सपौरः।’ भ। का। ३-१६।]]
54 [पृष्ठम्१३०३+ २९]
55 [[१। अत्यर्थं शेरते इति शयुः = अजगरः। औणादिकः [द। उ। १-९२]
56 [[२। औणादिके (द। उ। २६) आकप्रत्यये शयानकः इति भवति।]]
57 [[३। ‘शीङो धुक्लग्वलन्वालनः’ (द। उ। १०-९) इति क्रमेण धुगादिप्रत्ययेषु रूपाणीमानि सिद्धानि। शीधुः = मदिरा। केचित् शीथुः इति पठन्ति। शीलम् = स्वभावः। शेवल-शैवालौ जललताविशेषवाचकौ।]]
58 [[४। औणादिके (द। उ। ८-१२६) वन्प्रत्यये रूपम्। शेवः सर्पः। शेवा इति केचित्। औणादिके (द। उ। ६-६९) इति क्वनिप्प्रत्यये तु शीवा इति भवति।]]
59 [[५। औणादिके (द। उ। ३-५५) खप्रत्यये शिखा केशबन्धः।]]
60 [[६। औणादिके निप्रत्यये धातोर्ह्रस्वे च रूपम्। शिनिः क्षत्रियविशेष इति माधवः।]]
61 [[७। नितरां शेरतेऽस्मिन् प्राणिन इति निशीथः = अर्धरात्रम्। औणादिकस्थक्प्रत्ययोऽत्र।]]
Capeller
GermanNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.