| YouTube Channel

अन्नप्राशन (annaprAzana)

 
शब्दसागरः
English
अन्नप्राशन
n.
 (-नं) A religious ceremony, in which after presenting obla-
tions to fire, a little rice is, for the first time, put into the child's
mouth
it should take place between the fifth and eighth month.
E.
अन्न, and प्राशन feeding.
Capeller Eng
English
अन्नप्राशन
n.
 (first) feeding (of an infant) with
rice ((r. )).
Yates
English
अन्न-प्राशन (नं) 1.
n.
 Ceremony of
giving a child rice the first time.
Spoken Sanskrit
English
अन्नप्राशन - annaprAzana -
n.
 - rice-feedingceremony
आशयितृ - AzayitR -
adj.
 - feeding
पोषक - poSaka -
adj.
 - feeding
भोजन - bhojana -
adj.
 - feeding
भोजयितृ - bhojayitR -
adj.
 - feeding
न्याद - nyAda -
m.
 - feeding
भक्षण - bhakSaNa -
n.
 - feeding
प्राशन - prAzana -
n.
 - feeding
भोग - bhoga -
m.
 - feeding on
विश्वधेन - vizvadhena -
adj.
 - all-feeding
कृताशन - kRtAzana -
adj.
 - feeding upon
सम्भक्ष - sambhakSa -
adj.
 - feeding upon
प्राश - prAza -
m.
 - feeding upon
प्राशन - prAzana -
n.
 - feeding upon
पवनाश - pavanAza -
m.
 - feeding on air
फेनाहार - phenAhAra -
adj.
 - feeding on foam
फेनप - phenapa -
adj.
 - feeding on foam
मत्स्याद् - matsyAd -
adj.
 - feeding on fish
वातभक्ष - vAtabhakSa -
adj.
 - feeding on wind
मत्स्याशन - matsyAzana -
m.
 - feeding on fish
अन्नप्राशन - annaprAzana -
n.
 - rice-feedingceremony
अन्नप्राशन - annaprAzana -
n.
 - rice-feedingceremony
अन्नप्राशन - annaprAzana -
n.
 - putting rice into a child's mouth for the first time
Wilson
English
अन्नप्राशन
n.
 (-नं) A religious ceremony, in which after presenting
oblations to fire, a little rice is, for the first time, put into the child's
mouth
it should take place between the fifth and eighth month.
E.
 अन्न, and प्राशन feeding.
Monier Williams Cologne
English
अन्न—प्राश,
m.
 or -प्राशन,
n.
 putting rice into a child's mouth for the first time (one of the Saṃskāras
See संस्कार),
Mn.
 ii, 34
Yājñ.
 i, 12.
Goldstucker
English
अन्नप्राशन Tatpur. n. (-नम्) Giving food to eat, scil. to a
child: the seventh of the ten essential rites enjoined to the
the three first castes (see संस्कार)
it ought to take place
according to Āsvālāyana, Manu, Yājnavalkya &c. in the
sixth month after a child's birth
according to Kātyāyana
and his school in the sixth (or, according to some, in the
eighth month) if the child is a boy, in the fifth or seventh,
if it is a girl. According to Āsvālāyana a father, if he
desire plenty (for his child?) ought to give it a soup or
sauce made of goat's flesh (‘आजमन्नाद्यकामः’)
if he de-
sire holiness, a soup or sauce made of the flesh of a fran-
coline patridge, called tittiri (‘तैत्तिरं ब्रह्मवर्चसकामः’)
if
he desire strength, boiled rice sprinkled over with very
little clarified butter, but not fried in butter, as it would
then not be moist (‘घृतौदनं तेजस्कामः’) [The restriction
made by the comm. in his explanation of the word घृतौदन
is not justified by himself, but countenanced by the gloss of
Patanjali on a Vārttika (‘संप्रत्ययाच्च तदर्थाध्यवसानम्’) to
Pāṇini II. 1. 34]
or if he have no particular desire, boiled
rice mixed with curdled milk, honey and clarified butter
(‘दधिमधुघृतमिश्रमन्नं प्राशयेत्’). [The word अन्न supplied
at आज and तैत्तिर is, as the comm. observes, not to be
taken there in its usual sense ‘boiled rice’ but in that of
soup or sauce, व्यञ्जन.] When giving the food, whatever
be its substance, the father speaks the verse: अन्नपतेऽन्नस्य
नो देह्यनमीवस्य शुष्मिणः &c. (Vājas. Sanh. 11. 83.), if the
child is a boy
if it is a girl, the ceremony is performed
without the recital of the mantra (‘आवृतैव कुमार्यै’).--
According to the school of Kātyāyana the food varies still
more according to the nature of the desires: that cor-
responding with the desire of eloquence is the flesh (pro-
bably the sauce made of the flesh of) a skylark (भरद्वाजी)
with the desire of plenty, that of a partridge, called क-
पिञ्जल
with the desire of quickness that of a fish
with
the desire of long life that of the partridge called कृकणा
with the desire of holiness that of the Śaralī bird (आटी)
with the desire of all the advantages mentioned before that
of all these animals together
the dish must moreover in
general contain honey, clarified butter and bits of gold
(Reṇuka in his Gṛhyakārikā: ‘मध्वाज्यकनकोपेतं सर्वं तद्युग-
पत्प्रभुः । मांसं तच्च भरद्वाज्या यदीच्छेद्वाक्प्रसारिताम् । का-
पिञ्जलं चेदन्नाद्यं मात्स्यं च जवनं यदि । आयुश्चेत्कृकणायाश्च
तदाट्याश्चेद्ब्रह्मवर्चसम् । सर्वं चेत्सर्वमांसानि सहान्नं प्राशयेच्छु-
भम्’)
the ceremony is performed while a mantra is in-
audibly muttered and the child is sitting on the lap of its
mother before the divinity of the family
preparatory pro-
cedings are, according to Reṇuka, those connected with
the fixing of an auspicious day, the Ābhyudayika-śrāddha
(the same as the Vṛddhi-Śr.), austerities, as suspending
the breath, meditation on the divinity and oblations (āhutis)
with clarified butter while remembering the divine powers
of speech (वाच्), the vital airs प्राण and अपान, eye
(चक्षुस्) and ear (श्रोत्र), lastly an oblation of चरु (q. v.)
to Agni (अग्निः स्विष्टकृत्).--According to Bhavadeva, as
quoted by Rādhākānta, the order of the procedings is:
fixing of an auspicious day, ablutions, performance of the
Vṛddhi-Śrāddha, collecting of the sacrificial fire, making
a heap of Kuśagrass(?) (acc. to Reṇuka: of fifty leaves of
this grass), then silently throwing into the fire a piece of
fuel smeared with clarified butter, of a span's length, then
the oblation (homa) which is accompanied with the three
sacred words bhūr, bhuvar and svar, then five oblations
(āhutis) with clarified butter, then the homa of the five vital
airs (प्राण), or instead of the two latter(?) the ceremony
practised in the north which begins with the Śāṭyāyana-
homa and ends with the hymn called Vāmadevya
these
procedings are followed by the essential rite of giving the
food and by, what is essential too, the presents to the of-
ficiating priest. (Comp. also अन्नभुक्ति.) E. अन्न and प्राशन.
Apte Hindi
Hindi
अन्नप्राशनम्
नपुं*
 अन्नम्-प्राशनम् -
"१७ संस्कारों में से एक संस्कार जबकि नवजात बालक को पहली बार विधिवत् भोजन देने की क्रिया सम्पादित की जाती है, यह संस्कार ५ से ८ महीने के मध्य किया जाता है"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अन्नप्राशन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮೊದಲು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಣಿಸುವುದು
व्युत्पत्तिः - > प्रकृष्टं शास्त्रक्रमेण प्रथममाशनं प्राशनम्
प्रयोगाः - > "षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वेष्टं मङ्गलं कुले ।"
उल्लेखाः - > मनु० २-३४
L R Vaidya
English
anna-prASana {% n. %} the ceremony of putting rice into a child’s mouth for the first time (usually performed between the 5th and 8th months after the child’s birth.)
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
अन्नप्राशन dh. Bik. 359. Burnell 151^a. Oppert II,
6875.
अन्नप्राशन a Pariśiṣṭa of the Sv. Oxf. 383^b.
Lanman
English
anna-prāśana, n. rice-feeding, the first
feeding of an infant with rice.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अन्नप्राशनं,
क्ली,
 (अन्नस्य प्राशनं भोजनं यस्मिन्तत् । अन्न + प्र + अश + भावे ल्युट् ।) षष्ठेमासि अष्टमे वा बालकस्य पञ्चमे मासि सप्तमेवा बालिकायाः प्रथमान्नभक्षणरूपसंस्कारः । इतिस्मृतिः ॥
तस्य क्रमः । शोभनदिने कृतस्नानः कृत-वृद्धिश्राद्धः पिता शुचिनामानमग्निं संस्थाप्यंविरूपाक्षजपान्तां कुशण्डिकां समाप्य प्रकृत-कर्म्मारम्भे प्रादेशप्रमाणां धृताक्तां समिधं तूष्णी-मग्नौ हुत्वा महाव्याहृतिहोमं कुर्य्यात् । ततःआज्येन तत्तन्मन्त्रैः पञ्चाहुतीर्जुहुयात् । ततःपञ्चप्राणानां होमः । ततो महाव्याहृतिहोमंकृत्वा प्रादेशप्रमाणां घृताक्तां समिधं तूष्णीमग्नौहुत्वा प्रकृतं कर्म्म समाप्य उदीच्यं शाट्यायन-होमादिवामदेव्यगानान्तं कर्म्म निर्व्वर्त्य मन्त्रेणकुमारस्य मुखे अन्नं दद्यात् । ततः कर्म्मकार-यितृब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात् । इति भवदेव-भट्टः ॥
तस्य विहितदिनादि यथा, --“ततोऽन्नप्राशनं षष्ठे मासि कार्य्यं यथाविधि ।अष्टमे वाथ कर्त्तव्यं यद्वेष्टं मङ्गलं कुले” ॥
षष्ठ इति मुख्यः कल्पः प्रागुक्तन्यायात् । कृत्य-चिन्तामणौ ।“अन्नस्य प्राशनं कार्य्यं मासि षष्ठेऽष्टमे बुधैः ।स्त्रीणान्तु पञ्चमे मासि सप्तमे प्रजगौ मुनिः ॥
द्वादशीसप्तमीनन्दारिक्तासु पञ्चपर्ब्बसु ।बलमायुर्यशो हन्यात् शिशूनामन्नभक्षणं” ॥
भुजबलभीमे ।“षष्ठे मासि निशाकरे शुभकरे रिक्तेतरे वा तिथौसौम्यादित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे ।प्राजेशादिति पौष्णवैष्णवयुगैर्हस्तादिषट्कोत्तरै-राग्नेयाप्पतिपित्र्यभैश्च नितरामन्नादिभक्षं शुभं” ॥
युगैरिति प्राजेशादौ प्रत्येकं सम्बध्यते । तथा-त्रापि तिथ्यादिविद्धमृक्षं विवर्ज्जयेत् ।“ष्टषद्वन्द्वधनुर्म्मीनकन्यालग्नेऽन्नभक्षणं ।त्रिकोणाष्टकयूकान्त्यग्रहा यद्वत्तथाफलं ॥
दुष्टः शशधरो लग्नात् षष्ठाष्टस्थोऽन्नभक्षणे” ।मार्कण्डेयः ।“देवता पुरतस्तस्य पितुरङ्कगतस्य च ।अलङ्कृतस्य दातव्यमन्नं पात्रे च काञ्चने ॥
मध्वाज्यकनकोपेतं प्राशयेत् पायसं ततः ।कृतप्राशनमुत्सङ्गे मातुर्ब्बालन्तु तं न्यसेत् ॥
देवाग्रतोऽथ विन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्व्वशः ।शास्त्राणि चैव शस्त्राणि ततः पश्येत्तु लक्षणं ॥
प्रथमं यत् स्पृशेद्बालः शिल्पभाण्डं स्वयं तथा ।जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति” ॥
इति ज्योतिस्तत्त्वं ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अन्नप्राशन “न० प्रकृष्टं विधानेन प्रथममाशनं प्राशनं ६ त० ।षष्ठाष्टममासादौ वालकादेर्विधानेन प्रथममन्नभोजने ।“षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वेष्टं मङ्गलं कुले” इति मनुः ।“ततोऽन्नप्राशनं षष्ठे मासि कार्य्यं यथाविधि । “अष्टमेवास्य कर्त्तव्यं यद्वेष्टं मङ्गलं कुले” इति स्मृत्यन्तरम् । षष्ठइति मुख्यकल्प इति रघु० । तत्रायं विशेषः कृत्य-चिन्तामणौ । “अन्नस्य प्राशनं कार्य्यं मासि षष्ठेऽष्टमेबुधैः स्त्रीणान्तु पञ्चमे मासि सप्तमे प्रजगौ” मुनिः ।तत्र विहिततिथ्यादि यथा“पष्ठे मासि निशाकरे शुभकरे रिक्तेतरे वा तिथौ सौम्या-दित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे । प्राजेशादितिपौष्णवैष्णवयुगैर्हस्तादिषट्कोत्तरैराग्नेयाप्पतिपैत्र्यभैश्च नि-तरामन्नादिभक्षः शुभ इति, भुज० भी० । प्राजेशादयश्चरोहिण्यादयः ४, ५, ७, ८, २७, १, २२, २३, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १२, २१, २६, ३, २०, १०, । तथाचैतन्मि-तानि नक्षत्राणि तत्र । विहितानि । तत्र वर्ज्यानि ।“द्वादशीसप्तमीनन्दारिक्ताषु पञ्चपर्वसु । बलमायुर्य्यशोह-न्यात् शिशूनामन्नभक्षणम् । कृत्यचि० । “वेधं सर्वत्रवर्ज्जये” दित्युक्तेर्नक्षत्रवेधस्यापि तत्र वर्ज्यता ।