अन्न (anna)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अन्न mfn.
   (-न्नः-न्ना-न्नं) Eaten. 
	 n.
  (-न्नं)
	 1. Boiled rice.
	 2. Food in general.
3. Corn. 
 E.
  अद to eat,  and क्त affix of the part. past,  त becoming न.

Capeller Eng

English

 अ॑न्न n.
  food,  esp.
    boiled rice
 p.
  °वन्त्.

Yates

English

 अन्न (न्नं) 1.
n.
  Boiled rice,  food, 
corn. 
a. Eaten. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	 cookedandready-to-eatrice
अन्न 	-	 anna 	-	 adj.
  	-	  eaten
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  viSNu
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  food or victuals
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  earth
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  bread corn
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  boiled rice
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  cereal
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  food in a mystical sense
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  food
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  water
पीवो अन्न 	-	  pIvo anna 	-	 adj.
  	-	  having rich or abundant food

अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	 cookedandready-to-eatrice
कण्ठस्थ 	-	  kaNThastha 	-	 adj.
  	-	  being in the mouth ready to be repeated by rote
सूत्रकण्ठ 	-	  sUtrakaNTha 	-	 m.
  	-	  having sUtras in the throat ready to be repeated

अन्न 	-	  anna 	-	 n.
  	-	 cereal
धान्य 	-	  dhAnya 	-	 n.
  	-	 cereal
धान्यधु 	-	  dhAnyadhu 	-	 n.
  	-	 cerealose  [ maltose ]
धान्य-सस्य 	-	  dhAnya-sasya 	-	 n.
  	-	 cereal crops

अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	 cookedandready-to-eatrice
अन्न 	-	 anna 	-	 adj.
  	-	  eaten
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  food in a mystical sense
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  food
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  water
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  viSNu
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  food or victuals
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  earth
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  bread corn
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  boiled rice
अन्न 	-	 anna 	-	 n.
  	-	  cereal
पीवो अन्न 	-	  pIvo anna 	-	 adj.
  	-	  having rich or abundant food

Wilson

English

 अन्न
mfn.
   (-न्नः-न्ना-न्नं) Eaten. 
n.
  (-न्नं)
1 Boiled rice.
2 Food in general.
3 Corn. 
E.
  अद to eat,  and क्त affix of the part. past,  त becoming न.

Apte

English

अन्नम् [annam],  [अद्-क्त
 अनित्यनेन,  अन्-नन्
 according to Yāska from अद्,  अद्यत अत्ति च भूतानि
 or from आ-नम्,  आ आभि मुख्येन ह्येतन्नतं प्रह्वीभूतं भवति भोजनाय भूतानाम्]

Food (in general)
 अद्यते$त्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते Tait. Up.
 मदो$सृङ्मांसमज्जास्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः Ms.*
  3.8.182
 अहमन्नं भवान् भोक्ता H.*
  1.51. I am your prey &c.
 
 चराणामन्नमचराः Ms.*
  5.29.

Food as representing the lowest form in which the Supreme Soul is manifested,  being the coarsest and last of the 5 vestures (कोश) in which the soul is clothed and passes from body to body in the long process of metempsychosis - "the nutrimentitious vesture or visible body in the world of sense" (स्थूल- शरीर called अन्नमयकोश).

Boiled rice
 अन्नेन व्यञ्जनम् P.
  II.1.34.

Corn (bread corn)
 ता (आपः) अन्नम- सृजन्त तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवति Ch. Up.*
   6.2.4.
 आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः Ms.*
  3.76
 कृत˚ 9.219
1.86, 12.65.

Water.

Earth (पृथिव्या अन्नहेतुत्वादन्नशब्दवाच्यता).

N.
  of Viṣṇu. -न्नः The sun (स हि अन्नहेतुवृष्टिहेतुः). Comp.
   -अकालः =
  अनाकाल q. v. -अत्तृ,  -आदिन्,  -आहारिन् eating food. -अद a.
  eating food.

having a good appetite (दीप्ताग्नि).(-दः) N.
  of Viṣṇu. -अद्यम् proper food,  food in general
 कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन वा Ms.*
  3.82, 4.112,  11.144. अन्नाद्येन प्रजापतिः (तृप्तः) Mb.
 *  3.2.68. -आच्छा- दनम्,  -वस्त्रम् food and clothing,  food and raiment,  the bare necessaries of life. -आयुः (अन्नायु) consisting of,  living by,  food
 desirous of food (अन्नबन्धनः,  अन्नजीवनः).-काम a.
  desirous of food
 स इद्भोजो यो गृहवे ददात्यन्नकामाय Rv.*
  1.117.3. -कालः hour of dinner
 meal-time.-किट्टः =
  ˚मल q. v.  -कूटः a large heap of boiled rice.

कोष्ठकः a cupboard
 granary.

Viṣṇu.

the sun.  -गतिः f.
  the passage of food,  gullet (cf.   बहिः- स्रोतस्). -गन्धिः dysentery,  diarrhoea.  -ज,  जात a.
  produced from food as the primitive substance. -जम् rice-gruel of three days. -जा f.
  a hickup. -जलम् food and water,  bare subsistence. -तेजस् a.
  having the vigour caused by food. -द,  -दातृ,  -दायिन्,  -प्रद a.
 

giving food. वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः Ms.*
  4.229.

epithet of Śiva.  -दा N.
  of Durgā or Annapūrṇā.-दासः [अन्नेन पालितो दासः शाक. त.] a servant who works for food only,  one who becomes a servant or slave by getting food only. -देवता the deity supposed to preside over articles of food.

दोषः sin arising from eating prohibited food
 Ms.*
  5.4.

a defect in the food eaten
 derangement of food or the humours of the body
 आलस्यादन्नदोषाच्च मृत्युर्विप्राञ् जिघांसति Ms.*
  5.4. -द्वेषः dislike of food,  loss of appetite. -पतिः lord or possessor of food,  epithet of Savitṛ,  Agni,  and Śiva.  अन्नपते$न्नस्य नो देहि Tait. Saṁ.11.83
34.58. -पाकः cooking of food
 digestion of food
 (by the fire in the stomach). -पू a.
  purifying food,  epithet of the Sun.  -पूर्ण a.
  filled with,  possessed of,  food. (-र्णा) a form of Durgā (the goddess of plenty)
 ˚ईश्वरी N.
  of Durgā or a form of Bhairavī. -पेयम् =
  वाज- पेयम् q. v.  -प्रलय a.
  being dissolved into food after death.-प्राशः,  प्राशनम् the ceremony of giving a new-born child food to eat for the first time,  one of the 16 Saṁskāras performed between the 5th and 8th month (usually in the sixth,  Ms.*
  2.34) with preliminary oblations to fire (Mar. उष्टावण)
 षष्ठे$न्नप्राशन मासि Ms.*
  2.34
 Y.*
  1.12. -ब्रह्मन्,  -आत्मन् m.
  Brahman as represented by food. -भक्त a.
  [अन्नार्थं भक्तः दासः] =
  अन्नदास q. v.  -भुज् a.
  eating food,  epithet of Śiva.  -मय a.
  see below.

मलम् excrement,  faeces
 P.
 VI.1.148 Sk.

spirituous liquor
 सुरा वै मलमन्नानाम् Ms.*
  11.93. -रक्षा precautions as to eating food. -रसः essence of food,  chyle
 food and drink,  nutriment
 नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् । तेभ्यो ददौ Rām.  -वत् a.
  possessed of food
 अन्नवान्त्सन् रफितायोपज- ग्मुषे Rv.*
  1.117.2. -वस्त्रम् =
  ˚आच्छादनम् q. v. 

विकारः. transformation of food,  assimilation. 

disorder of the stomach caused by indigestion. 

seminal discharge (of man)
 semen itself
 cf.
   अन्नाद्रेतः संभवति. -विद् a.
  acquiring food
 कार्षीवणा अन्नविदो न विद्यया Av.*
  6.116.1.-व्यवहारः the law or custom relating to food
 i. e.  the custom of eating together or not with other persons.-शेषः leavings of food,  offal. -संस्कारः consecration of food. -होमः a sacrifice (with 1 materials) connected with the Aśvamedha sacrifice.

Apte 1890

English

 अन्नं [अद्-क्त
 अनित्यनेन,  अन्-नन्
 according to Yāska,  from अद्,  अद्यते अत्ति च भूतानि
 or from आ-नम्,  आ आभिमुख्येन ह्येतन्नतं प्रह्वीभूतं भवति भोजनाय भूतानां] 1 Food (in general)
 अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते T. Up.
 मेदोऽसृङ्मांसमज्जास्थि वदंत्यन्नं मनीषिणः Ms. 3. 182
 अहमन्नं भवान्भोक्ता H. 1. 54 I am your prey &c.
 चराणामन्नमचराः Ms. 5. 29. 
2 Food as representing the lowest form in which the Supreme Soul is manifested,  being the coarsest and last of the 5 vestures (कोश) in which the soul is clothed and passes from body to body in the long process of metempsychosis 
“the nutrimentitious vesture or visible body in the world of sense” (स्थूलशरीर called अन्नमयकोश). 
3 Boiled rice
 अन्नेन व्यंजनं P. II. 1. 34. 
4 Corn (bread corn)
 ता (आपः) अन्नमसृजंत तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवति Ch. Up.
 आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः । Ms. 3. 76
 कृत° 9. 219
 10. 86,  12. 65. 
5 Water. 
6 Earth (पृथिव्या अन्नहेतुत्वादन्नशब्दवाच्यता). 
7 N. of Viṣṇu. 
न्नः The sun (स हि अन्नहेतुवृष्टिहेतुः). 
Comp. 
अकालः = अनाकाल q. v. 
अत्तृ,  
आदिन् 
आहारिन् eating food. 
अद a. {1} eating food. {2} having a good appetite (दीप्ताग्नि). (
दः) N. of Viṣṇu. 
अद्यं proper food,  food in general
 Ms. 3. 82,  4. 112,  11. 144. 
आच्छादनं,  
वस्त्रं food and clothing,  food and raiment,  the bare necessaries of life. 
आयुः (अन्नायु) consisting of,  living by,  food,  desirous of food ( अन्नबंधनः,  अन्नजीवनः). 
कालः hour of dinner
 meal-time. 
किट्टः = °मल q. v. 
कूटः a large heap of boiled rice. 
कोष्ठकः {1} a cupboard
 granary. {2} Viṣṇu. {3} the sun. 
गतिः f. the passage of food,  gullet (cf. बहिःस्रोतस्). 
गंधिः dysentery,  diarrhœa. 
ज,  
जात a. produced from food as the primitive substance. 
जलं food and water,  bare subsistence. 
तेजस् a. having the vigour caused by food. 
द,  
दातृ,  
दायिन्,  
प्रद a. {1} giving food
 वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः Ms. 4. 229. {2} epithet of Śiva. 
दा N. of Durgā or Annapūrṇā. 
दासः [अन्नेन पालितो दासः शाक. त.] a servant who works for food only,  one who becoms a servant or slave by getting food only. 
देवता the deity supposed to preside over articles of food. 
दोषः {1} sin arising from eating prohibited food
 Ms. 5. 4. {2} a defect in the food eaten
 derangement of food or the humours of the body
 आलस्यादन्नदोषाच्च मृत्युर्विप्राञ् जिघांसति Ms. 5. 4. 
द्वेषः dislike of food,  loss of appetite. 
पतिः lord or possessor of food,  epithet of Savitṛ,  Agni,  and Śiva. 
पाकः cooking of food
 digestion of food (by the fire in the stomach). 
पू a. purifying food,  epithet of the Sun. 
पूर्ण a. filled with,  possessed of,  food. (
र्णा) a form of Durgā (the goddess of plenty)
 °ईश्वरी N. of Durgā or a form of Bhairavī. 
पेयं = वाजपेयं q. v. 
प्रलय a. being dissolved into food after death. 
प्राशः,  
प्राशनं the ceremony of giving a new-born child food to eat for the first time,  one of the 16 Saṃskāras performed between the 5th and 8th month (usually in the sixth,  Ms. 2. 34) with preliminary oblations to fire (Mar. उष्टावण)
 Ms. 2. 34
 Y. 1. 12. 
ब्रह्मन्,  
आत्मन् m. Brahma as represented by food. 
भक्त a. [अन्नार्थं भक्तः दासः] = अन्नदास q. v. 
भुज् a. eating food,  epithet of Śiva. 
मय a. see below. 
मलं {1} excrement,  feces
 P. VI. 1. 148 Sk. {2} spirituous liquor
 सुरा वै मलमन्नानां Ms. 11. 94. 
रक्षा precautions as to eating food. 
रसः essence of food,  chyle
 food and drink,  nutriment
 नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् तेभ्यो ददौ Rām. 
वस्त्रं = °आच्छादनं q. v. 
विकारः {1} transformation of food,  assimilation. {2} disorder of the stomach caused by indigestion. {3} seminal discharge (of man)
 semen itself
 cf. अन्नाद्रेतः संभवति. 
व्यवहारः the law or custom relating to food,  i. e. the custom of eating together or not with other persons. 
शेषः leavings of food,  offal. 
संस्कारः consecration of food. 
होमः a sacrifice (with 10 materials) connected with the Aśvamedha sacrifice. 

Monier Williams Cologne

English

 अन्न mfn.
   (√ अद्),  eaten,  L.
 

 अ॑न्न (अ॑न्नम्),  n.
  food or victuals,  especially boiled rice

 bread corn

 food in a mystical sense (or the lowest form in which the supreme soul is manifested,  the coarsest envelope of the Supreme Spirit)

 water,  Naigh.
 

 Viṣṇu

 earth,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 अन्न 1. अन्न,  अस्,  m. (fr. rt. अत् or अम्?), 
the sun.

 अन्न 2. अन्न,  अस्,  आ,  अम् (fr. rt. अद्),  eaten
(अम्),  n. food or victual in general
 food in a mys-
tical sense,  or the lowest form in which the supreme
soul is manifested,  the coarsest envelope of the su-
preme spirit
 boiled rice
 bread corn
 Ved. water
Viṣṇu
 earth.
—अन्न-काम,  अस्,  आ,  अम्,  desirous
of food.
—अन्न-काल,  अस्,  m. meal-time,  proper hour
for eating.
—अन्न-कोष्ठक,  अस्,  m. cupboard, 
granary
 Viṣṇu
 the sun.
—अन्न-गति,  इस्,  f.
the œsophagus,  gullet.
—अन्न-गन्धि,  इस्,  m. dy-
sentery,  diarrhœa.
—अन्न-ज or अन्न-जात,  अस्,  आ, 
अम्,  springing from or occasioned by food as the
primitive substance.
—अन्न-जल,  अम्,  n. food and
water,  bare subsistence.
—अन्न-जित्,  त्,  त्,  त्,  Ved. ob-
taining food by conquest.
—अन्न-जीवन,  अस्,  ई (?), 
अम्,  living by food.
—अन्न-तेजस्,  आस्,  आस्,  अस्,  Ved.
having the vigour of food.
—अन्न-द,  अस्,  आ,  अम्, 
or अन्न-दातृ,  ता,  त्री,  तृ,  or अन्न-दायिन्,  ई,  इनी,  इ, 
or अन्न-प्रद,  अस्,  आ,  अम्,  giving food
 epithet of
Śiva and Durgā.
—अन्न-दान,  अम्,  n. the giving
of food.
—अन्न-देवता,  f. the divinity supposed to
preside over articles of food.
—अन्न-दोष,  अस्,  m.
a fault committed by eating prohibited food.
—अन्न-
द्वेष,  अस्,  m. want of appetite,  dislike of food.
—अन्न-पति,  इस्,  m. possessor of food,  an epithet of
Savitṛ,  Agni,  Śiva.
—अन्न-पू,  ऊस्,  m.,  Ved. puri-
fying food,  epithet of the sun.
—अन्न-पूर्ण,  अस्,  आ, 
अम्,  filled with or possessed of food
 (आ),  f. a goddess, 
a form of Durgā.
—अन्न-पूर्वा (?),  f.,  N. of Durgā.
—अन्न-पेय,  अम्,  n.,  Ved. another name for the
Vāja-peya sacrifice.
—अन्न-प्रलय,  अस्,  आ,  अम्,  be-
ing resolved into food or the primitive substance after
death.
—अन्न-प्राश,  अस्,  m. or अन्न-प्राशन, 
अम्,  n. putting rice into a child's mouth for the first
time,  after oblations to fire,  a ceremony performed
between the fifth and eighth month: it is one of the
sixteen Saṃskāras mentioned in the second book of
Manu.
—अन्न-बुभुक्षु,  उस्,  उस्,  उ,  desirous of
eating food.
—अन्न-ब्रह्मन्,  अ,  n. or अन्नात्मन्
(°न-आत्°),  आ,  m. Brahma as represented by food.
—अन्न-भक्ष,  अस्,  m. or अन्न-भक्षण,  अम्, 
n. or अन्न-भुक्ति,  इस्,  f. eating of food.
—अन्न-
भाग,  अस्,  m.,  Ved. a share of food.
—अन्न-भुज्, 
क्,  क्,  क्,  eating food
 (क्),  m. an epithet of Śiva.
—अन्न-मय,  अस्,  ई,  अम्,  made from food,  com-
posed of food or of boiled rice
 (अम्),  n. plenty of
food.
—अन्नमय-कोश or अन्नमय-कोष,  अस्, 
m. the gross material body,  that which is sustained by
food (the sthūla-śarīra).
—अन्न-मल,  अम्,  n. ex-
crement
 spirituous liquor.
—अन्न-रक्षा,  f. caution
in eating food.
—अन्न-रस,  अस्,  m. essence of food, 
chyle
 meat and drink,  nutriment,  taste in distin-
guishing food.
—अन्न-लिप्सा,  f. desire for food,  ap-
petite.
—अन्न-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  possessed of food.
—अन्न-वस्त्र,  अम्,  n. food and clothing,  the ne-
cessaries of life.
—अन्न-वाहि-स्रोतस्,  अस्,  n. the
œsophagus,  gullet.
—अन्न-विकार,  अस्,  m. transform-
ation of food
 disorder of the stomach from indiges-
tion
 the seminal secretion.
—अन्न-विद्,  त्,  त्,  त्,  Ved.
knowing food
 possessed of food.
—अन्न-शेष,  अस्, 
m. leavings,  offal.
—अन्न-संस्कार,  अस्,  m. conse-
crating of food.
—अन्न-हर्तृ,  ता,  त्री,  तृ,  taking
away food.
—अन्न-होम,  अस्,  m. a sacrifice con-
nected with the Aśva-medha.
—अन्नाकाल,  see
अनाकाल.
—अन्नाच्छादन (°न-आच्छ्°),  अम्,  n.
food and clothing.
—अन्नात्तृ (°न-अत्°),  ता,  m. or
अन्नादिन् (°न-आद्°),  ई,  इनी,  इ,  eating food.
—अन्ना-
द (°न-अद्°),  अस्,  आ,  अम्,  eating food
 (अस्),  m.,  N.
of Viṣṇu.
—अन्नादन (°न-अद्°),  अम्,  n. eating
of food.
—अन्नाद्य (°न-अद्°),  अम्,  n. food in
general,  proper food.
—अन्नाद्य-काम,  अस्,  m. de-
sirous of food.
—अन्नायु,  or अन्नायुस् (°न-आय्°),  उस्, 
m. living by food,  desirous of food.
—अन्नार्थिन्
(°न-अर्°),  ई,  इनी,  इ,  asking for food.
—अन्ना-
वृध् (final अ lengthened),  त्,  त्,  त्,  Ved. increasing
food.
—अन्नाहारिन् (°न-आह्°),  ई,  इणी,  इ,  eating food.

Macdonell

English

 अन्न án-na,  (pp.) n.
  food,  esp. rice
 grain of 🞄rice.

Goldstucker

English

 अन्न I. 1. m. f. n. (-न्नः-न्ना-न्नम्) Eaten. [The use of this word, 
as a past participle of अद्,  is restricted,  according to He-
machandra's Dhātupārāyaṇa,  to such passive constructions
as correspond with our use of a past partic.
 but while
जग्ध may be substituted for अन्न also in these cases, 
जग्ध alone is admissible when ‘eaten’ is used either sub-
stantively with a genitive depending on it or impersonally
‘अद्यर्थाच्चेति वाधारे (आधार is here equivalent to अधि-
करण of Pāṇ. III. 4. 76.) क्ते । इदमेषां जग्धम् ॥ पक्षे कर्मणि
क्ते । जग्धमन्नम् ॥ भावे । जग्धमनेन ॥’.]
2. n. (-न्नम्)
	^1 Food in general,  eatable or drinkable
e. g. अन्नं पितृमनुष्येभ्यो देयमप्यन्वहं जलम् (comm.: अन्नग्रहणं
सकलादनीयप्रदर्शनार्थम्)
 or अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्यादक्रो-
धनोऽत्वरः (comm.: अन्नं भक्ष्यभोज्यलेह्यचोष्यपेयात्मकं पञ्च-
विधं दृष्टम्)
 also elliptically,  the eating of food,  e. g. सर्वा-
न्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात्
 comp. also अन्नकाल,  अन्न-
पानरक्षा &c. In the post-vaidik literature,  an exalted eulo-
gium of food as the supporter of creation is given e. g. in the
Anuśāsanaparvan of the Mahābhārata v. 3204--3251 and 5541
--5562
 comp. also अन्नद.
	^2 (In the Upanishads and the Vedānta
philos.) Food in a metaphysical or mystical sense,  the essence
of the elementary creation,  that of which the coarsest sheath
or the coarse body of the Supreme Soul (see अन्नमयकोश
and स्थूलशरीर) is framed: the lowest and therefore not
truest form in which Brahman (n.) or the Supreme Soul
(comp. अन्नब्रह्मन्) manifests itself in its worldly and con-
scious existence (‘येऽन्नं ब्रह्मोपासते’
 ‘अन्नं ब्रह्मेत्येक आहु-
स्तन्न’
 see also अन्नज). Compare besides प्राण,  मनस्,  वि-
ज्ञान,  आनन्द. In this form the Supreme Soul is also called
वैश्वानर,  विराज्,  विश्व and जाग्रत् qq. vv.,  e. g. अन्नं वै विराट्
or सैषा विराड्दशसंख्या सत्यन्नं चान्नादिनी च. The process of
this manifestation is thus imagined in the Taittirīya Upanishad:
in the Supreme Soul originates æther,  in æther air and so
on in each preceding element successively fire,  water,  earth, 
herbs,  food,  from which comes semen and man
 in food
originate,  too,  all other creatures living on this earth (‘अ-
न्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः काश्च पृथिवीं श्रिताः । अथोऽन्नेनैव
जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठं तस्मा-
त्सर्वौषधमुच्यते’). In the Vedānta the theory of this primi-
tive developement is more intricate
 comp. s. v. अन्नमयकोश.
(In the Aitareya Upan. food is represented as a being of
organised form sprung forth from the heated waters,  the
process of creation differing materially from that imagined
by the Taittirīya and the Vedānta.)
	^3 (The latter meaning
applied in the doctrine of the Viṣṇuites to) Viṣṇu.
	^4 (ved.)
Water.
	^5 Corn in general (comp. सर्वौषध under meaning 2.).
	^6 Boiled rice. [In the two last meanings अन्न is used also
as a term of contempt
 when combined with मन् cl. 4. in
this sense,  it depends on the latter in the accusative (not
in the dative as similar terms,  e. g. तृण,  बुस,  श्वन् &c. also
may)
 e. g. न त्वान्नं मन्ये यावद्भुक्तं न श्राद्धम् ‘not so much
as a grain or a grain of boiled rice &c.’ (but न त्वा तृणं, 
बुसं,  श्वानं or तृणाय,  बुसाय,  शुने मन्ये)
 for similar terms
comp. also नौ,  काक,  शुक,  शृगाल.]
	^7 A soup or sauce made
of flesh
 see अन्नप्राशन.
	^8 A soup or sauce made of rice
 see
s. v. अन्नमल.
	^9 Spirituous liquor made of rice
 see s. v. अन्नपेय
and अन्नमल. E. अद्,  uṇ. aff. क्त
 the native gramm. assign
to अन्न in the meaning ‘boiled rice’,  and probably also in
the other meanings,  the uṇ. aff. न which is नित्. The Tait-
tirīya-Upan. explains अन्न 2. 2. thus: अद्यतेऽत्ति च भूतानि
तस्मादन्नं तदुच्यत इति । ‘because it is eaten and because it
eats what exists i. e. because what exists becomes again अन्न’.
II. m. (-न्नः) The sun. E. According to an Uṇṇādisūtra
as quoted in the Siddh. Kaum. and in Nṛsinha's Swara-
mañjarī अत्,  uṇ. aff. न
 acc. to Hemach.'s Dhātupārāyaṇa, 
अम् (उण्णादौ दम्यमीति ने । अन्नः),  uṇ. aff. न.

Benfey

English

 अन्न अन्न,  i. e. अद् + न,  n.
 
 1. Food, 
Man.  3,  182.
 2. Corn,  Man.  3,  76.
 3.
Boiled rice,  Man.  3,  82.
 -- Comp.
 
कृत-, 
n.
  dressed food,  Man.  9,  213.
देव-, 
n.
  food offered to gods,  Man.  5,  7.
दधि-,  n.
  rice with curdled milk, 
Yājñ. 1,  288.
पर्याय-,  n.
  food pre-
pared for another.
मिष्ट-,  n.
  a mix-
ture of sugar and acids,  etc.,  eaten with
bread or rice. राजान्न,  i. e.
राजन्-,  n.
 
a sort of rice. -- Cf.  Lat. annona.

Hindi

भोजन

Apte Hindi

Hindi

अन्नम्
नपुं*
   - "अद्+क्त+, अन्+नन् वा "
सामान्यतः भोजन

अन्नम्
नपुं*
   - "अद्+क्त+, अन्+नन् वा "
अन्नमयकोश

अन्नम्
नपुं*
   - "अद्+क्त+, अन्+नन् वा "
भात

अन्नः
पुं*
  - "अद्+क्त+, अन्+नन् वा "
सूर्य

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अन्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
प्रयोगाः - > "आदित्यात् जायते वृष्टिः वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः"
उल्लेखाः - > मनु० ३-७६
अन्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನ್ನ /ಆಹಾರ
निष्पत्तिः - > अद (भक्षणे) - "क्तः" (३-२-१०२)
व्युत्पत्तिः - > अद्यते स्म
प्रयोगाः - > "अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति"
उल्लेखाः - > तै० उ०
अन्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೇಯಿಸದ ಅನ್ನ
प्रयोगाः - > "चण्डालान्नं भुक्त्वा त्रिरात्रमुपवसेत्"
अन्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ
अन्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಮಿ
अन्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀರು
अन्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೋಗ್ಯವಸ್ತು /ಸುಖಸಾಧನ
प्रयोगाः - > "स्त्रियोऽन्नं पशवोऽन्नं च विशोऽन्नं च महीक्षिताम्"
अन्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
प्रयोगाः - > "यज्ञान्तकृद्यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च"
उल्लेखाः - > वि० स०
अन्न
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟ

L R Vaidya

English

 anna {% (I) m. %} The sun.

 anna {% (II) n. %} 1. Food
 2. food as the lowest form in which the supreme soul is manifested (in Vedānta phil.)
 3. boiled rice.

Bopp

Latin

 अन्न n. (r. अद् edere s. न,  gr. 607.) cibus. N. 5. 38.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

वाज
क्ली
वाज,  अन्न,  गुरु,  पीयूष
वाजमन्नं गुरुर्वाजो वाजं पीयूषमिष्यते ।
verse 2.1.1.50
page 0011

Indian Epigraphical Glossary

English

 anna,  Anglicised form of āṇaka
 (1/16)th of a rupee (JNSI, 
Vol. XV,  p. 142).

 anna,  Anglicised form of Muhammadan āna
 (1/16) of rupee, 
property,  etc.

Lanman

English

 ánna,  n. food
 esp. rice,  usually boiled,  the
chief food of the Hindus
 grain. [√ad, 
1177a: cf. εἶδαρ,  Lat. esca,  *ed-ca,  ‘food’
ador,  ‘spelt’
 AS. āta,  Eng. oat.]

Kridanta Forms

Sanskrit

अद् (अ॒दँ꣡ भक्षणे - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् =  अदनम्
अनीयर् =  अदनीयः - अदनीया
ण्वुल् =  आदकः - आदिका
तुमुँन् =  अत्तुम्
तव्य =  अत्तव्यः - अत्तव्या
तृच् =  अत्ता - अत्त्री
क्त्वा =  जग्ध्वा / जग्द्ध्वा
ल्यप् =  प्रजग्ध्य
क्तवतुँ =  जग्धवान् / जग्द्धवान् / अन्नवान् - जग्धवती / जग्द्धवती / अन्नवती
क्त =  जग्धः / जग्द्धः / अन्नः - जग्धा / जग्द्धा / अन्ना
शतृँ =  अदन् - अदती

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kha zas
१) अन्न २) अशन ३) आहार ४) उपभजन ५) जेमन ६) भक्त ७) भोजन ८) सुभोजन

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
भक्तमन्नं कूरमन्धो भित्सा दीदिविरोदनः ।
अशनं जीवनकं च याजो वाजः प्रसादनम् ॥ ३९५ ॥
-wordlist-
 
भक्त (क्ली),  अन्न (क्ली),  कूर (क्ली),  अन्धस् (क्ली),  भित्सा (स्त्री),  दीदिवि (पुं),  ओदन (पुं),  अशन (क्ली),  जीवनक (क्ली),  याज (पुं),  वाज (पुं),  प्रसादन (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अन्धस्
अन्धस्,  कूर,  भक्त,  दिदीवि,  अन्न,  ओदन,  भिस्सा
अन्धः कूरं भक्तं दिदीविरन्नं तथौदनो भिस्सा ।
verse 2.1.1.319
page 0038

Mahabharata

English

Anna = Śiva (1000 names^1),  Vishṇu (1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अन्नं,  क्ली,
   (अद् + कर्म्मणि क्तः ।) स्विन्नतण्डुलं ।यथा,  --“शस्यं क्षेत्रगतं प्राहुः सतुषं धान्यमुच्यते ।आमं वितुषमित्युक्तं स्विन्नमन्नमुदाहृतं” ॥
इति श्राद्धतत्त्वधृतवशिष्ठवचनं ॥
 तत्पर्य्यायः ।भक्तं २ अन्धः ३ भिस्मा ४ ओदनं ५ दीदिविः ६ ।इत्यमरः ॥
 भिस्सा ७ । इति तट्टीका ॥
 क्रूरं ८ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
 अट्टं ९ कसिपुः १० जीवातुः११ । इति जटाधरः ॥
 कूरं १२ आपूपिकं १३जीवन्तिः १४ प्रसादनं १५ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
 * ॥
 अस्य गुणाः । बुद्धिशुक्रप्रीतिपुष्टि-धात्विन्द्रियबलकारित्वं । गुरुत्वं । क्षुधाक्षयरोग-श्रमकार्श्यनाशित्वञ्च ॥
 * ॥
 नवान्नगुणाः । श्लेष्म-कारित्वं । स्वादुत्वं । सुस्निग्धत्वं । वृंहणत्वं । गुरु-त्वञ्च ॥
 * ॥
 पुराणान्नगुणाः । विरसत्वं । रूक्षत्वं ।पथ्यत्वं । अग्निकारित्वञ्च ॥
 * ॥
 उष्णान्नगुणाः ।प्रशंसनीयत्वं । हृद्यत्वं । अग्निकारित्वं । वायुश्लेष्म-नाशित्वं । रक्तपित्तप्रकोपकारित्वञ्च ॥
 * ॥
 अत्यु-ष्णान्नगुणः । बलनाशित्वं ॥
 * ॥
 शीतशुष्कान्नयो-र्गुणः । दुर्ज्जरत्वं ॥
 * ॥
 अतिक्लिन्नान्नगुणः । ग्लानि-कारित्वं ॥
 * ॥
 तण्डुलान्वितान्नगुणः । दुर्जरत्वं ॥
 * ॥
जलधौतसद्योऽन्नगुणाः । शीघ्रपाकित्वं । हिमत्वं ।लघुत्वञ्च ॥
 * ॥
 रात्रिस्थितजलयुक्तान्नगुणौ । त्रि-दोषकोपकारित्वं । रूक्षत्वञ्च ॥
 * ॥
 भृष्टतण्डुलान्न-गुणौ । लघुत्वं । अग्निप्रदीपनत्वञ्च । इति राज-वल्लभः ॥
 * ॥
 धान्यं । इति राजनिर्घण्टः ॥
 विष्णुः ।इति तस्य सहस्रनामभध्ये पठितं ॥
 अदनीयद्रव्य-मात्रं ॥
 अन्नसाधनं यथा,  --“सुधौतांस्तण्डुलान् स्फीतांस्तोये पञ्चगुणे पचेत् ।तद्भक्तं प्रसृतं चोष्णं विषदं गुणवन्मतं” ॥
तद्गुणाः ।“भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं रोचनं लघु ।अधौतमस्रुतं शीतं गुर्व्वरुच्यं कफप्रदं” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
 * ॥
 तद्दानफलं यथा,  --“वारिदस्तृप्तिमायाति सुखमक्षय्यमन्नदः” ॥
अन्नस्य प्रजापतिर्द्देवता । अक्षयसुखप्राप्तिः फलं ।प्रतिग्रहे मुष्टिग्रहणं । इति शुद्धितत्त्वं ॥
 अपि च, “ब्रह्महत्याकृतं पापं अन्नदानात् प्रणश्यति ।अन्नदः पापकर्म्मापि पूतः स्वर्गे महीयते” ॥
इति प्रायश्चित्ततत्त्वं ॥
 * ॥
 अथ प्रजापतिदैवतान्न-दानावर्त्तः । तत्र अन्नदानस्तुतिः । ब्रह्मपुराणे ।“अन्ने प्रतिष्ठिता लोका अन्नमाश्वक्षयं परं ।तस्मादन्नं प्रशंसन्ति सदैव पितृमानवाः ॥
अन्नस्य हि प्रदानेन नरो याति परां गतिं ।सर्व्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चेहाधिकं शुभं” ॥
तथा,  --“अन्नमूर्ज्जस्वलं लोके दत्त्वोर्ज्जस्वी भवेन्नरः ।सतां पन्थानमाश्रित्य सर्व्वपापैः प्रमुच्यते” ॥
महाभारते ।“अन्नदः पशुमान् पुत्त्री धनवान् भोगवानपि ।प्राणवांश्चापि भवति रूपवांश्च तथा नृप” ॥
तथा,  --“अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशांसि च ।कीर्त्तिश्च वर्द्धते शश्वत्त्रिषु लोकेषु पाण्डव” ॥
आग्नेयपुराणे । अन्नस्तुत्यनन्तरं ।“तस्मादन्नं सदा देहि श्रद्धया नृपसत्तम ।ब्रह्महत्यादिकं पापं अन्नदस्य प्रणश्यति” ॥
तथा,  --“अन्नदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति ।पुण्यं यशस्यमायुध्यं बलपुष्टिविवर्द्धनं ॥
सर्व्वमन्नस्य दानेन भवतीति विनिश्चयः ।महाकाञ्चनचित्राणि सेवितान्यप्सरोगणैः ॥
अन्नदस्योपतिष्ठन्ति विमानानि सुरालये ।भक्ष्यभोज्यमयाः शैला दिव्यरूपाद्यलङ्कृताः ॥
हृष्टपुष्टजना नित्यमुपतिष्ठन्ति चाग्रतः ।हस्त्यश्वरथयानैश्च क्रीडमानाश्च ते नराः” ॥
पद्मपुराणे ।“आपर्ब्बतनदी वापी पृथिवी सर्व्वकामदा ।विधिना तेन सा दत्ता योऽन्नं ददाति सर्व्वदा ।क्षुधिते यः प्रयच्छेत अन्नं श्रद्धासमन्वितः ।ब्रह्मणो भवने स वै ब्रह्मणा सह मोदते ॥
चान्द्रवारुणलोकाश्च याम्याः कौवेरकास्तथा ।गोलोको ब्रह्मलोकश्च सर्व्वे चान्ने प्रतिष्ठिताः ॥
ददत् कन्यामलङ्कृत्य हस्त्यश्वञ्च महाधनं ।अन्नदानस्य चैतानि कलां नार्हन्ति षोडशीं” ॥
विष्णुधर्म्मात्तरे ।“यावतो ग्रसते ग्रासान् विद्वान् विप्रः सुसंस्कृतः ।अन्नप्रदस्य तावन्तः क्रतवः परिकीर्त्तिताः” ॥
 * ॥
अथान्नदानधर्म्माः । यमः ।“आदरेण च भक्त्या च यदन्नमुपदीयते ।तत् प्रीणयति पात्राणि मामृतं मानवर्ज्जितं ॥
दुर्लभस्तु मुदा दाता मुदा भोक्ता च दुर्लभः ।मुदा दाता च भोक्ता च तावुभौ स्वर्गगामिनौ ॥
योऽन्नं बहुमतं भुङ्क्ते यश्चान्नं नावमन्यते ।यश्चान्नं प्रीतितो दद्यात् तस्यान्नमुपतिष्ठते ॥
प्रीतितोऽन्नञ्च यो दद्यात् गृह्नीयात्योऽभिपूज्य च ।प्रीतितोऽक्षयमश्राति पूजितः स्वर्गमश्नुते ॥
यो दद्याद्विप्रियेणान्नं यश्चान्नं नाभिनन्दति ।तावुभौ नरके मग्नौ वसेतां शरदां शतं” ॥
 * ॥
अथान्नदानविशेषफलविशेषपरिभाषा ।कूर्म्मपुराणे ।“गृहस्थायान्नदानेन फलं नाप्नोति मानवः ।आममेवास्य दातव्यं दत्त्वाप्नोति परां गतिं” ॥
अन्नदानेन पक्वान्नदानेन फलं नाप्नोति ।इति गृहस्थायामान्नदानेन यादृशं फलं तादृशंपक्वान्नदानेन नाप्नोतीत्यर्थः । गृहस्थस्यामान्नदानेसति तस्य पञ्चयज्ञनिष्पत्तेः ॥
 * ॥
अथ सामान्यान्नदानं नन्दिपुराणे ।“अन्नाद्भुतानि जातानि देवा ह्यन्नाद्यकाङ्क्षिणः ।न तस्य पात्रादिविधिर्व्विना श्राद्धं प्रकीर्त्तितः” ॥
तथा,  --“अपि कीटपतङ्गानां शुनां चाण्डालयोनिनां ।दत्त्वान्नं लोकमाप्नोति प्राजापत्यं समासतः ॥
बान्धवेभ्योऽतिथिभ्योऽन्नं पुत्त्रेभ्योऽन्नं प्रयच्छतः ।दीनान्धकृपणानाञ्च स्वर्गः स्यादन्नदायिनां ॥
ग्रासमात्रं नरो दत्त्वा अन्नानामन्नगृध्नवे ।स्वर्गे वसेत् समानान्तु शतं भोगैर्म्मनोरमैः ॥
ग्रासे ग्रासे फलं ह्येतद्विधिवत् परिकीर्त्तितं ।एतदेवायने प्रोक्तं द्विगुणं पुण्यगौरवं ॥
अन्नं विना कृशाङ्गस्य दत्त्वान्नं देशकालतः ।फलं पञ्चगुणं प्रोक्तं सर्व्वभावसमन्वित” ॥
सर्व्वभावसमन्वित इति सम्बोधनं । अत्र यज-मानः प्राणिमात्रेभ्यो गृहीतोदपूर्णताम्रपात्रःउदङ्मुखः सङ्कल्प्य यथेष्टकालावधि अन्नं दद्यात् ।तद्यथा । ओँ नन्दिपुराणोक्तप्राणिमात्रान्नदान-फलप्राप्तिकामोऽहं प्राणिभ्योऽन्नं दास्ये । तदवधियथासम्भवं प्राणिमात्रेभ्यः स्वगृहे अन्यत्र वाभक्तशालां कृत्वा अविच्छिन्नमन्नं देयं । अतएवधार्म्मिकास्ताम्रपट्टविलिखितां भूमिं समुपकल्प्यआचन्द्रार्कस्थायिनीं भक्तशालां ददाति ॥
 * ॥
वायुपुराणे ।“क्षिप्रमत्युष्णमक्लिष्टं दद्यादन्नं बुभुक्षिते ।सव्यञ्जनं सदा स्निग्धं भक्ष्यं सत्कृत्य यत्नतः” ॥
क्षिप्रमतिथिप्राप्त्यनन्तरमेव । अक्लिष्टमनुपहतं ।भक्ष्यमप्रतिषिद्धं ।“तरुणादित्यसङ्काशं विमानं हंसवाहनं ।अन्नदो लभते तिस्रः कल्पकोटीस्तथैव च ॥
अन्नदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति ।अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति च न संशयः ॥
जीवदानात् परं दानं न किञ्चिदपि विद्यते ।अन्नाज्जीवति त्रैलोक्यं त्रैलोक्यस्येह तत्फलं” ॥
बुभुक्षितेभ्योऽन्नं पूर्व्ववत् संकल्प्य दद्यात् ।ओँ वायुपुराणोक्तान्नदानफलप्राप्तिकामोऽहं बुभु-क्षितेभ्यः सव्यञ्जनं स्निग्धमन्नं दास्ये । एवं सङ्कल्प्यबुभुक्षितानन्विष्य तेभ्यो यथोक्तमन्नं दद्यात् ॥
 * ॥
महाभांरते ।“श्रान्ताय क्षुधितायान्नं यः प्रयच्छति भूमिप ।स्वायम्भुवं महत् स्थानं स गच्छति नराधिप” ॥
श्रान्ताय क्षुधितायान्नं पूर्व्ववत् सङ्कल्प्य दद्यात् ।ओँ स्वायम्भुवस्थानप्राप्तिकामोऽहं श्रान्ताय क्षुधि-तायान्नं दास्ये । इति सङ्कल्प्य यथाकाले श्रान्तंक्षुधितमनुसन्धायान्नं तस्मै दद्यात् ॥
 * ॥
 तथा,  --“सद्भ्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरः ।न स दुर्गाण्यवाप्नोति ह्येवमाह पराशरः” ॥
अभीष्टसमये सद्ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रेभ्योऽन्नंपूर्व्ववत् सङ्कल्प्य दद्यात् । ओँ महाभारतोक्तस-द्गोचरान्नदानफलप्राप्तिकामोऽहं सद्भ्योऽन्नं दास्ये ।ततः प्रभृति अभिमतकाले सद्भ्यो ब्राह्मणादि-भ्योऽन्नं दद्यात् ॥
 * ॥
 तथा,  --“यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्त्तते ।श्रान्तायादृष्टपूर्व्वाय तस्य पुण्यफलं महत्” ॥
अपरिक्लिष्टमनुपहतं । यथोक्तप्राणिनेऽन्नं पूर्व्व-वत् सङ्कल्पयेत् । ओँ महापुण्यफलप्राप्तिकामोऽहंश्रान्तायाध्वगाय अदृष्टपूर्व्वायान्नं दास्ये । इतिसङ्कल्प्य यथाकालमध्वगमन्विष्य यथोक्तमन्नं तस्मैदद्यात् । अत्राध्वनि वर्त्तते इति शतृनिर्द्देशात्पथि गच्छते पथिकाय वर्त्मनि कुटीं कृत्वा तरु-तले चान्नं दद्यात् ॥
 * ॥
 विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“मृष्टान्नं मानवो दत्त्वा मृष्टान्नार्थिनि काङ्क्षितं ।अक्षयं फलमाप्नोति स्वर्गलोकञ्च गच्छति” ॥
मृष्टं संस्कृतं । सव्यञ्जनमन्नं पूर्व्ववत् सङ्कल्प्य तद-र्थिभ्यो दद्यात् । विष्णुधर्म्मोत्तरोक्तमृष्टान्नाकाङ्क्षि-गोचरमृष्टान्नदानफलप्राप्तिकामोऽहं यथाशक्तिमृष्टान्नार्थिभ्यो मृष्टमन्नं दास्ये । इति सङ्कल्प्यमृष्टान्नार्थिनोऽनुसन्धाय तेभ्यो यथाशक्ति मृष्टान्नंदद्यात् ॥
 * ॥
 तथान्नदानप्रकरणे ।“सहस्रपरिवेशस्तु नरकन्तु न गच्छति ।विमानेनार्कवर्णेन स्वर्गलोके महीयते” ॥
सहस्रपरिवेशः सहस्रायमनुष्येभ्योऽन्नप्रदः ॥
 यथा-सम्भवं सहस्राय मनुष्येभ्यो नित्यमन्नं पूर्व्ववत्सङ्कल्प्य दद्यात् । ओँ विष्णुधर्म्मोत्तरोक्तसहस्र-परिवेशनफलप्राप्तिकामोऽहं यथासम्भवं सहस्रायमनुष्येभ्यो व्यञ्जनादिसहितमन्नं दास्ये । इतिसङ्कल्प्य यथाशक्ति नानादिनैः सहस्रं मनुष्यान्भोजयेत् । देवलः ।“कृत्वापि पातकं कर्म्म यो दद्यादन्नमीप्सितं ।ब्राह्मणानां विशेषेण स निहन्त्यात्मनस्तमः” ॥
विशेषेण इत्यभिधानात् अब्राह्मणेऽपि फलमेतद्-भवत्येव । एवञ्च सामान्येनान्नदानमिदं । ईप्सित-मित्यर्थिनं स्पृष्ट्वा यथायथमभिमतमन्नमुत्पाद्यतेभ्यःपूर्व्ववत् सङ्कल्प्य दद्यात् । ओँ ब्राह्मणप्रमुख-नानावर्णेभ्य आत्मीयतमःक्षयकामोऽहं यथासम्भवंईप्सितमन्नं दास्ये । ततः प्रभृति यथायथमुप-स्थितेभ्य ईप्सितमन्नं दद्यात् । इत्यादि वल्लालसेन-कृतदानसागरे अन्नदानावर्त्तः ॥

 अन्नः,  पुं,
   (अनित्यनेन अन + ननु,  अद्यते इतिअद् + क्तः वा ।) सूर्य्यः । इति सिद्धान्तकौ-मुदी ॥

 अन्नः,  त्रि,  (अनित्यनेन अन + नन् ।) भुक्तः ।खादितः । इति मेदिनी ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अन्न न०
  अनित्यनेन अन--नन्,  अद्यते इति अद--क्त वा“अन्नाण्ण इति” पा० निर्द्देशात् अन्नार्थतया न जग्धिः ।ओदने,  स्विन्नान्ने,  “शस्यं क्षेत्रगतं प्रोक्तं सतुषं धान्य-नुच्यते । आमं तु वितुषं ज्ञेयं स्विन्नमन्नमुदाहृतम्” इति वसि०स्मृ० । अन्नमूलं हि जीवनमित्युक्तेः तेषां प्राणहेतुत्वात्तथा-त्वम् । तत्रामान्नेऽपि अन्नशब्दप्रयोगः “आमान्नं हरयेदत्त्वा पक्वं कृत्वाथ खादयेत् । षष्टिर्वर्षसहस्राणि विष्ठायांजायते कृमिरिति” पुराणे “चाण्डालान्नं भुक्त्वा त्रिरात्रमुपवसेत् सिद्धं भुक्त्वा पराक” इति विष्णुसूत्रे,  आदित्या-ज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा” इति मानवे च तत्र प्रयो-गात् “स्विन्नमन्नमुदाहृतमिति वशिष्ठोक्तिस्तु परिभाषार्थान तु तन्मात्रस्यैवान्नताबोधनार्था । अतएव “अन्नमाश्रित्यपापानि तिष्ठन्ति हरिवासरे” इत्यादिनिषेघे आमान्न-भक्षणस्यापि ग्रहणम् अन्नानि च विविधानि “अन्नानिविविधानीह भवन्ति गिरिसम्भवे”! इत्युपक्रम्य अष्टादश-विधानि धान्यान्यभिधाय “अन्नवर्ज्जब्रते देवि! एतान्येवविवर्ज्जये” दित्यनेन पद्मपुराणे अन्नबर्ज्जनव्रते तेषां वर्ज्जनी-यत्वाभिधानात् अष्टादश धान्यानि च धान्यशब्दे वक्ष्यन्ते“अन्नमशितं त्रेवा विधीयते तस्य यःस्थविष्ठोधातुस्तत्पुरीषंयन्मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मन” इति श्रुत्या “अन्नमयंहि सोम्य मन इति” श्रुत्यन्तरोक्तं मनसोऽन्नमयत्वं यत्समर्थितं तत् सर्व्वप्रकारान्नविकारत्वेनैव । ततश्च “राजान्नंतेज आदत्ते” इत्यादौ निषिद्धतापि सर्वेषाभेव । “शूद्रेषुदासगोपालकुलमितार्द्धसीरिणः । भोज्यान्नाः नापितश्चैवयश्चात्मानं निवेदये” दित्यादावपि दासादेर्भोज्यान्नताप्रति-प्रसवः अष्टादशान्नविषयएव दासादयश्च संकीर्ण्णजातिभेदाःपराशरोक्ता वेदितव्यास्ते च तत्तच्छब्दे दर्शयिष्यन्ते ।“गोरसं तिलसक्तूंश्च तिलपिण्याकमेव च । अपूपान् भक्ष-येत् शूद्राद्यच्चान्यत् पयसाकृतमिति” संवर्त्तवचनन्तु आपदिशूद्रान्ननिवृत्तानामपि भक्ष्यतार्थम् । “कन्दुपक्वं तैलपक्वंपायसं दघि सक्तवः । एतान्यशूद्रान्नभुजां भोज्यानि मनुर-व्रवीदिति” हारीतवचने अशूद्रान्नभुजामिति विशेषणा-त्तथावगतेः एवमेव प्रा० वि० । “अन्नं हि भूतानां श्रेष्ठंतस्मात् सर्व्वौषधमुच्यते” इति श्रुतौ अन्नस्य सर्व्वौषधिरूप-त्वोक्तेः सर्वेषांव्रीह्याद्योषधीनामन्नत्वं व्यक्तमुक्तं “पृथिव्याओषधय ओषथिभ्योऽन्नमिति” श्रुतौ च ओषधिजमात्रस्यअन्नत्वमुक्तम् “अद्यतेऽदन्ति च भूतानि तस्मादन्नमित्युच्यते”इति तन्निरुक्तिरपि श्रुतौ दर्शिता । पृथिव्यां,  तस्याश्च अन्न-हेतुत्वादन्नशब्दवाच्यता । “अद्भ्योऽन्नमिति श्रुतेः” “यत्कृष्णं रूपं तदन्नस्येति” छा० उप० श्रुतेश्च । अत एवभाष्यकृता “हन्ताहमिमास्तिस्री देवता” इति श्रुतौ इदमातेजोबन्नात्मिकाया देवतायाः परामर्शः इत्युक्तम् । उदकेच निरुक्त० तस्य च “वृष्टेरन्नं ततः प्रजा इति” मनुनाअन्नहेतुत्वोक्तेस्तथात्वम् । तथाऽनिति प्राणित्यनेनेति व्युत्पत्तेःउदकस्य प्राणहेतुत्वादन्नत्वम् “आपोमयः प्राण” इत्युक्त्वातत्समर्थनाय “आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासांयःस्थविष्ठोधातुस्तन्मूत्रं योमध्यमः तल्लोहितं योऽणिष्ठःस प्राण इति छान्दोग्येऽपां प्राणहेतुत्वमुक्तम् । तथा“षोडशकलो वा असौ पुरुषः” इत्युपक्रग्य “पञ्चदशाहानिमाशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो न पिबितो विच्छेत्-स्यते” इति तत्रैव जलपानाभावे प्राणविच्छेद उक्तः ।प्राणानन्दहेतुत्वाद्वा अन्नस्य तथात्वम् यथा “आपो वाअन्नाद्भूयस्यस्तस्माद्यदा सुवृष्टिर्न भवति व्याधीयत्ते प्राणाःअन्नं कणीयो भविष्यतीति अथ यदा सुसुष्टिर्भवति आन-न्दिनः प्राणाः भवन्ति अन्नं बहु भविष्यतीति छा० उप० ।सूर्य्ये पु०
  सि० कौ० तस्य अन्नहेतुवृष्टिहेत्वात्तथात्वम् “आ-दित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा” इति मनुना तद्धेतु-त्वोक्तेस्तथात्वम् भोगसाधने उपकरणे,  न०
  “स्त्रियोऽन्नंपशवोऽन्नञ्च विशोऽन्नञ्च महीक्षितामिति” मनुः । भक्ष्य-द्रव्ये च “प्राणस्यान्नमिदं सर्वं प्रजापतिरकल्पयत् । स्थावरजङ्गमञ्चैव सर्वं प्राणस्य भोजनमिति” मनुना जङ्गम-स्याप्यन्नत्वोक्तेः ।

Capeller

German

 अ॑न्न n.
  Speise,  bes. Reis.

Grassman

German

 ánna,  ursprünglich Part. II. von ad,  essen,  n.,  Speise,  Nahrung.
-am {140, 2}
 {215, 12}
 {226, 5}. _{226, 7}. _{226, 10}. _{226, 11}. _{226, 14}
 {282, 3}
 {298, 7}
 {307, 1}
 {308, 1}
 {445, 4}. _{445, 5}
 {482, 3}
 {614, 2}
 {624, 12}
 {885, 2}
 {887, 4}
 {895, 2}
 {905, 5}
 {917, 5}
 {925, 5}
 {933, 7}
 {938, 4}
 {939, 8}
 {943, 6}
 {951, 4}.
-ena {916, 2}.
-e {855, 4}.
-ā {61, 7}
 {122, 13}
 {127, 4}
 {270, 8}
 {303, 10}. _{303, 11}
 {362, 5}
 {519, 4}
 {520, 2}
 {917, 7}.
-ais {201, 4}
 {226, 12}
 {284, 1}
 {827, 4}
 {831, 4}
 {854, 11}
 {855, 3}. _{855, 5}.
-eṣu {214, 16}.

Burnouf

French

 अन्न अन्न n.
  (अद्) aliment,  surtout les céréales.
		 Vd.
l'aliment d'Agni,  l'offrande à Agni,  l'offrande solide.
		 Gr.
ἔνος,  ἔννος
 lat. annona,  et peut-être annus [l'année comptée par les
récoltes].
अन्नकोष्ठक m.
  grenier,  buffet.
अन्नगन्धि m.
  (गन्ध्) diarrhéé.
अन्नदेवता f.
  Vd. la divinité de l'offrande,  ईऌआ।
अन्नसम्भव m.
  (भू) production des biens de la terre.

Stchoupak

French

 अन्न-
 nt. nourriture,  mets 
 riz cuit 
 céréale en général 
 -वन्त्-
a. pourvu de mets.
°द- a. qui donne des mets 
 °दातृ- ag. id.
°दोष- m.
  faute concernant la nourriture,  absorption de mets interdits.
°पक्ति- f.
  préparation des mets.
°पति- m.
  Savitṛ.
°प्राशन- nt. première nourriture de riz donnée à l'enfant,  n.
  d'un
rite.
°मल- nt. boisson spiritueuse.
°रस- m.
  pl.
  et nt. aliment et boisson 
 m.
  goût d'un aliment 
 goût
(qu'on a) pour un mets.
°विकारत्व- nt. fait de transformer un aliment.
°विकृति- f.
  °संस्कार- m.
  (préparation des) mets.
अन्नाद- a. qui mange des mets 
 m.
  fils de Kṛṣṇa 
 -इन्- a. qui
mange des mets.
अन्नाद्य- nt. nourriture,  chose à manger 
 robustesse.
अन्नायु- a. qui désire manger.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.