| YouTube Channel

अन्त्येष्टिः (antyeSTiH)

 
Apte Hindi
Hindi
अन्त्येष्टिः
स्त्री*
 अन्त्य-इष्टिः -
अन्त्येष्टि संस्कार की आहुतियाँ या और्ध्वदैहिक संस्कार
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) अन्त्या अन्ते भवा इष्टिः । अन्तिमसंस्कारः शवदाहादिरूपः, साग्निकस्य मृतस्य देहसंस्कारकः इष्टिभेदः। ‘पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसञ्चयः’ उशनःस्मृतिः७.२।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अन्त्येष्टिः, अन्त्यकर्म
noun
चरमसंस्कारः।
"अन्त्येष्टिः इति धार्मिकसंस्कारः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अन्त्येष्टिः,
स्त्री,
 (अन्त्या अन्ते भवा इष्टिः, कर्म्म-धारयः ।) चरमसंस्कारः । स तु शवदाहादि-रूपः । यथा, --“सपिण्डादिभिदाशौचसंक्षेपोऽन्त्येष्टिपद्धतिः” ।इति शुद्धितत्त्वप्रतिज्ञायां स्मार्त्तभट्टाचार्य्यः ॥
तत्-प्रयोगो दाहशब्दे द्रष्टव्यः ॥
तदनन्तरं पूरकपिण्ड-प्रमाणं पिण्डशब्दे द्रष्टव्यं ॥
तस्य प्रयोगोऽत्रलिख्यते । ततः पिण्डदानं तत्र क्रमः । तण्डुल-प्रसृतिद्वयं द्विः प्रक्षाल्य ऐशान्यां दिशि सुखिन्नंपचेत् । ततः पवित्रपाणिः प्राचीनावीती पातित-वामजानुर्दक्षिणामुखो हस्तप्रमाणां चतुरङ्गुलो-च्छ्रायां दक्षिणप्लवां पिण्डिकां कृत्वा तदुपरिरेखां कृत्वा दर्भानास्तीर्य्य तिलान् प्रक्षिप्य ।ओँ अमुकगोत्रप्रेतामुकदेवशर्म्मन्नवनेनिक्ष्व इत्या-स्तीर्णकुशोपरि सतिलजलेनावनेजयेत् । तत-स्तिलमधुघृतादिमिश्रं तप्तपिण्डं गृहीत्वा अद्या-मुकगोत्रस्य प्रेतस्यामुकदेवशर्म्मणः एतत् प्रथम-पिण्डं पूरकं इत्यवने जनस्थाने दद्यात् । ततःपिण्डपात्रक्षालनजलेन पुनरवनेजयेत् । ओँ अमुक-गोत्रप्रेतामुकदेवशर्म्मन्नेतत्ते ऊर्णातन्तुमयं वासः ।ततः आममृण्मयपात्रे जलाञ्जलिं पिण्डसमीपेस्थापयेत् । गन्धं माल्यञ्च यथाशक्ति दद्यात् ।वाष्पपर्य्यन्तं पिण्डं पश्यंस्तिष्ठेत् । ततः पिण्डा-दिकं जले क्षिपेत् । कालेऽप्यकृतचूडोपनयनानांअनूढकन्यानाञ्च कुशास्तरणं विनेति शेषः । एवंकृतचूडानामुपनयनकालात् प्राक् दर्भोपरि पिण्ड-दानं । उपनयनकाले आगते त्वकृतोपनयनानांदर्मोपरि पिण्डदानं । एवं अष्टवर्षविवाहकालेआगते ऊढस्त्रीणां दर्भोपरि पिण्डदानं । रात्रा-वाचम्य दक्षिणामुखः प्राचीनावीती पातितवाम-जानुः त्रिकाष्ठिकोपरि मृण्मयपात्रे उदकं तथापात्रान्तरे क्षीरं निधाय प्रेतात्र स्नाहि पिबचेदं क्षीरमिति ब्रूयात् । तदेकरात्रमावश्यकंदशरात्रं फलभूयस्त्वार्थमिति । द्वितीयपिण्डादिषुद्वितीयं पिण्डं पूरकं इत्यादिविशेषः । द्वितीय-पिण्डे मृण्मयपात्रद्वये जलाञ्जलिद्वयं । तृतीयादि-पिण्डे पात्रादिवृद्धिः । येन पञ्चपञ्चाशत् पा-त्राण्यञ्जलयश्च तावन्ति । त्र्यहाशौचप्रथमदिनेपिण्डानां त्रयं । द्वितीयदिने चतुष्टयं । तृतीयेत्रयं । प्रथममेकं द्वितीये चतुष्टयं । तृतीये पञ्चमंवा कल्पः । चतुरहाशौचे प्रथमचतुर्थयोर्द्वौ द्वौ ।द्वितीयतृतीययोस्त्रयस्त्रयः । पञ्चाहाशौचे तु प्र-थमपञ्चमदिनयोरेकैकशः पिण्डः । द्वितीयचतु-र्थयोर्द्वौ द्वौ । तृतीये चत्वारः । षडहाशौचे द्वि-तीयचतुर्थदिनयोस्त्रयस्त्रयः । शेषेष्वेकैकः । सप्ता-हाशौचे तृतीयचतुर्थपञ्चमदिनेषु द्वौ द्वौ । शेषे-ष्वेकैकः । अष्टाहाशौचे चतुर्थपञ्चमदिनयोर्द्वौद्वौ । शेषेष्वेकैकः । नवाहाशौचे तु पञ्चमदिनेद्वौ । शेषेष्वेकैकः । पक्षिणीद्व्यहाशौचयोस्तआद्यद्वितीयदिनयोः पञ्च पञ्च पिण्डाः । द्वादशा-हाद्यशौचे नवदिनेषु नवपिण्डाः । शेषदिने दशमः ।सद्यः शौचैकाहयोरेकाह एव दशपिण्डाः । अशौ-चान्तमध्ये पिण्डो देयः रात्रावपि ॥
* ॥
गङ्गाम्भस्यस्थिप्रक्षेपप्रयोगस्तु । ततः स्नात्वा-चम्य उदङ्मुखः कुशत्रयजलान्यादाय ओँ तत्सदित्यु-च्चार्य्य अद्यामुकेत्यादि अमुकस्य एतदस्थिसम-संख्यकवर्षसहस्रावच्छिन्नस्वर्गाधिकरणकमहीय-मानत्वकामोऽमुकस्यैतान्यस्थिखण्डानि गङ्गायां प्र-क्षिपामीति सङ्कल्प्यापसव्यं कृत्वास्थीनि पञ्चगव्येनसिक्त्वा हिरण्यमध्याज्यतिलैः संयोज्य मृत्तिकापुटेस्थापयित्वा दक्षिणहस्तेन तत्पुटकमादाय दक्षिणांदिशं पश्यन् ओँ नमोऽस्तु धर्म्मराजायेति वदन्जलं प्रविश्य स मे प्रीतो भवत्वित्युक्त्वास्थि प्रक्षि-पेत् । ततो मज्जनं कृत्वोत्थाय सूर्य्यं दृष्ट्वा दक्षि-णामुत्सृजेत् । इति शुद्धितत्त्वं ॥
* ॥
किञ्च शातातपः ।“जलमेकाहमाकाशे स्थाप्यं क्षीरञ्च मृण्मये” ।पारस्करः । मृण्मये तां रात्रिं क्षीरोदके विहा-यसि निदध्युः । प्रेतात्र स्नाहीत्युदकं पिब चेदंक्षीरं । इदं रात्राविति गौडाः । गारुडे तु ।“अपक्वे मृण्मये पात्रे दुग्धं दद्यात् दिनत्रयम्” ।इत्युक्तं । हेमाद्रौ पाद्मे तु दशाहमुक्तं ।“तस्मान्निधेयमाकाशे दशरात्रं पयो जलं ।सर्व्वतापोपशान्त्यर्थमध्वश्रमविनाशनं” ॥
देवजानीये कारिकायां ।“तत्र प्रेतोपकृतये दशरात्रमखण्डितं ।कुर्य्यात् प्रदीपं तैलेन वारिपात्रञ्च मार्त्तिकं ॥
भोज्यात् भोजनकाले तु भक्तमुष्टिञ्च निर्व्वपेत् ।नाभगोत्रेण सम्बुध्य धरित्र्यां पितृयज्ञवत्” ॥
इति निर्णयसिन्धौ ५ परिच्छेदः ॥