अन्तराय (antarAya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishअन्तराय - antarAya - - impediment
अन्तराय - antarAya - - intervention
अन्तराय - antarAya - - obstacle
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishGoldstucker
Englishअन्तराय Tatpur. m. (-यः)
^1 Obstacle, impediment. Comp. अन्त-
रय, अन्तरयण.
^2 (In the Sāṅkhya and Yoga philos.) A men-
tal, moral or physical obstruction by which the mind is ab-
stracted and the knowledge of the Transcendent prevented
(चित्तविक्षेप, the reserve of चित्तप्रसादन)
there are nine,
viz. sickness, dullness, uncertainty, careless indifference,
laziness, covetousness, erroneous apprehension, non-at-
tainment of the ground of meditation and having obtained
the latter not keeping it (compare व्याधि, स्त्यान, संशय,
प्रमाद, आलस्य, अविरति, भ्रान्तिदर्शन, अलब्धभूमिकत्व,
अनवस्थितत्व)
they are accompanied by four kinds of
pain, viz. fidget, trembling, sighing and farting (comp. दुःख,
दौर्मनस्य, अङ्गमेजयत्व, श्वास and प्रश्वास, the latter term
thus explained: यत्कौक्ष्यं वायुं निश्चारयति स प्रश्वासः).
^3 (In the doctrine of the Jainas.) Obstruction offered to
those engaged in seeking deliverance and consequent pre-
vention of their accomplishment of it
one of the four cate-
gories of mischievous acts (for the others compare ज्ञानव-
रणीय, दर्शनवरणीय and मोहनीय). E. अन्तर and आय
(इ, kṛt aff. अण्).
Hindi
Hindi(मीटर) बाधा
Apte Hindi
Hindiअन्तरायः
- अन्तर+अय्+अच्
"अवरोध, बाधा, रुकावट"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअन्तराय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಘ್ನ /ಪ್ರತಿಬಂಧಕ
निष्पत्तिः - > अय (गतौ) - "घञ्" (३-३-१८)
व्युत्पत्तिः - > अन्तर्मध्ये अयनम्
प्रयोगाः - > "त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः"
उल्लेखाः - > रघु० ३-४५
अन्तराय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯವಧಾನ /ನಡುವೆ /ಬರೋಣ
अन्तराय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ
L R Vaidya
EnglishBopp
LatinEdgerton Buddhist Hybrid
EnglishIndian Epigraphical Glossary
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritविघ्नेऽन्तरायप्रत्यूहव्यवायाः समये क्षणः ।
वेला वाराववसरः प्रस्तावः प्रक्रमान्तरम् ॥ १५०९ ॥
विघ्न (पुं), अन्तराय (पुं), प्रत्यूह (पुं), व्यवाय (पुं), समय (पुं), क्षण (पुं), वेला (स्त्री), वार (पुंक्ली), अवसर (पुं), प्रस्ताव (पुं), प्रक्रम (पुं), अन्तर (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritविघ्न
विघ्न, अन्तराय, प्रत्यूह, व्यवाय
विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहो व्यवायश्च प्रकीर्तितः ।
verse 2.1.1.401
page 0046
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritअन्तराय अन्तरं व्यवधानमयते अय--अच् । व्यव-धानकारके । “अस्य ते वाणपातपथवर्त्तिनः कृष्णसार-स्यान्तरायौ तपस्विनौ संवृत्तौ” शकु० । विघ्ने च“त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिरिति” रघुः । “वैरीन चेद् वेपथुरन्तराय” इति सा० द० “समाध्यन्तरायाश्च लयादयः वेदान्तसारे दर्शिताः यथा ।“अस्याङ्गिनोनिर्विकल्पकस्य लयविक्षेपकषायरसास्वाद-लक्षणाश्चत्वारोविघ्नाः सम्भवन्ति । लयस्तावदखण्डवस्त्वन-वलम्बनेन चित्तवृत्तेर्निद्रा । अखण्डवस्त्वनवलम्बनेनचित्तवृत्तेरन्यावलम्बनं विक्षेपः । लयविक्षेपणाभावेऽपिचित्तवृत्ते रागादिवासनया स्तब्धीमावादखण्डवस्त्वनवलम्बनंकषायः । अखण्डवस्त्वनवलम्बनेनापि चित्तवृत्तेः सवि-कल्पानन्दास्वादनं रसासास्वादः, समाध्यारम्भसमये सवि-कल्पानन्दास्वादनं वा । अनेन विघ्नचतुष्टयेन रहितंचित्तं निर्व्वातदीपवदचलं सदखण्डचैतन्यमात्रमवतिष्ठतेयदा, तदा निर्व्विकल्पकसमाधिरित्युच्यते । तदुक्तम् । “लयेसंबोवयेत् चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । सकषायं विजा-नीयात् शमप्राप्तं न चालयेत् । नास्वादयेद्रसं तत्र निःसङ्गःप्रज्ञया भवेत्” इति । योगशास्त्रोक्ताः प्रधानपुरुषसाक्षात्-कारात् प्राम्भवाः प्रातिभादयः सिद्धयः विवेकसाक्षात्कार-स्योपसर्गापरपर्य्याया अन्तरायाः यथोक्तं पातञ्जलसूत्रे “ततःप्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्त्ता जायन्ते” इत्यनेनप्रातिभादिसिद्धीरुक्त्वा “ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयइति” अयमर्थः । योगजशुक्लधर्म्मानुगृहीतेन मनोमात्रेणसर्वगोचरज्ञानं प्रातिभसिद्धिः । दिव्यानां शब्दस्पर्शरूप-रसगन्धानां ग्रहणे योगजधर्म्मानुगृहीतानि श्रवणादीनियथाक्रमं समर्थानि यदा भवन्ति तदा श्रावणवेदनादर्शास्वाद-वार्त्ताख्याः सिद्धयः । तथा च दिव्यशब्दग्रहणे यदायोगिनः श्रवणं समर्थं भवति तदा श्रावणमिति संज्ञाएवं दिव्यस्पर्शग्रहणसमर्था त्वक् वेदनासंज्ञा, दिव्यरूपग्रहणेसमर्थं नेत्रं दर्शसंज्ञम् । दिव्यरसास्वादे समर्था रसनाआस्वादसंज्ञा, दिव्यगन्धग्रहणे समर्थं घ्राणं वार्त्तासंज्ञा ।ते प्रातिभादयः निःश्रेयसफले समाधौ तस्य योगिनःव्युत्थानसमये योगविरामकाले जायमानाः उपसर्गाभवन्ति । अतो मोक्षार्थी तानुपेक्षेतेति उपदेशप्रयोजनम्नह्यात्मसाक्षात्कारं विना सिद्धिकोट्यापि कृतकृत्यताभवतीति ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.