| YouTube Channel

अन्तर (antara)

 
शब्दसागरः
English
अन्तर (noun and adverb)
n.
 (-रं)
1. Interval, intermediate space.
2.
period, term.
3. Clothing.
4. Covering.
5. Difference.
6. Snake,
behalf.
7. A hole or rent.
8. Own, the self.
9. Without, except.
10.
Without, outside.
11. Opportune time.
12. Midst, the midst.
13.
The supreme soul.
14. Like, similar.
15. Other.
16. (In arithmetic)
Remainder, difference.
E.
 अन्त end, and र from रा to obtain, and क
aff.
 In consulting the meanings of the word, it is to be recollected,
that vocables which are adverbs in English, are often nouns of the
neuter gender in Sanskrit
this word is also a pronoun, in the 3d
and 10th acceptations, when the latter means, without, or out
of, any thing but a house or town: the whole of the interpretations
may be referred to the ideas of, within and without.
Capeller Eng
English
1 अ॑न्तर
a.
 nearer (cf. 1 अ॑न्तम), near, intimate, dear
inner, interior, inmost. Compar. अन्तर°तर,
superl.
 अन्तर°तम.
—
n.
 the interior, middle, entry (अन्तरमन्तरम् make room!)
distance, interval, start of (gen. )
time, period, while
occasion,
juncture
abstr.
 °त्व†
n.
 — अन्तरम् further, onward
among, into
(gen. or —°). अ॑न्तरेण in the middle
within, amidst, during, after,
without, except, concerning, in behalf of (acc. or —°). अन्तरात् from
out, after (—°). अन्तरे meanwhile, midway (cf. अत्रान्तरे & तत्रा°)
in, within (also अन्त°रेषु) during, after
among, amidst (gen. or
—°)
on behalf of, concerning (—°).
2 अ॑न्तर
a.
 another, different from (abl. )
n.
 difference,
distinction, species, sort
kind of, a particular —, often = another
(—°).
Yates
English
अन्तर (रं) 1.
n.
 Interval
remainder.
Spoken Sanskrit
English
अन्तर - antara -
n.
 - offset [ computer ]
अन्तर - antara -
n.
 - distance
अन्तर - antara -
n.
 - gap
अन्तर - antara -
adj.
 - proximate
अन्तर - antara -
adj.
 - different from
अन्तर - antara -
adj.
 - related
अन्तर - antara -
adj.
 - exterior
अन्तर - antara -
adj.
 - being in the interior
अन्तर - antara -
adj.
 - intimate
अन्तर - antara -
adj.
 - interior
अन्तर - antara -
adj.
 - lying adjacent to
अन्तर - antara -
adj.
 - near
अन्तर - antara -
adj.
 - distant
अन्तर - antara -
n.
 - weak side
अन्तर - antara -
n.
 - difference
अन्तर - antara -
n.
 - intermediate space or time
अन्तर - antara -
n.
 - regard
अन्तर - antara -
n.
 - remainder
अन्तर - antara -
n.
 - another
अन्तर - antara -
n.
 - contents
अन्तर - antara -
n.
 - offset [ computer ]
अवस्थानम - avasthAnama -
n.
 - offset [ computer ]
अन्तर - antara -
n.
 - gap
श्वभ्र - zvabhra -
m.
n.
 - gap
छिद्र - chidra -
n.
 - gap
खिल - khila -
n.
 - gap
उच्छ्वञ्चते { उच्छ्वञ्च् } - ucchvaJcate { ucchvaJc } - verb - gape
उज्जृम्भते { उज्जृम्भ् } - ujjRmbhate { ujjRmbh } - verb - gape
जेहते { जेह् } - jehate { jeh } - verb - gape
विभरिभर्ति { विभृ } - vibharibharti { vibhR } - verb - gape
विजृम्भते { विजृम्भ् } - vijRmbhate { vijRmbh } - verb - gape
विजिहीते { विहा } - vijihIte { vihA } - verb - gape
व्याजृम्भते { व्याजृम्भ् } - vyAjRmbhate { vyAjRmbh } - verb - gape
ज्रिम्भते { जृम्भ् } - jrimbhate { jRmbh } - verb 1 - gape
विजिरिम्भते { वि- जृम्भ् } - vijirimbhate { vi- jRmbh } - verb 1 - gape
विवृत भवति { भू } - vivRta bhavati { bhU } - verb 1 - gape [ fig. ]
विजृम्भित - vijRmbhita -
adj.
 - gaped
उज्जृम्भ - ujjRmbha -
adj.
 - gaping
कराल - karAla -
adj.
 - gaping
विस्फुट - visphuTa -
adj.
 - gaping
व्यस्त - vyasta -
adj.
 - gaping
उपपुष्पिका - upapuSpikA -
f.
 - gaping
अन्तर antara
n.
 gap
श्वभ्र zvabhra
m.
n.
 gap
छिद्र chidra
n.
 gap
खिल khila
n.
 gap
उच्छ्वञ्चते { उच्छ्वञ्च् } ucchvaJcate { ucchvaJc } verb gape
उज्जृम्भते { उज्जृम्भ् } ujjRmbhate { ujjRmbh } verb gape
जेहते { जेह् } jehate { jeh } verb gape
विभरिभर्ति { विभृ } vibharibharti { vibhR } verb gape
विजृम्भते { विजृम्भ् } vijRmbhate { vijRmbh } verb gape
विजिहीते { विहा } vijihIte { vihA } verb gape
व्याजृम्भते { व्याजृम्भ् } vyAjRmbhate { vyAjRmbh } verb gape
ज्रिम्भते { जृम्भ् } jrimbhate { jRmbh } verb 1 gape
विजिरिम्भते { वि- जृम्भ् } vijirimbhate { vi- jRmbh } verb 1 gape
विवृत भवति { भू } vivRta bhavati { bhU } verb 1 gape [ fig. ]
विजृम्भित vijRmbhita
adj.
 gaped
उज्जृम्भ ujjRmbha
adj.
 gaping
कराल karAla
adj.
 gaping
विस्फुट visphuTa
adj.
 gaping
व्यस्त vyasta
adj.
 gaping
उपपुष्पिका upapuSpikA
f.
 gaping
Wilson
English
अन्तर (noun and adverb)
n.
 (-रं)
1 Interval, intermediate space.
2 Period, term.
3 Clothing.
4 Covering.
5 Difference.
6 Sake, behalf.
7 A hole or rent.
8 Own, the self.
9 Without, except.
10 Without, outside.
11 Opportune time.
12 Midst, the midst.
13 The supreme soul.
14 Like, similar.
15 Other.
16 (In arithmetic) Remainder, difference.
E.
 अन्त end, and र from रा to obtain, and क
aff.
 In
consulting the meanings of this word, it is to be recollected, that vocables
which are adverbs in English, are often nouns of the neuter gender in
Sanscrit
this word is also a pronoun, in the 3d and 10th acceptations.
when the latter means, without, or out of, any thing but a house or
town: the whole of the interpretations may be referred to the ideas of,
within and without.
Apte
English
अन्तर [antara],
a.
 [अन्तं राति ददाति, रा-क]
Being in the inside, interior, inward, internal (opp. बाह्य)
योन्तरो यमयति Śat. Br.
˚र आत्मा Tait. Up.
कश्चनान्तरो धर्मः S. D. अन्तरापणवीथ्यश्च नानापण्योपशोभिताः अनुगच्छन्तु
Rām.*
 7.64.3.
Near, proximate (आसन्न)
कृष्वा युजश्चिदन्तरम्
Rv.*
 1. 1.9.
Related, intimate, dear, closely connected (आत्मीय) (opp. पर)
तदेतत्प्रेयः पुत्रात् ...... प्रेयो$न्यस्मात्सर्व- स्मादन्तरतरं यदयमात्मा Śat. Br.
अयमत्यन्तरो मम Bharata.
Similar (also अन्तरतम) (of sounds and words)
स्थाने$न्तरतमः
P.
 I.1.5
हकारस्य घकारोन्तरतमः Śabdak.
सर्वस्य पदस्य स्थाने शब्दतो$र्थतश्चान्तरतमे द्वे शब्दस्वरूपे भवतः
P.
 VIII.1.1.
Com.
(a) Different from, other than (with
abl.
 )
यो$प्सु तिष्ठन्नद्भ्यो$न्तरः Bṛi. Ār. Up.
आत्मा स्वभावो$न्तरो$न्यो यस्य स आत्मान्तरः अन्यस्वभावः व्यवसायिनो$न्तरम्
P.
 VI.2.166 Sk. ततो$न्तराणि सत्त्वानि स्वादते स महाबलः
Rām.*
 7. 62.5. (b) The other
उदधेरन्तरं पारम् Rām.
Exterior, outer, situated outside, or to be worn outside (अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः
P.
 I.1.36) (In this sense it is declined optionally like सर्व in nom.
pl.
 and
abl.
 and
loc.
sing.
 ) अन्तरे-रा वा गृहाः बाह्या इत्यर्थः (चण्डालादिगृहाः)
अन्तरे-रा वा शाटकाः परिधानीया इत्यर्थः Sk.
so अन्तरायां पुरि, अन्तरायै नगर्यै, नमो$न्तरस्मै अमेधसाम्
Vop.
रम् (a) The interior, inside
ततान्तरं सान्तरवारिशीकरैः
Ki.*
 4.29, 5.5
जालान्तरगते भानौ
Ms.*
 8.132
विमानान्तरलम्बिनीनाम्
R.*
 13.33
Mk.*
 8.5,
Ku.*
 7.62
अपि वनान्तरं श्रयति
V.*
 4.24
लीयन्ते मुकुलान्तरेषु
Ratn.*
 1.26,
Ki.*
 3.58
अन्तरात् from inside, from out of
प्राकारपरिखान्तरान्निर्ययुः Rām.
अन्तरे in, into
वन˚, कानन˚, प्रविश्यान्तरे
&c.
 (b) Hence, the interior of any thing, contents
purport, tenor
अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा Śvet. Up. (c) A hole, an opening
तस्य बाणान्तरेभ्यस्तु बहु सुस्राव शोणितम्.
Soul, heart
mind
सततमसुतरं वर्णयन्त्यन्तरम्
Ki.*
 5.18 the inmost or secret nature (lit. middle space or region)
लब्धप्रतिष्ठान्तरैः भृत्यैः
Mu.*
 3.13 having entered the heart
सदृशं पुरुषान्तरविदो महेन्द्रस्य
V.*
 3.
The Supreme Soul.
Interval, intermediate time or space, distance
रम्यान्तरः
Ś.*
 4.11
किंचिदन्तरमगमम्
Dk.*
 6
अल्प- कुचान्तरा
V.*
 4.49
क्रोशान्तरेण पथि स्थिताः
H.*
 4 at the distance of
बृहद् भुजान्तरम्
R.*
 3.54
अन्तरे
oft
 . translated by between, betwixt
गीतान्तरेषु
Ku.*
 3.38 in the intervals of singing
मरणजीवितयोरन्तरे वर्ते betwixt life and death
अस्त्रयोगान्तरेषु Rām.
तन्मुहूर्तकं बाष्पसलिलान्तरेषु प्रेक्षे तावदार्यपुत्रम्
U.*
 3 in the intervals of weeping
बाष्पविश्रामो$प्यन्तरे कर्तव्य एव
U.*
 4 at intervals
स्मर्तव्योस्मि कथान्तरेषु भवता
Mk.*
 7.7 in the course of conversation
कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि
H.*
 1 v. l. See कालान्तरम्
सरस्वतीदृषद्वत्योर्यदन्तरम्
Ms.*
 2.17, 22
द्यावापृथिव्यो- रिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन
Bg.*
 11.2
न मृणालसूत्रं रचितं स्तनान्तरे
Ś.*
 6.18 between the breasts
Bg.*
 5.27
अस्य खलु ते बाणपथवर्तिनः कृष्णसारस्यान्तरे तपस्विन उपस्थिताः
Ś.*
 1
तदन्तरे सा विरराज धेनुः
R.*
 2.2
12.29. (b) Intervention (व्यवधान)
oft
 . in the sense of 'through'
मेघान्तरालक्ष्यमि- वेन्दुबिम्बम्
R.*
 13.38 through the clouds
वस्त्रं अन्तरं व्यवधायकं यस्य स वस्त्रान्तरः
P.
 VI.2.166 Sk.
महानद्यन्तरं यत्र तद्देशान्त- रमुच्यते
जालान्तरप्रेषितदृष्टिः
R.*
 7.9 peeping through a window
विटपान्तरेण अवलोकयामि
Ś.*
 1
क्षणमपि विलम्बमन्तरीकर्तु- मक्षमा
K.*
 36 to allow to come between or intervene
कियच्चिरं वा मैघान्तरेण पूर्णिमाचन्द्रस्य दर्शनम्
U.*
 3.
Room, place, space in general
मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम्
Ku.*
 1.4
न ह्यविद्धं तयोर्गात्रे बभूवाङ्गुलमन्तरम् Rām.
मूषिकैः कृते$न्तरे
Y.*
 1. 147
गुणाः कृतान्तराः
K.*
 4 finding or making room for themselves
न यस्य कस्यचिदन्तरं दातव्यम्
K.*
 266
देहि दर्शना- न्तरम् 84. room
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि Rām. do not give way to sorrow
तस्यान्तरं मार्गते
Mk.*
 7.2 waits till it finds room
अन्तरं अन्तरम्
Mk.*
 2 make way, make way.
Access, entrance, admission, footing
लेभेन्तरं चेतसि नोपदेशः
R.*
 6.66 found no admission into (was not impressed on) the mind
17.75
लब्धान्तरा सावरणे$पि गेहे 16.7.
Period (of time), term
मासान्तरे देयम् Ak.
सप्तैते मनवः । स्वे स्वेन्तरे सर्वमिदमुत्पाद्यापुश्चराचरम्
Ms.*
 1.63, see मन्वन्तरम्
इति तौ विरहान्तरक्षमौ
R.*
 8.56 the term or period of separation
क्षणान्तरे -रात् within the period of a moment.
Opportunity, occasion, time
देवी चित्रलेखामव- लोकयन्ती तिष्ठति । तस्मिन्नन्तरे भर्तोपस्थितः
M.*
 1. अत्रान्तरे प्रणम्याग्रे समुपविष्टः
Pt.*
 1 on that occasion, at that time
अस्मिन्नन्तरे
Dk.*
 164
केन पुनरुपायेन मरणनिर्वाणस्यान्तरं संभावयिष्ये
Māl.
 6
कृतकृत्यता लब्धान्तरा भेत्स्यति
Mu.*
 2.22 getting an opportunity
9
यावत्त्वामिन्द्रगुरवे निवेदयितुं अन्तरान्वेषी भवामि
Ś.*
 7. find a fit or opportune time
शक्तेनापि सता जनेन विदुषा कालान्तरप्रेक्षिणा वस्तव्यम्
Pt.*
 3.12
waiting for a suitable opportunity or time
सारणस्यान्तरं दृष्ट्वा शुको रावणमब्रवीत् Rām.
Difference (between two things), (with
gen.
 or in
comp.
 ) शरीरस्य गुणानां च दूरमत्यन्तमन्तरम्
H.*
 1.46
उभयोः पश्यतान्तरम्
H.*
 1.64, नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् 2.39
तव मम च समुद्रपल्वलयोरिवान्तरम्
M.*
 1
Bg.*
 13.34
यदन्तरं सर्षपशैलराजयोर्यदन्तरं वायसवैनतेययोः Rām.
द्रुमसानुमतां किमन्तरम्
R.*
 8.9
18.15
rarely with
instr.
त्वया समुद्रेण च महदन्तरम्
H.*
 2
स्वामिनि गुणान्तरज्ञे
Pt.*
 1.11
difference
सैव विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरषान्तरं सूक्ष्मम् Sāṅ. K.
(Math. ) Difference, remainder also subtraction,
cf.
 योगोन्तरेणोनयुतो$र्धितस्तौ राशी स्मृतौ संक्रमणाख्यमेतत् ॥ Līlā.
(a) Different, another, other, changed, altered (manner, kind, way
&c.
 )
(Note: that in this sense अन्तर always forms the latter part of a compound and its gender remains unaffected i. e. neuter, whatever be the gender of the noun forming the first part
कन्यान्तरम् (अन्या कन्या), राजान्तरम् (अन्यो राजा), गृहान्तरम् (अन्यद् गृहम्)
in most cases it may be rendered by the English word 'another'.)
इदमवस्थान्तरमारोपिता
Ś.*
 3 changed condition
K.*
 154
Mu.*
 5
शुभाशुभफलं सद्यो नृपाद्देवाद्भवान्तरे
Pt.*
 1.121
जननान्तरसौहृदानि &Sacute.5.2 friendships of another (former) existence
नैवं वारान्तरं विधास्यते
H.*
 3 I shall not do so again
आमोदान् हरिदन्तराणि नेतुम्
Bv.*
 1.15, so दिगन्तराणि
पक्षान्तरे in the other case
देश˚, राज˚, क्रिया˚
&c.
 (b) Various, different, manifold (used in
pl.
 )
लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु
Ś.*
 4.2
मन्निमित्तान्यवस्थान्तराण्यवर्णयत्
Dk.*
 118 various or different states
16
sometimes used pleonastically with अन्यत्
&c.
अन्यत्स्थानान्तरं गत्वा
Pt.*
 1.
Distance (in space)
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्ति- र्यगन्तरम् Ak.
प्रयातस्य कथंचिद् दूरमन्तरम्
Ks.*
 5.8.
Absence
तासामन्तरमासाद्य राक्षरीनां वराङ्गना Rām.
तस्यान्तरं च विदित्वा
ibid.
Intermediate member, remove, step, gradation (of a generation
&c.
 )
एकान्तरम्
Ms.*
 1.13
द्वयेकान्तरासु जातानाम् 7
एकान्तरमामन्त्रितम्
P.
 VIII.1.55
तत्स्रष्टुरेकान्तरम्
Ś.*
 7.27 separated by one remove, See एकान्तर also.
Peculiarity, peculiar or characteristic possession or property
a (peculiar) sort, variety, or kind
व्रीह्यन्तरेप्यणुः Trik.
मीनो राश्यन्तरे, वेणुर्नृपान्तरे
ibid.
प्रासङ्गो युगान्तरम्
cf.
 also प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् Sāṅ.
K.*
 37.
&c.
Weakness, weak or vulnerable point
a failing, defect, or defective point
प्रहरेदन्तरे रिपुम्, Śabdak. सुजयः खलु तादृगन्तरे
Ki.*
 2.52
असहद्भिर्माममिमित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः Rām
परस्यान्तरदर्शिना
ibid.
कीटकेनेवान्तरं मार्गयमाणेन प्राप्तं मया महदन्तरम्
Mk.*
 9
अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम्
Nala.*
 7.2.
हनूमतो वेत्ति न राक्षसो$न्तरं न मारुतिस्तस्य च राक्षसो$न्तरम् Rām.
Surety, guarantee, security
तेन तव विरूपकरणे सुकृतमन्तरे धृतम्
Pt.*
 4 he has pledged his honour that he will not harm you
आत्मान- मन्तरे$र्पितवान्
K.*
 247
अन्तरे च तयोर्यः स्यात्
Y.*
 2.239
भुवः संज्ञान्तरयोः
P.
 III.2.179
धनिकाधमर्णयोरन्तरे यस्तिष्ठति विश्वासार्थं स प्रतिभूः Sk.
Regard, reference, account
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरम् Rām. with reference to me
त्वदन्तरेण ऋणमेतत्.
Excellence, as in गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः
M.*
 1.6 (this meaning may be deduced from 11).
A garment (परिधान).
Purpose, object, (तादर्थ्य) तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे
Mb.
 * 1.12.41
(Malli. on
R.*
 16.82).
Concealment, hiding
पर्व- तान्तरितो रविः (this sense properly belongs to अन्तर्-इ q. v. ).
Representative, substitution. क्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे
Mb.
 * 12.1.3.
Destitution, being without (विना) which belongs to अन्तरेण. (अन्तरमवकाशाव- धिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये । छिद्रात्मीर्यावेनाबहिरवसरमध्येन्तरात्मनि च Ak.) [cf.
L.
 alter]
Space (अवकाश)
प्रेक्षतामृषि- सङ्घानां बभूव न तदान्तरम्
Rām.*
 7.14.19.
Separation (वियोग)
भार्यापत्योरन्तरम्
Mb.
 * 5.35.43.
A move or skilful play in wrestling
अन्योन्यस्थान्तरप्रेप्सू प्रचक्राते$न्तरं प्रति
Mb.
 * 9.57.11.
A moulding of the pedestal and the base
षडंशं चान्तरे कर्णे उत्तरांशं तदूर्ध्वके । Māna. 13.121
cf.
 स्थानात्मीयान्यतादर्थ्यरन्ध्रान्तर्धिषु चान्तरम् । परिधाने$वधौ मध्ये$- न्तरात्मनि नपुंसके । Nm.
Comp.
 -अपत्या a pregnant woman. -चक्रम् a technical term in augury Bṛi. S. chap.86. -ज्ञ
a.
 knowing the interior, prudent, wise, foreseeing
नान्तरज्ञाः श्रियो जातु प्रियैरासां न भूयते
Ki.*
 11.24 not knowing the difference. -तत्
a.
 spreading havoc.-द
a.
 cutting the interior or heart. -दिशा, अन्तरा दिक् intermediate region or quarter of the compass. -दृश्a. realizing the Supreme Soul (परमात्मानुसंधायिन्).-पु(पू)रुषः the internal man, soul (the deity that resides in man and witnesses all his deeds)
तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः
Ms.*
 8.85. -पूजा
=
 अन्तर-पूजा. -प्रभवः [अन्तराभ्यां भिन्नवर्णमातापितृभ्यां प्रभवति] one of a mixed origin or caste. (अम्बष्ठ, क्षत्तृ, करण, इ.)
अन्तरप्रभवाणां च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि
Ms.*
 1.2. -प्रश्नः an inner question, one contained in and arising out of what has been previously mentioned. -शायिन् -स्थ, -स्थायिन् -स्थित
a.
inward, internal, inherent
˚स्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केन चित्
Pt.*
 1.221.
interposed, intervening, separate.
seated in the heart, an epithet of जीव.
Apte 1890
English
अंतर a. [अंतं राति ददाति, रा-क] 1 Being in the inside, interior, inward, internal (opp. बाह्य)
योंतरो यवयति Śat. Br.
°र आत्मा T. Up.
कश्चनांतरो धर्मः S. D.
2 Near, proximate (आसन्न)
कृष्वा युजश्चिदंतरं Rv. 1. 10. 9.
3 Related, intimate, dear, closely connected (आत्मीय) (opp. पर)
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्… प्रेयोऽ न्यस्मात्सर्वस्मादंतरतरं यदयमात्मा Śat. Br.
अयमत्यंतरो मम Bharata.
4 Similar (also अंतरतम) (of sounds and words)
स्थानेंऽतरतमः P. I. 1. 50
हकारस्य घकारोंतरतमः Śabdak.
सर्वस्य पदस्य स्थाने शब्दतोऽर्थतश्चांतरतमे द्वे शब्दस्वरूपे भवतः P. VIII. 1. 1 Com.
5 (a) Different from, other than (with abl.)
योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योंऽतरः Bṛ. Ār. Up.
आत्मा स्वभावोंऽतरोऽन्यो यस्य स आत्मांतरः अन्यस्वभावः P. VI. 2. 166 Sk. (b) The other
उदधेरंतरं पारं Rām.
6 Exterior, outer, situated outside, or to be worn outside (अंतरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः P. I. 1. 36) (In this sense it is declined optionally like सर्व in nom. pl. and abl. and loc. sing.)
अंतरे-रा वा गृहाः बाह्या इत्यर्थः (चंडालादिगृहाः)
अंतरे-रा वा शाटकाः परिधानीया इत्यर्थः Sk.
so अंतरायां पुरि, अंतरायै नगर्यै, नमोंतरस्मै अमेधसां Bop.
रं 1 (a) The interior, inside
ततांतरं सांतरवारिशीकरैः Ki. 4. 29, 5. 5
जलांतरगते भानौ Ms. 8. 132
विमानांतरलंबिनीनां R. 13. 33
Mk. 8. 5, Ku. 7. 62
अपि वनांतरं श्रयति V. 4. 26
लीयंते मुकुलांतरेषु Ratn. 1. 26, Ki. 3. 58
अंतरात् from inside, from out of
प्राकारपरिखांतरान्निर्ययुः Rām.
अंतरे in, into
वन°, कानन°, प्रविश्यांतरे &c. (b) Hence, the interior of any thing, contents
purport, tenor
अत्रांतरं ब्रह्मविदो विदित्वा Śvet. Up. (c) A hole, an opening
तस्य बाणांतरेभ्यस्तु बहु सुस्राव शोणितं.
2 Soul, heart
mind
सततमसुतरं वर्णयंत्यंतरं Ki. 5. 18 the inmost or secret nature (lit. middle space or region)
लब्धप्रतिष्ठांतरैः भृत्यैः Mu. 3. 13 having entered the heart
सदृशं पुरुषांतरविदो महेंद्रस्य V. 3.
3 The Supreme Soul.
4 Interval, intermediate time or space, distance
रम्यांतरः Ś. 4. 10
किंचिदंतरमगमं Dk. 6
अल्पकुचांतरा V. 4. 26
क्रोशांतरेण पथि स्थिताः H. 4 at the distance of
बृहद्भुजांतरं R. 3. 54
अंतरे oft. translated by between, betwixt
गीतांतरेषु Ku. 3. 38 in the intervals of singing
मरणजीवितयोरंतरे वर्ते betwixt life and death
अस्त्रयोगांतरेषु Rām.
तन्मुहूर्तकं बाष्पसलिलांतरेषु प्रेक्षे तावदार्यपुत्रं U. 3 in the intervals of weeping
बाष्पविश्रामोऽप्यंतरे कर्तव्य एव U. 4 at intervals
स्मर्तव्योस्मि कथांतरेषु भवता Mk. 7. 7 in the course of conversation
कालांतरावर्तिशुभाशुभानि H. 1. v. l. see कालांतरं
सरस्वतीदृषद्वत्योर्यदंतरं Ms. 2. 17, 22
द्यावापृथिव्योरिदमंतरं हि व्याप्तं त्वयैकेन Bg. 11. 20
न मृणालसूत्रं रचितं स्तनांतरे Ś. 6. 17 between the breasts
Bg. 5. 27
अस्य खलु ते बाणपथवर्तिनः कृष्णसारस्यांतरे तपस्विन उपस्थिताः Ś. 1
तदंतरे सा विरराज धेनुः R. 2. 20
12. 29. (b) Intervention (व्यवधान) oft. in the sense of ‘through’
मेघांतरालक्ष्यमिवेंदुबिंबं R. 13. 38 through the clouds
वस्त्रं अंतरं व्यवधायकं यस्य स वस्त्रांतरः P. VI. 2. 166 Sk.
महानद्यंतरं यत्र तद्देशांतरमुच्यते
जालांतरप्रेषितदृष्टिः R. 7. 9 peeping through a window
विटपांतरेण अवलोकयामि Ś. 1
क्षणमपि विलंबमंतरीकर्तुमक्षमा K. 306 to allow to come between or intervene
कियच्चिरं वा मेघांतरेण पूर्णिमाचंद्रस्य दर्शनं U. 3.
5 Room, place, space in general
मृणालसूत्रांतरमप्यलभ्यं Ku. 1. 40
न ह्यविद्धं तयोर्गात्रे बभूवांगुलमंतरं Rām.
मूषिकैः कृतेंतरे Y. 1. 147
गुणाः कृतांतराः K. 4 finding or making room for themselves
न यस्य कस्यचिदंतरं दातव्यं K. 266
देहि दर्शनांतरं 84 room
पौरुषं श्रय शोकस्य नांतरं दातुमर्हसि Rām. do not give way to sorrow
तस्यांतरं मार्गते Mk. 7. 2 waits till it finds room
अंतरं अंतरं Mk. 2 make way, make way.
6 Access, entrance, admission, footing
लेभेंतरं चेतसि नोपदेशः R. 6. 66 found no admission into (was not impressed on) the mind
17. 75
लब्धांतरा सावरणेऽपि गेहे 16. 7.
7 Period (of time), term
मासांतरे देयं Ak.
सप्तैते मनवः स्वे स्वेंतरे सर्वमिदमुत्पाद्यापुश्चराचरं Ms. 1. 63, see मन्वंतर
इति तौ विरहांतरक्षमौ R. 8. 56 the term or period of separation
क्षणांतरे-रात् within the period of a moment.
8 Opportunity, occasion, time
देवी चित्रलेखमवलोकयंती तिष्ठति । तस्मिन्नंतरे भर्तोपस्थितः M. 1
अत्रांतरे प्रणम्याग्रे समुपविष्टः Pt. 1 on that occasion, at that time
अस्मिन्नंतरे Dk. 164
केन पुनरुपायेन मरणनिर्वाणस्यांतरं संभावयिष्ये Māl. 6
कृतकृत्यता लब्धांतरा भेत्स्यति Mu. 2. 22 getting an opportunity
9
यावत्त्वामिंद्रगुरवे निवेदयितुं अंतरान्वेषी भवामि Ś. 7. find a fit or opportune time
शक्तेनापि सता जनेन विदुषा कालांतरप्रेक्षिणा वस्तव्यं Pt. 3. 172 waiting for a suitable opportunity or time, सारणस्यांतरं दृष्ट्वा शुको रावणमब्रवीत् Rām.
9 Difference (between two things), (with gen. or in comp.)
शरीरस्य गुणानां च दूरमत्यंतमंतरं H. 1. 49
उभयोः पश्यतांतरं H. 1. 66, 2. 40
तव मम च समुद्रपल्वलयोरिवांतरं M. 1
Bg. 13. 34
यदंतरं सर्षपशैलराजयोर्यदंतरं वायसवैनतेययोः Rām.
द्रुमसानुमतां किमंतरं R. 8. 90
18. 15
rarely with instr., त्वया समुद्रेण च महदंतरं H. 2
स्वामिनि गुणांतरज्ञे Pt. 1. 101
difference
सैव विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषांतरं सूक्ष्मं Sāṅ. K.
10 (Math.) Difference, remainder.
11 (a) Different, another, other, changed, altered (manner, kind, way &c.)
Note that in this sense अंतर always forms the latter part of a compound and its gender remains unaffected i. e. neuter, whatever be the gender of the noun forming the first part
कन्यांतरं ( अन्या कन्या), राजांतरं (अन्यो राजा), गृहांतरं (अन्यद्गृहं)
in most cases it may be rendered by the English word ‘another’
इदमवस्थांतरमारोपिता Ś. 3 changed condition
K. 154
Mu. 5
शुभाशुभफलं सद्यो नृपाद्देवाद्भवांतरे Pt. 1. 121
जननांतरसौहृदानि Ś. 5. 2 friendships of another (former) existence
नैवं वारांतरं विधास्यते H. 3 I shall not do so again
आमोदान् हरिदंतराणि नेतुं Bv. 1. 15
so दिगंतराणि
पक्षांतरे in the other case
देश°, राज°, क्रिया°. (b) Various, different, manifold (used in pl.)
लोको नियम्यत इवात्मदशांतरेषु Ś. 4. 2
मन्निमित्तान्यवस्थांतराण्यवर्णयत् Dk. 118 various or different states
160
sometimes used pleonastically with अन्यत् &c.
अन्यत्स्थानांतरं गत्वा Pt. 1.
12 Distance (in space)
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगंतरं Ak.
प्रयातस्य कथंचिद्दूरमंतरं Ks. 5. 80.
13 Absence
तासामंतरमासाद्य राक्षसीनां वरांगना Rām.
तस्यांतरं च विदित्वा ibid.
14 Intermediate member, remove, step, gradation (of a generation &c.)
एकांतरं Ms. 10. 13
द्व्येकांतरासु जातानां 7
एकांतरमामंत्रितं P. VIII. 1. 55
तत्स्रष्टुरेकांतरं Ś. 7. 27 separated by one remove, see एकांतर also.
15 Peculiarity, peculiar or characteristic possession or property
a (peculiar) sort, variety, or kind
व्रीह्यंतरेप्यणुः Trik.
मीनो राश्यंतरे, वेणुर्नृपांतरे ibid.
प्रासंगो युगांतरं &c.
16 Weakness, weak or vulnerable point
a failing, defect, or defective point
प्रहरेदंतरेरिपुं Śabdak. सुजयः खलु तादृगंतरे Ki. 2. 52
असहद्भिर्माममित्रैर्नित्यमंतरदर्शिभिः Rām.
परस्यांतरदर्शिना ibid.
कीटकेनेवांतरं मार्गयमाणेन प्राप्तं मया महदंतरं Mk. 9
अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरंतरं Nala. 7. 2
हनूमतो वेत्ति न राक्षसोंतरं न मारुतिस्तस्य च रक्षसोंतरं Rām.
17 Surety, guarantee, security
तेन तव विरूपकरणे सुकृतमंतरे धृतं Pt. 4 he has pledged his honor that he will not harm you
आत्मानमंतरेऽर्पितवान् K. 247
अंतरे च तयोर्यः स्यात् Y. 2. 239
भुवः संज्ञांतरयोः P. III. 2. 179
धनिकाधमर्णयोरंतरे यस्तिष्ठति विश्वासार्थं स प्रतिभूः Sk.
18 Regard, reference, account
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदंतरं Rām. with reference to me
त्वदंतरेण ऋणमेतत्.
19 Excellence, as in गुणांतरं व्रजति शिल्पमाधातुः M. 1. 6 (this meaning may be deduced from 11).
20 A garment (परिधान).
21 Purpose, object, (तादर्थ्य) (Malli. on R. 16. 82).
22 Concealment, hiding
पर्वतांतरितो रविः (this sense properly belongs to अंतर्-इ q. v.).
23 Representative, substitution.
24 Destitution, being without (विना) which belongs to अंतरेण. ( अंतरमवकाशावधिपरिधानांतर्धिभेदतादर्थ्ये । छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येंतरात्मनि च Ak.) [cf. L. alter]
Comp.
अपत्या a pregnant woman.
चक्रं a technical term in augury Bṛ. S. chap. 86.
ज्ञ a. knowing the interior, prudent, wise
foreseeing
नांतरज्ञाः श्रियो जातु प्रियैरासां न भूयते Ki. 11. 24 not knowing the difference.
तत् a. spreading havoc.
द a. cutting the interior or heart.
दिशा, अंतरा दिक् intermediate region or quarter of the compass.
दृश् a. realizing the Supreme Soul ( परमात्मानुसंधायिन्).
पु(पू)रुषः the internal man, soul (the deity that resides in man and witnesses all his deeds)
तांस्तु देवाः प्रपश्यंति स्वस्यैवांतरपूरुषः Ms. 8. 85.
पूजा = अंतर्-पूजा.
प्रभवः [ अंतराभ्यां भिन्नवर्णमातापितृभ्यां प्रभवति] one of a mixed origin or caste
अंतरप्रभवाणां च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि Ms. 1. 2.
प्रश्नः an inner question, one contained in and arising out of what has been previously mentioned.
शायिन्
स्थ,
स्थायिन्
स्थित a. {1} inward, internal, inherent
°स्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केन चित् Pt. 1. 221. {2} interposed, intervening, separate. {3} seated in the heart, an epithet of जीव.
Monier Williams Cologne
English
अ॑न्तर mf(आ)n. being in the interior, interior
near, proximate, related, intimate
lying adjacent to
distant
different from
exterior
अ॑न्तर
n.
 the interior
a hole, opening
the interior part of a thing, the contents
soul, heart, supreme soul
interval, intermediate space or time
period
term
opportunity, occasion
place
distance, absence
difference, remainder
property, peculiarity
weakness, weak side
representation
surety, guaranty
respect, regard
(ifc. ), different, other, another, e.g. देशान्तरम्, another country
अन्तर [cf.
Goth.
 anthar, Thema anthara
Lith.
 antra-s, ‘the second’
Lat.
 alter].
अन्तर [cf.
Goth.
 anthar, Theme anthara
Lith.
 antra-s, ‘the second’
Lat.
 alter].
Monier Williams 1872
English
अन्तर अन्तर, अस्, आ, अम्, being in the in-
terior, interior
near, proximate, related, intimate
lying adjacent to
distant
different from
exterior
(अम्), n. the interior
a hole, opening
the interior
part of a thing, the contents
soul, heart, supreme
soul
interval, intermediate space or time
period
term
opportunity, occasion
distance, absence
dif-
ference, remainder
property, peculiarity
weakness,
weak side
representation
surety, guaranty
respect,
regard
(at the end of compounds) different, other,
another, e. g. देशान्तरम्, another country [cf.
Goth. anthar, Theme anthara
Lith. antra-s,
‘the second
’ Lat. alter]. अन्तरम् or अन्तर-तस्,
ind. in the interior, within.
—अन्तर-चक्र, अम्, n.
a technical term in augury.
—अन्तर-ज्ञ, अस्, आ, अम्,
knowing the interior, prudent, provident, foreseeing.
—अन्तर-तत्, त्, त्, त् (rt. तन्), spreading death or
destruction.
—अन्तर-तम, अस्, आ, अम्, nearest
immediate, intimate, internal
like, analogous
(अस्),
m. a congenial letter, one of the same class.
—अन्तर-
तर, अस्, आ, अम्, nearer, more intimate.
—अन्तर-
द, अस्, आ, अम् (rt. दा for दो), cutting or hurting the
interior or heart.
—अन्तर-दिशा, f. or अन्तरा-दिश्,
क्, f. or अन्तर्-देश, अस्, m. an intermediate region or
quarter of the compass.
—अन्तर-पूरुष, अस्, m.
the internal man, the soul.
—अन्तर-प्रभव, अस्,
आ, अम्, of mixed origin or caste.
—अन्तर-प्रश्न,
अस्, m. an inner question
a question which is contained
in and arises from what has been previously stated.
—अन्तर-स्थ, अस्, आ, अम्, or अन्तर-स्थायिन्, ई,
इनी, इ, or अन्तर-स्थित, अस्, आ, अम्, interposed, in-
ternal, situated inside, inward
separate, apart.
—अन्-
तरापत्या (°र-अप्°), f. a pregnant woman.
—अन्त-
राभर, अस्, m., Ved. (if fr. अन्तर and आभर)
taking away intervals
(if fr. अन्तरा and भर)
bringing into the midst or near
procuring.
Macdonell
English
अन्तर ánta-ra,
a.
 intimate
inner
other
🞄n. interior
interval, distance
entrance
time, 🞄while
opportunity, weak point
difference, 🞄species, peculiarity
surety
—° = other, different, 🞄special, peculiar: -m, ad. inwards, 🞄within
further
into the midst of (g., —°)
in. 🞄between, within, during, after (ac., —°)
without, 🞄except
on account of, with regard to (ac., 🞄g.)
ab. out of, after (—°)
lc. (also
pl.
 ) in, 🞄within
meanwhile, on the way
during, after 🞄(—°)
between, among (g., —°)
(e) tasmin-, 🞄(t) atra-, meanwhile.
Goldstucker
English
अन्तर I. m. f. n. (-रः-रा-रम्
is सर्वनामन् q. v. in the
meanings I. 1. 1. 2. 4. and forms then sing. dat. -रस्मै
-रस्यै-रस्मै, ablat. -रस्मात् or -रात्-रस्याः-रस्मात्
or -रात्, genit. -रस्य-रस्याः-रस्य, locat. -रस्मिन्
or -रे-रस्याम्-रस्मिन् or -रे
plur. nomin. -रे or
-राः-राः-राणि
but in the locat. sing. femin. only
अन्तरायाम् when referring to पुरि
see meaning I. 1. 1.)
1.
^1 Interior, being in the middle of or between, the
reverse of वाह्य
e. g. आत्मा सर्वान्तरः
or अध्यावसायाभिमा-
नसंकल्पालोचनानि चान्तराणि वाह्याश्च सर्वे व्यापारा आत्मनि
प्रतिषिद्धानि बोद्धव्यानि.--The words अन्तरः शाटकः, plur.
(अन्तरे or अन्तराः शाटकाः) mean ‘lower garments’, ac-
cording to some, ‘of three or four garments that which is
nearest the body’ (lit. between the body and the exterior
garment)
अन्तरे or अन्तरा गृहा (comp. अन्तरगृह) may
mean either ‘the houses in the interior of a town’, or
‘those situated outside of the town and inhabited by
Chāṇḍālas and other low-caste people’. (The apparent
contradiction between these two meanings arises from the
interpretation of वहिर्योग in Pāṇ. I. 1. 36. which according
to the comm. on the Mahābhāṣya may mean ‘connexion with
an unenclosed place (वहिस्), and become applicable to
what is outside’ or may mean ‘connexion with the exterior
and then apply to what is interior’. Comp. however I. 2. 4.)
अन्तरा पुर् means ‘a place outside of a town or outside of
a palace’ (पुर् implying according to the comm. on the
Mahābhāṣya either the interior of a palace or what is
outside of it
comp. अन्तःपुर)
e. g. अन्तरायां (not अन्तर-
स्यां) पुरि वसति
but see meaning I. 2. 4.
^2 Different from,
with a noun in the abl., e. g. योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो…
एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः.
^3 Devoid of(?).
2.
^1 Near, proximate (esp. ved.).
^2 Similar
comp. also
अन्तरतम.
^3 Related, dear
e. g. अयमत्यन्तरो मम. Comp.
also अन्तरतर.
^4 Exterior. (See the instances under I. 1. 1.
and compare with अन्तरे or °रा गृहा the word अन्तेवासिन्
‘a Chāṇḍāla’.)
II. n. (-रम्) 1.
^1 The interior lit. and fig.
^2 Interval,
middle, the space between
e. g. अङ्गुलेश्च कनिष्ठाया मणि-
बन्धस्य चान्तरे. Comp. also स्वरान्तर, अवग्रहान्तर.
^3 A
distance, space
comp. also प्रान्तर.
^4 A period, e. g. मा-
सान्तरदेयम्
comp. also मन्वन्तर.
^5 Occasion, e. g. अत्रा-
न्तरे.
^6 Difference, e. g. प्रधानपुरुषान्तरम्.
^7 (In Algebra.)
The difference between two figures, as resulting from sub-
traction, e. g. कार्यः क्रमादुत्क्रमतोऽथवाङ्कयोगो यथास्थान-
कमन्तरं वा
or वज्राभ्यासयोरन्तरम्.
^8 An other manner,
another way, another kind
in this meaning अन्तर is
always the latter part of a compound and will in most
instances answer our word ‘other’ when preceding the
noun, the gender of अन्तर remaining, of course, the same
i. e. neuter, whatever be the gender of the noun preceding
it as first part of the compound, e. g. अर्थान्तरम्, हेत्वन्त-
रम्, बुद्ध्यन्तरम्, प्रतिज्ञान्तरम् qq. vv.
^9 A species, a va-
riety, a kind
e. g. मत्स्यो मीनान्तरे, ‘मत्स्य means a species
of fish (viz. the Śapharī)’.
^10 A hole, a breach.
^11 A weak-
ness, a deficiency, a failing
e. g. अन्तरतः कलिः…
अन्तरतः नलस्य विविशवान् (comm. अन्तरतः । छिद्रतः).
^12 The interior in a philosophical sense, the supreme Soul,
the soul, e. g. दृष्ट्वान्तरं ज्योतिरुपारराम
the mind, e. g.
सान्तरदुःख (comm. अन्तःकरणदुःखसहित). Comp. अन्तर-
पूरुष.
^13 A surety, a bondsman (‘one who stands between
the creditor and debtor’).
^14 Disappearance(?). See the
following.
2.
^1 End.
^2 Destruction, annihilation. (Both meanings
occur in a Ms. of Ajayapāla viz. ‘अन्त’ and ‘विनाश’ besides
‘अन्तर्धि’
the copy I use, however, is too indifferent
in this place to be relied upon
the meaning व्यसन which
is amongst the meanings given in one of the Mss. of the
Nānārthamañjarī--E. I. H. 2544--may imply the same
notion but may also coincide with II. 1. 11. ‘a weakness &c.’
‘रन्ध्रे मध्ये विनावस्रे (sic
instead of विनाऽवसरे which
would give one syllable too much) व्यवधानेऽन्तरात्मनि ।
बहिर्योगेऽवकाशे च विशेषे व्यसनेऽन्तरम्’
but there oc-
curs a safer trace of the latter meaning in a comm. of
the Nalodaya (3. 6.) where the various reading अन्तरतद्वृद्धिषु
is amongst others explained ‘अन्तरं विनाशं तनोतीति अन्त-
रतत् । तादृशा वृद्धयः । नलस्य ऋद्धयो धनागमास्तेषु’).
III. See अन्तरम् and अन्तरेण. E. The native etym. अन्त
and र (from रा, kṛt aff. क) has no probability. It seems
that the meanings arranged under I. 1. and II. 1. are con-
nected in origin with those of अन्तर् and the meanings under
I. 2. and II. 2. with the meanings of अन्त, the former in the
lineage of the notions of
a. within
b. 1. in the middle,
between, 2. interval, 3. difference, 4. breach
c. under(?)
the latter in the lineage of
a. end,
b. proximity,
c. exterior.
But in the same manner as the meanings of अन्त and अन्तर्
coincide in many respects (comp. also अन्तरा) as probably
arising from the same origin, it would appear possible to
derive अन्तर (comp. अन्तम), as well as अन्त and अन्तर्
from a common source instead of assuming that अन्तर re-
presents two etym., one from अन्त and another from अन्तर्
See the Preface. [In a Gaṇalist to Pāṇini, अन्तर occurs
among the words which as latter parts form Tatpur. com-
pounds with other words depending on them in the sense
of a locative
but it seems that the reading अन्तर्, which
is given in the Ganaratnam. and exemplified in its comm.--
while only mention is made there of the reading अन्तर--,
is preferable
see s. v. अन्तर् V. 2.]
Benfey
English
अन्तर अन्तर।
I.
adj.
 ,
f.
 रा, Other,
Rām. 5, 56, 57.
II.
n.
1. The interior,
Pañc. ii. d. 42
the main substance,
Pañc. 167, 6.
2. Interval, Man. 2, 17.
एतस्मिन्न् अन्तरे, In the mean while,
Rām. 1, 24, 24. एकान्तर,
adj.
 With
one class between, Man. 10, 13.
द्वि-एक-,
adj.
 With one or two classes between,
Man. 10, 7.
काल-,
n.
 Lapse of time,
Böhtl. Ind. Spr. 1264. -- Loc. अन्तरे,
Between, Rājat. 5, 152.
3. A hole,
Rām. 3, 35, 84.
4. Distance, Rām. 2,
49, 1.
5. Difference, Rām. 3, 53, 56.
6. Opportunity, Rām. 1, 46, 23.
7. A
weak side, Rām. 6, 18, 46.
8. A surety,
Pañc. 213, 24
see अन्तरेण।
9. When
latter part of compound words it may
be translated very often by adjectives,
e. g. ‘other, ’
दिश्- and देश-,
n.
 A
foreign country, Rājat, 6, 16
Man. 5,
78.
स्थान-,
n.
 Another place, Hit.
25, 9. ‘Special, ’
कारण-, A special
reason, Nal. 13, 59
Rām. 4, 9, 28.
‘Suitable, ’ e. g.
काल-, A suitable time,
Pañc. iii. d. 236. ‘Relative to, ’
मद्-,
Relative to myself, Rām. 2, 90, 16 (cf.
92, 21 Gorr.)
--
Comp.
दिवस-,
adj.
 one
day old, MBh. 11, 98.
स-,
adj.
 with
interstices.
स्तन-,
n.
 the heart. -- Cf.
Lat. interus, interior, alter, and ulter-
ior, ultra (see अन्त and अन्तिम)
Goth.
anthar. A.S. other.
Hindi
Hindi
एक दशा में उप अवधि
Apte Hindi
Hindi
अन्तर
वि* - अन्तं राति ददाति-रा+क
"अंदर होने वाला, भीतर का "
अन्तर
वि* - अन्तं राति ददाति-रा+क
"निकट, समीप"
अन्तर
वि* - अन्तं राति ददाति-रा+क
"संबद्ध, घनिष्ठ, प्रिय"
अन्तर
वि* - अन्तं राति ददाति-रा+क
समान
अन्तर
वि* - अन्तं राति ददाति-रा+क
"से भिन्न, अन्य"
अन्तर
वि* - अन्तं राति ददाति-रा+क
"बाहर का, बाह्यस्थित, बाहर रहने वाला"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"(क) भीतर का, अन्दर का, (ख) छिद्र, सुराख"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"आत्मा, हृदय, मन"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
परमात्मा
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"अन्तराल, मध्यवर्ती काल या देश"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"पहुंच, अन्दर जाना, प्रवेश, कदम रखना"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"अवधि, निर्दिष्ट अवधि"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"अवसर, संयोग, समय"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
भेद
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"भिन्नता, शेष"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"(क) भेद, अन्य, दूसरा, परिवर्तित, बदला हुआ, परिवर्तित दशा, (ख) विविध, विभिन्न"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"विशेषता, प्रकार, विभेद, या किस्म"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"दुर्बलता, आलोच्य, स्थल, असफलता, दोष, सदोष, स्थल"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"जमानत, प्रत्याभूति, प्रतिभूति"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
सर्व श्रेष्ठता
अन्तरम्
नपुं*
 - -
वस्त्र
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"प्रयोजन, आशय"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
"प्रतिनिधि, स्थानापत्ति"
अन्तरम्
नपुं*
 - -
स्थानापत्ति
अन्तरम्
नपुं*
 - -
हीन होना
अन्तरम्
नपुं*
 - अन्तं राति ददाति रा+क
स्तम्भतल का अङ्गमूल (आधार) से सन्धान करना
L R Vaidya
English
antara {% (I) a. (f. रा) %} 1. Interior, being in the middle of, (op. to बाह्य)
2. exterior (in these senses अन्तर is declined like a pronoun but the loc. sing. fem. is only अन्तरायाम् when referring to पुरि, e.g. अन्तरायाम् (not अन्तरस्यां) पुरि वसति)
3. similar (also अन्तरतम) स्थानेऽन्तरतमः Pan.
4. related, dear, e.g. अयमत्यंतरो मम.
antara {% (II) n. %} 1. The interior (lit. and fig.)
2. intermediate space or time, दिलीपसूनोः स बृहद्भुजान्तरम् R.iii.54, आवयोरन्तरे जाताः सरित्सागरपर्वताः
3. period, term, as in मासान्तरदेयम्, मन्वन्तरम्
4. space in general, मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम् K.S.i.40
5. footing, admission, लेभेन्तरं चेतसि नोपदेशः R.vi.66, लब्धान्तरा सावरणेपि गेहे R.xvi.7
6. occasion, अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त &c. M.M.i.
7. difference, e.g. प्रधानपुरुषाण्तरम् the difference between प्रधान and पुरुष, यदंतरं सर्षपशैलराजयोर्यदंतरं वायसवैनतेययोः Ram., द्रुमसानुमतां किमंतरं R.viii.90
8. remainder (in math.)
9. variety, a kind, e.g. मत्स्यो मीनांतरे ‘म˚ means a kind of fish’
10. a hole, a breach
11. a deficiency, a failing, e.g. अंतरतः कलिः, प्रहरेदंतरे रिपुम्
12. the supreme soul
13. the mind, e.g. सांतरदुःखः (i.e. अंतःकरणदुःखसहितः)
14. surety, a bondsman
15. another (manner, kind, way &c.) राजाण्तरं राजसुतां निनाय R.vi.20. (In this sense अंतर is always the latter part of a compound and will in most instances answer the English word ‘other’ when preceding the noun. The gender of अंतर remains the same (i.e. neuter) whatever the gender of the noun preceding it as first part of the compound, e.g. राजांतरम् ‘another king’)
various, different (when used in the pl.)
16. excellenee, पात्रविशेषे न्यस्तं गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः Mal.i. Cf. अन्य (3)
17. garment
18. a purpose &c. See Mall. on R.xvi.82.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
९, अङ्क, अन्तर, अम्बुजासन, उपेन्द्र, ऋद्धि, कपाट, कवाट, कवि, कूप, केशव, क्षत, खग, खचर, खेगामी, खेचर, गम्भीर, गाम्भीर, गो, ग्रह, छिद्र, तामिस्र, तार्क्ष्यध्वज, दिविसद्, दुर्गा, द्वार, नन्द, नभोग, नव, निधान, निधि, पट, पदार्थ, बल, बिल, मिति, यन्त्र, रत्न, रन्ध्र, लब्ध, लब्धि, वट, विल, विवर, शुषिर, सुषिर, हरि
Bopp
Latin
1. अन्तर n. (ut equidem puto, a stirpe pron. अन s. comp.
तर)
1) interius, interior pars, medium. H. 4. 44. N. 12.
103. 21. 10.
2) intervallum, interjectum spatium. A. 9. 6.
BH. 11. 20.
3) differentia, discrimen. BH. 13. 34.
4) oc-
casio, opportunitas. N. 7. 2. 13. 59.
5) causa. DR. 5. 15.
2. अन्तर (v. praec. et cf. goth. anthar, Th. anthara alius
lith. antra-s secundus
lat. alter
v. अन्य) alius. N.
13. 33.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
antara,
(1) nt. (= Pali id., defined by kāraṇa
see CPD s.v. ²antara, A, 3, kim antaraṃ = kiṃ kāraṇaṃ, whatʼs the matter?, not well defined in Dictt.), state of the case, circumstance, matter, reason: Mv 〔i.360.11〕 ko jānāti kim atra antaraṃ, who knows what is the matter (reason, circumstance) in this?
〔ii.66.15〕 na paribudhyāmi kim atra antaraṃ, I do not understand what is the matter here
(2) nt. and m. (essentially = Skt. id., nt., noted here as somewhat peculiar idiom), interval, space between: Mv 〔ii.101.13〕 (janapadasya) antaraṃ nāsti, there was no interval of (space between) people, i.e., they were closely crowded together
Mv 〔ii.113.9〕 antaro janasya nāsti
(3) see triyantara.
Indian Epigraphical Glossary
English
antara (CII 1), a period of time.
(EI 15), name of a tax
cf. antar-ādāya, antaḥ-kara, etc.
Lanman
English
1ántara, a. very near, only in V. and B.
[see ánta, mg 1, and 474.]
2ántara, a. inner
as n.
—1. the interior,
middle
jala_antare, in the middle of the
water = in the water, 50^7
vana_antarasaṃcārin,
wandering in the forest, 49^13
—2. interval--see atra
--3. distance between
two things
the difference, 29^7
—4. difference, at end of cpds [1302e 5]:
…-antara, that which has a difference
of…, i. e. another…, 33^1, 3812, 23, 43^6
—5.
occasion, juncture, 19^11. [antár: cf.
ἔντερα, ‘inwards, guts.’]
Abhyankara Grammar
English
अन्तर interval between two phonetic elements when they are uttered one after another
hiatus, pause
वर्णान्तरं परमाणु, R.T. 34
also विरामो वर्णयोर्मध्येप्यणुकालोप्यसंयुते Vyāsaśikṣā
(2) space between two phonetic ele- ments, e. g. स्वरान्तरे explained as स्वरयोरन्तरे (between two vowels) by Uvvaṭa cf. अन्तस्थान्तरोपलिङ्गी विभा- षितगुणः Nir X.17.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
अन्तर Adj. °äußerlich, Padyac. V, 15a. ["अन्तरः परिधानीये बाह्ये स्वीये ऽन्तरात्मनि", इति वैजयन्ती.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skabs
१) अधिकार २) अन्तर ३) अवकाश ४) अवतार ५) अवसर ६) आकाश ७) करण ८) काण्ड ९) क्षण १०) दशा ११) परिच्छेद १२) प्रकरण १३) प्रकृत १४) प्रक्रन्त १५) प्रसर १६) प्रस्ताव १७) वार १८) वितानाय १९)
khyad par can
अन्तर २) उपाधि ३) नग्न ४) विशिषटा ५) विशिष्यते (?) ६) विशेष ७) विशेषक ८) विशेषवती ९) विशेष्य १०) वैशेषिक
go skabs
१) अन्तर २) अवकाश ३) अवसर ४) मध्य ५) स्थान
glags
१) अन्तर २) अवतार ३) अवदर ४) छिद्र ५) छिद्राराम
sgo
१) अन्तर २) कपाट ३) द्वार ४) पक्ष ५) प्रतीहार ६) प्रमुख ७) मुख
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
रन्ध्रं बिलं निर्व्यथनं कुहरं शुषिरं शुषिः ॥ १३६३ ॥
छिद्रं रोपं विवरं च निम्नं रोकं वपान्तरम् ।
-wordlist-
रन्ध्र (क्ली), बिल (क्ली), निर्व्यथन (क्ली), कुहर (क्ली), शुषिर (क्ली), शुषि (स्त्री), छिद्र (क्ली), रोप (क्ली), विवर (क्ली), निम्न (क्ली), रोक (क्ली), वपा (स्त्री), अन्तर (क्ली)
--source--
अभ्यन्तरमन्तरालं विचाले मध्यमन्तरे ॥ १४६० ॥
-wordlist-
अभ्यन्तर (क्ली), अन्तराल (क्ली), विचाल (क्ली), मध्यम (क्ली), अन्तर (पुंक्ली)
--source--
विघ्नेऽन्तरायप्रत्यूहव्यवायाः समये क्षणः ।
वेला वाराववसरः प्रस्तावः प्रक्रमान्तरम् ॥ १५०९ ॥
-wordlist-
विघ्न (पुं), अन्तराय (पुं), प्रत्यूह (पुं), व्यवाय (पुं), समय (पुं), क्षण (पुं), वेला (स्त्री), वार (पुंक्ली), अवसर (पुं), प्रस्ताव (पुं), प्रक्रम (पुं), अन्तर (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
निम्न
निम्न, अगाध, गर्त, श्वभ्र, शुषिर, वपा, बिल, विवर, अन्तर, अवटु, छिद्र, निर्व्यथन, रन्ध्र, रोक, कुहर, दर
निम्नमगाधो गर्तः श्वभ्रं शुषिरं वपा बिलं विवरम् ।
अन्तरमवटुच्छिद्रं निर्व्यथनं रन्ध्ररोककुहरदराः ॥ ६२४ ॥
verse 3.1.1.624
page 0071
अन्तर
अन्तर, वस्त्र, मध्य, छिद्र, व्यवधान, अन्तरात्मन्, अवकाश, बहिर्योग, विशेष, अवसर
वस्त्रे मध्ये तथा छिद्रे व्यवधानेऽन्तरात्मनि ।
अवकाशे बहिर्योगे विशेषेऽवसरेऽन्तरम् ॥ ८७१ ॥
verse 5.1.1.871
page 0100
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अन्तरं,
क्ली,
 (अन्तं राति ददाति, अन्त + रा + कः, उपपदसमासः ।) अवकाशः । अवधिः । परि-धानं । अन्तर्धानं । भेदः । तादर्थ्यं । अवसरः ।मध्यं । अन्तरात्मा । छिद्रं । आत्मीयः । विना ।वहिः । इत्यमरः ॥
सदृशः । इति तट्टीका मेदिनीच ॥
* ॥
अवकाशे यथा । “मृणालसूत्रान्तरमप्य-लभ्यं” । इति कुमारसम्भवे ॥
अवधौ यथा ।“निरन्तराभ्यन्तरवातवृष्टिषु” ॥
परिधाने यथा ।अन्तरे शाटकाः परिधानीया इत्यर्थः ॥
अन्तर्द्धौयथा, “पर्ब्बतान्तरितो रविः” ॥
भेदे यथा, --“यदन्तरं सर्षपशैलराजयो-र्यदन्तरं वायसवैनतेययोः” ।इति रामायणं ॥
तादर्थ्ये यथा । त्वामन्तरेण ऋणंगृहीतं त्वदर्थमित्यथेः ॥
छिद्रेयथा । “प्रहरेदन्तरेरिपुं” ॥
आत्मीये यथा । “अयमत्यन्तरो मम” ॥
विनार्थे यथा । “हरे त्वदालोकनमन्तरेण” ॥
वहिरर्थे यथा । अन्तरे चण्डालगृहा वाह्याइत्यर्थः ॥
अवसरे यथा । “अत्रान्तर च कुलटाकुलवर्त्मपातेत्थादि” ॥
मध्येयथा । “आवयोर-न्तरे जाताः पर्ब्बताः परितो द्रुमाः” ॥
सदृशेयथा “हकारस्य घकारोऽन्तरतमः” । इतिभरतः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अन्तर
न०
 अन्तं राति ददाति रा--क । अवकाशे, अवधौ, परिधानांशुके अन्तर्द्धाने, भेदे, परस्परवैलक्ष्यण्यरूपे विशेषे, तादर्थ्ये, छिद्रे, आत्मीये, विनार्थे, वहिरर्थे, व्यवधाने, मध्ये, सदृशे च । आसन्ने
त्रि०
 । “कृष्वायुज-श्चिदन्तरम् ऋ० १, १०, ९, अन्तरं कृष्व आसन्नं कुरु” भा०“पायुरन्तरो निषङ्गाय” ऋ० १, ३१, १३, “अन्तरः समीप-वर्त्तीति” भा० “न यत्परो नान्तर इति” ऋ० २, ४१, ८, “अन्तरः समीपवर्त्तीति” भा० निकटस्थे “यज्ञोहीलो वोअन्तर इति” ८, १८, १९, अन्तरः अन्तिके वर्त्तमान इतिभा० । अन्तरयति दूरीकरोति अन्तर--णिच् + अच् । अप-सारणे । अन्तर्गते
त्रि०
 । “ह्रदो अस्त्वन्तरम्” ऋ० ७, १०१, ५“अन्तुरमन्तर्गतमिति” भा० । वृ० उप० अन्तर्यामिब्राह्मणेअन्तर्गते बहुशः प्रयुक्तः तच्च (१३०) पृष्ठे दृश्यम् ।“यो अन्तुरोमित्रमहो वनुष्यात् ऋ० ६, ५, ४, अन्तरःअभ्यन्तुरवर्त्तीति भा० । “पुरोहितोऽन्तरोयासिदूत्यम्ऋ० १, ४४, १२, “अन्तरः देवयजनमध्ये वर्त्तमान”इति भा० । अवकाशे, “मृणालसूत्रान्तुरमप्य-लभ्यम्” कुमा० । “तत्रान्तरे जघ्नुरमुं कटाक्षैः”माघः । मध्ये, “दिलीपसूनोः स वृहद्भुजान्तरमिति”रघुः । “आवयोरन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमा”इति रामा० । व्यवधाने गिरिर्वा व्यवधायकः । “महानद्यन्तरंयत्र तद्देशान्तरमुच्यते वृ० मनुः । “निरन्तराभ्यन्तरवात-वृष्टिषु” कुमा० निरन्तरमव्यवधानम् इत्यर्थः । “एका-न्तुरे आनुलोम्यादिति” मनुः । भेदे “सैव विशि-नष्टि पुनःप्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्ममिति” सा० का० ।“शरीरस्य गुणानाञ्च दूरमत्यन्तमन्तरमिति” हितो० ।“यदन्तरं सर्षपशैलराजयोर्यदन्तरं वायसवैनतेययो-रिति” रामा० । व्यसने । “प्रहरेदन्तरे रिपुम्” ।वहिर्योगे “अन्तरे च पुरात् चाण्डालावासा” इति । उप-संव्याने (उत्तरीयवस्त्रे, ) अन्तरं परिदधाति । सदृशे, “स्थाने-ऽन्तरतम” इति पा० अन्तरशब्दस्य पुरीभिन्ने एव विशेष्येसर्वनामकार्य्यम् “सुमेधसामन्तरस्मै” इति सि० कौ०, मु० बो० ।पुर्य्यान्तु न, अन्तरायै नगर्य्यै । तत्रापि वहिर्योगे उपसंव्यानेएव सर्वनामता । मयूरव्यंसादित्वात् नञादेशान्तरशब्दस्यस्वजातीयभिन्ने वृत्तिः शब्दस्वाभावात् “राजान्तरं राजसुतांनिनायेति” रघुः । अन्यो राजा मयू० “राजान्तरमिति”मल्लिना० “देशान्तरमृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्वय-मिति” स्मृतिः “स्वमेव मूर्त्त्यन्तरमष्टमूर्त्तिरिति “अर्थोऽय-मर्थान्तरभाव्य एव” इति च कुमा० । अन्तरस्यभावः ब्राह्मा० ष्यञ् । आन्तर्य्यंसादृश्ये
न०
 “यत्रानेकविध-मान्तर्य्यं तत्र स्थानत आन्तर्य्यं बलीय” इति परि० सि०कौ० । अन्तरे भवः अण् आन्तरः तद्भवे
त्रि०
 । “कश्चनआन्तरो भाव इति” सा० द० । “अन्तःकरणमान्तर-मिति” वेदा० व्यवकलने (वियोजने) “कुर्य्याद् यथास्थाननकमन्तरं वेति” लीला० ।
Capeller
German
1. अ॑न्तर näher (vgl. अ॑न्तम) nahestehend
(Comp. अन्तरतर Superl. अन्तरतम)
sehr lieb, innig befreundet
innerlich
innerst
n.
 das Innere, der Eingang,
der Zwischenraum, Abstand, Entfernung
Zwischenzeit, Zeitraum, Weile,
rechte Zeit, Gelegenheit. Abstr,
°त्व
n.
एतस्मिन्नन्तरे तस्मिन्न° अत्रा° u. तत्रा°
mittlerweile. अन्तरम् ins Innere, hinein, weiter
zwischen (Gen. o. —°)
अ॑न्तरेण dazwischen
innerhalb, zwischen,
während im Verlauf, nach (Acc.
o. —°)
ohne außer, in Bezug auf,
wegen (Acc. o. Gen. ). अन्तरात् aus,
heraus, nach (—°) अन्तरे inzwischen,
unterwegs
in, innerhalb (auch
°रेषु)
während, im Verlauf, nach (—°)
zwischen,
unter (Gen. o. —°)
2. अ॑न्तर ein anderer, verschieden von
(Abl.)
n.
 Unterschied, Besonderheit,
Spezies, Art von (—°)
Grassman
German
ántara, a., näher [Comp. von ánta 1], Gegensatz pára ({232, 8}
{252, 2}
{456, 3}
{504, 2}
{941, 5}) oder sánutya ({446, 4}). 2〉 recht nahe, 3〉 nahe befreundet, 4〉 lieber, recht lieb (vgl. ántama, was dem ántara in allen Abstufungen der Bedeutung zur Seite geht). Zu unterscheiden ist von ihm das aus antár entsprossene ántara (das Innere, Zwischenliegende), was aber im RV nicht vorkommt.
-as 1〉 {232, 8} ripús
{446, 4}
{504, 2}. 2〉 {879, 1} (Agni). 3〉 pāyús {31, 13} (Agni)
puróhitas {44, 12} (Agni). 4〉 yajñás {638, 19}.
-am [m.] 4〉 stómam {10, 9} (lieber als, m. Abl.).
-am [n.] 4〉 {908, 7} (anyád)
(bráhma) várma {516, 19}
vácas {617, 5}.
-eṇa 4〉 {859, 1} (prayújā?).
-asya 1〉 aryás {456, 3}
{941, 5}.
-ān 1〉 amítrān {252, 2}.
-ais 2〉 cakraís {503, 10}.
-ā 2〉 suṣṭutís (jāyā́ iva pátye) {917, 13}
herüberstreifend in 4〉.
-ām 2〉 bhújam {104, 6}.
Burnouf
French
अन्तर अन्तर a. autre.
Lat. alter
goth. anthara.
Stchoupak
French
अन्तर-
a. intérieur
proche, intime
éloigné de (?)
différent de
nt. intérieur
place (libre)
ouverture (-अं दा- donner entrée,
accès)
contenu
espace intermédiaire
période
membre intermédiaire
clause
distance, éloignement
différence
ifc. qqch. d'autre que
particularité
occasion
point faible
caution
prise en égard
-अम् -ए
dedans, dans l'intervalle, entre
à cause de, en égard à (gén. acc.)
-एण (mêmes sens et) pendant
hormis
sans (acc.)
pour un peu de temps
अत्रान्तरे sur ces entrefaites
-आ dedans, entre (acc. loc.)
sur le
chemin de
près de
de temps en temps
hormis (acc.)
-आ॥।-आ une
fois... une autre fois
-तस् à l'intérieur
de l'intérieur
tout à
fait. -- Flexion pronom. en partie et d'après le sens.
°गत- a. v. situé à l'intérieur (gén. ou ifc.)
éloigné
°चारिन्- a. ifc. id.
°ज्ञ- a. qui distingue nettement, qui sait ou discerne.
°दृश्- a. qui prend la voie intermédiaire.
°पतित- a. v. disparu, inexistant.
°पूरुष-
m.
 âme.
°प्रभव-
m.
 caste mixte.
°प्रेक्षिन्- a. qui épie les points faibles.
°स्थ- a. situé dans, intérieur
m.
 témoin
-इत- a. ifc. situé
à l'intérieur de.
अन्तरान्वेषिन्- a. qui attend une occasion favorable.
अन्तरा-गमन- nt. fait de traverser.
°दिश्-
f.
 point cardinal intermédiaire.
°वेदि-
f.
 mur de séparation (?).
अन्तरे-चर- a. occupé dans la maison.