| YouTube Channel

अन्तःकरण (antaHkaraNa)

 
शब्दसागरः
English
अन्तःकरण
n.
 (-णं) The internal and spiritual part of man, the seat of
thought and feeling, the mind, the heart, the conscience, the soul.
E.
 अन्तर् within, and करण an organ.
Capeller Eng
English
अन्तःकरण
n.
 the interior sense, the heart.
Yates
English
अन्तः-करण (णं) 1.
n.
 The under-
standing or heart.
Spoken Sanskrit
English
अन्तःकरण - antaHkaraNa -
n.
 - inner organ
अन्तःकरण - antaHkaraNa -
n.
 - thinking faculty
अन्तःकरण - antaHkaraNa -
n.
 - conscience
अन्तःकरण - antaHkaraNa -
n.
 - soul
अन्तःकरण - antaHkaraNa -
n.
 - heart
अन्तःकरण - antaHkaraNa -
n.
 - internal organ
अन्तःकरण - antaHkaraNa -
n.
 - mind
अन्तःकरण - antaHkaraNa -
n.
 - seat of thought and feeling
अन्तःकरण आपत्तिकारी - antaHkaraNa ApattikArI -
m.
 - conscientious objector
Wilson
English
अन्तःकरण
n.
 (-णं) The internal and spiritual part of man, the seat
of thought and feeling, the mind, the heart, the conscience, the soul.
E.
 अन्तर् within, and करण an organ.
Monier Williams Cologne
English
अन्तः—करण
n.
 the internal organ, the seat of thought and feeling, the mind, the thinking faculty, the heart, the conscience, the soul.
Macdonell
English
अन्तःकरण antaḥ-karaṇa,
n.
 the internal 🞄organ (ph.)
heart
-kopa,
m.
 internal anger
🞄-pura,
n.
 (inner city), royal citadel
harem, 🞄womenʼs apartments
sg. &
pl.
 wives of a 🞄king: -cara,
m.
 harem-attendant, -jana,
m.
 🞄women of the harem, -vṛddhā,
f.
 old female 🞄attendant of the harem
-purikā,
f.
 woman 🞄of the harem
-prakṛti,
f.
pl.
 constituent 🞄elements of the state except the prince.
Goldstucker
English
अन्तःकरण Tatpur. n. (-णम्) (In Philosophy.)
^1 The interior
sense (also called आभ्यन्तरकरण) opposed to the वाह्यकरण
(q. v.) or exterior sense
this notion which in general may
be termed ‘the faculty of thinking’ is thus modified in the
Vedānta and in the Sāṅkhya:
a (In the Vedānta it implies)
the notion of what is the general substratum of आत्मन् or
Soul (Śaṅkara: तच्चात्मन उपाधिभूतमन्तःकरणम्)
its activity
becomes manifest in two of the seventeen सूक्ष्मशरीर (q. v.)
or subtle bodies of creation, viz. in the बुद्धि (q. v.) or that
mental activity which forms positive conclusions, and in
the मनस्, or that mental activity which ‘discerns and doubts’
and as चित्त or ‘logical combination’ is involved by the
activity of बुद्धि, and अहङ्कार or ‘self-consciousness’ is in-
volved by मनस्, the activity of the अन्तःकरण is fourfold,
viz. as that of बुद्धि, मनस्, चित्त and अहङ्कार. Śaṅkara in
his commentary on the Vedānta Sūtras varies slightly in this
respect by substituting विज्ञान for अहङ्कार
the difference
however is merely apparent, विज्ञान, worldly knowledge,
being also one of the attributes of मनस् (Śaṅkara: ‘अन्तः-
करणं मनो बुद्धिर्विज्ञानं चित्तमिति चानेकधा तत्र तत्राभि-
लप्यते’).
b. (In the Sāṅkhya it is not the substratum of पुरुष
or Soul but) the generic name and characteristic of three
successive productions of प्रकृति or Matter, viz. of बुद्धि ‘as-
certainment or positive conclusion’, of its product अहङ्कार
self-consciousness’ and of the product of Ahaṅkāra, viz.
मनस् which in this philosophy means ‘an organ both of sen-
sation and of action’ (see बुद्धीन्द्रिय and कर्मेन्द्रिय), ‘the
organ of volition’ (see सङ्कल्प). ‘The ten external organs
(viz the five organs of sensation and the five of action)
supply the objects for the ‘interior sense’, their time is the
present time, while the interior sense embraces the past,
present and future time’.
^2 (In the non-philosophical lite-
rature where philosophical terms are usually employed in
a vague manner, this word means) Mind, heart, feeling,
a synonyme of मनस् in its vague, unphilosophical sense
e. g. (in a verse of the Mālatīmādhava where an apparent
show is made of philosophical accuracy) प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृ-
शः…चेष्टा भवेयुर्मयि । यास्वन्तःकरणस्य वाह्यकरणव्यापा-
ररोधीक्षणादाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रोदयः
(var. lect. °सान्द्रो लयः)--E. अन्तर् and करण.
Hindi
Hindi
ध्यान रहे
Apte Hindi
Hindi
अन्तःकरणम्
नपुं*
 अन्तर्-करणम् -
"हृदय, आत्मा, विचार और भावना का स्थान, विचार शक्ति, मन, चेतना"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अन्तःकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂತರಿಂದ್ರಿಯ /ಬುದ್ಧಿ /ಚಿತ್ತ /ಮನಸ್ಸು
व्युत्पत्तिः - > अन्तरभ्यन्तरस्थं करणम्
प्रयोगाः - > "सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः"
उल्लेखाः - > शाकु० १-१९
L R Vaidya
English
antar-karaRa {% n. %} 1. the seat of thought and feeling, i.e. the mind
2. the thinking faculty, यास्वन्तःकरणस्य &c. M.M.v.
Bopp
Latin
अन्तःकरण n. (KARM. ex अन्तर् intus et करण instrumen-
tum quo percipimus aliquid) mens, animus. Ur. 77. 6. infr.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अन्तरात्मा, अन्तःकरण
noun
सदसद्विवेकबुद्धेः अन्तः स्थितम् अधिष्ठानम्।
"अन्तरात्मनः शब्दः सत्यः।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
आयुर्जीवितकालोऽन्तःकरणं मानसं मनः ।
हृच्चेतो हृदयं चित्तं स्वान्तं गूढपथोच्चले ॥ १३६९ ॥
-wordlist-
आयुस् (क्ली), जीवितकाल (पुं), अन्तःकरण (क्ली), मानस (क्ली), मनस् (क्ली), हृद् (क्ली), चेतस् (क्ली), हृदय (क्ली), चित्त (क्ली), स्वान्त (क्ली), गूढपथ (क्ली), उच्चल (क्ली)
नाममाला
Sanskrit
स्वान्त, आस्वनित, चित्त, चेतस्, अन्तःकरण, मनस्, हृदय, विशिख, आकूत
स्वान्तमास्वनितं चित्तं चेतोऽन्तःकरणं मनः ।
हृदयं विशिखाऽकूतं मारस्तत्रोद्भवो मतः ॥ ८१ ॥
verse 0.1.1.81
page 0041
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अन्तःकरणं,
क्ली,
 (अन्तर्मध्यवर्त्ति करणं ज्ञानसाधनं, कर्म्मधारयः, कृ + करणे ल्युट् ।) अन्तरिन्द्रियं ।धीन्द्रियं । तत्पर्य्यायः । मनः २ निगुः २ । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
अस्य कार्य्यभेदान्नामचतुष्टयं, यथा, --“मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्तरं ।संशयो निश्चयो गर्व्वः स्मरणं विषया अमी” ॥
इति वेदान्तः ॥
(अस्योत्पत्तिर्यथा, -- “मिलितैस्तुतैः अन्तःकरणमेकं स्यात्” इति । तैः पञ्चभूतस्थ-सत्त्वांशैर्मिलितैः अन्तःकरणं भवतीत्यर्थः ।“धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रभाव-माख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कैः” ।इति रघुवंशे ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अन्तःकरण
न०
 कृ--करणे ल्युट् अन्तरभ्यन्तरस्थं करणं, कर्म्म०, तद्वृत्तिपदार्थानां सुखादीनां करणं ज्ञानसाधनं ६ त०वा । ज्ञानसुखादिसाधने आभ्यन्तरे मनोबुद्धिचित्तादि-पदाभिलप्यमाने इन्द्रिये । तच्चान्तःकरणम् वेदान्तिमतेचतुर्विधम् । “मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्त-रम् । संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया इमे”इत्युक्तकार्य्यभेदात् । अन्यत्र व्यक्तमुक्तम् “यदा तु संकल्प-विकल्पकृत्यं तदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम् । स्याद्बुद्धिसंज्ञं च यदा तु वेत्ति सुनिश्चितं संशयरूपहीनम् । अनु-सन्धानरूपं तच्चित्तञ्च परिकीर्त्तितम् । अहंकृत्यात्मवृत्त्यातु तदहङ्कारतां गतमिति” । एतदनुसारेणैव शारादायामुक्तम्“अन्तःकरणमात्मनः । मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तञ्चेति प्रकी-र्त्तितमिति” । तस्य च ज्ञानादिप्रत्यक्षकरणत्वादन्तःकरण-त्वम् । तत्साधकमनुमानञ्चेत्थम् ज्ञानसुखादिप्रत्यक्षंस्वग्राहकेन्द्रियसापेक्षं प्रत्यक्षत्वात् रूपादिप्रत्यक्षवत् ।नच चक्षुरादीनां तत्करणत्वं सम्भवति रूपादित्वाभावा-दित्यन्तःकरणसिद्धिरिति नैयायिकादयः । सांख्यादयस्तुमहत्तत्त्वापरपर्य्यायमेवान्तःकरणमङ्गीचक्रुः । पञ्चतन्मा-त्रेभ्यो भूतेभ्यश्चाहङ्काररूपद्रव्यसिद्धिमुक्त्वा “तेना-ऽन्तःकरणस्येति” सां० सू० तत्सिद्धिरुक्ता तदनुमाने चभाष्ये एवं प्रयोगादिकं दर्शितम् । “अहङ्कारद्रव्यं निश्चय-वृत्तिमद्द्रव्योपादानकं निश्चयकार्यद्रव्यत्वात् यन्नैवंतन्नैवं यथा पुरुषादिरिति । अत्राप्ययं तर्कः, सर्वोऽपिलोकः पदार्थमादौ स्वरूपतो निश्चित्य पश्चादभिमन्यतेअयमहं, मयेदं कर्त्तव्यमित्यादिरूपेणेति, तावत् सिद्धमेव ।तत्राहङ्कारद्रव्यकारणाकाङ्क्षायां वृत्त्योः कार्यकारणभावेनतदाश्रययोरेव कार्यकारणभावो लाघवात् कल्प्यते कारे-णस्य वृत्तिलाभेन कार्यवृत्तिलाभस्यौत्सर्गिकत्वादिति ।यद्यपि अन्तःकरणमेकं तथापि वंशपर्वस्विवान्तरभेद-माश्रित्यान्तःकरणत्रये क्रमः, कार्यकारणभावश्चोक्तः योगो-पयोगिश्रुतिस्मृतिपरिभाषानुसारादिति मन्तव्यम् । तदुक्तंवाशिष्ठे । “अहमर्थोदयो योऽयं चित्तात्मा वेदनात्मकः ।एतच्चित्तद्रुमस्यास्य वीजं विद्धि महामते! ॥
एतस्मात्प्रथमोद्भिन्नादङ्कुरोऽभिनवाकृतिः । निश्चयात्मा निराकारोबुद्धिरित्यभिधीयते ॥
अस्य बुद्ध्यभिधानस्य याङ्कुरस्य प्रपी-नता । सङ्कल्परूपिणी तस्याश्चित्तचेतोमनोभिधा” इति ।अहमर्थोऽग्तःकरणसामान्यम् । अत्र वाक्ये बीजाङ्कुर-न्यायेनैकस्यैवान्तःकरणवृक्षस्य वृत्तिमात्ररूपेण चित्ताद्यव-स्थाभेदाः क्रमिकास्त्रिविधाः परिणामा उक्ता इति ।साङ्ख्यशास्त्रे च चिन्तनावृत्तिकस्य चित्तस्य बुद्धावेवान्तर्भावः ।अहङ्कारस्य चात्र वाक्ये बुद्धावन्तर्भावः” इति ॥
कारिकाया-मपि “अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा वाह्यं त्रयस्य विष-याख्यमिति” त्रैविध्यमुक्त्वा “सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषय-मवगाहते यस्मात्, तस्मात्त्रिबिधं करणंद्वारि, द्वाराणि शेषा-णीति” तत्त्रयस्यैव प्राधान्यमुक्तम् । एवञ्च पुरुषस्यसन्निधिमात्रादधिष्ठातृत्वं गौणं मुख्यमधिष्ठातृत्वन्तुअन्तःकरणस्यैव यथोक्तम् “अन्तःकरणस्य तदुज्ज्वलितत्वा-ल्लौहवदधिष्ठातृत्वम्” सां० सू० ॥
“अन्तःकरणस्यानुपच-रितमधिष्ठातृत्वं सङ्कल्पादिद्वारकं प्रत्येतव्यम् । नन्वधि-ष्ठातृत्वं घटादिवदचेतनस्य न युक्तं तत्राह । लौह-वत् तदुज्ज्वलितत्वादिति । अन्तःकरणं हि तप्तलौहव-च्चेतनोज्ज्व लितं भवति । अतस्तस्य चेतनांयमानतयाधि-ष्ठातृत्वं घटादिव्यावृत्तमुपपद्यत इत्यर्थः । नन्वेवं चैतन्येना-न्तःकरणस्योज्ज्व लने चितेः सङ्गित्वमग्निवदेव स्यादितिचेन्न नित्योज्ज्वलचैतन्यसंयोगविशेषमात्रस्य संयोगविशेषजन्यचैतन्यप्रतिविम्बस्य वान्तःकरणोज्ज्वलनरूपत्वात् । न तुचैतन्यमन्तःकरणे संक्रामति येन सङ्गिता स्यात् ॥
अग्ने-रपि हि प्रकाशादिकं न लौहे संक्रामति, किन्त्वग्नि-संयोगविशेष एव लौहस्योज्ज्वलनमिति । नन्वेवमपि संयो-गेन परिणामित्वमिति चेन्न सामान्यगुणातिरिक्तधर्म्मोत्प-त्तावेव परिणामव्यवहारादिति । अयं च संयोगविशेषो-ऽन्तःकरणस्यैव सत्त्वोद्रेकरूपात् परिणामाद्भवतीति फल-बलात् कल्प्यते पुरुषस्यापरिणामित्वेन संयोगे तन्निमित्त-कविशेषासम्भवादिति । अयमेव च संयोगविशेशो बुद्ध्या-त्मनोरन्योऽन्यप्रतिविम्बने हेतुरिति” सा० प्र० भा० ।अन्तःकरणस्य च वृत्तयस्त्रिधा “शान्ताघोरास्तथामूढामनसो वृत्तयस्त्रिधा । वैराग्यं क्षन्तिरौदार्य्यमित्याद्याःशान्तवृत्तयः । तृष्णा स्नेहोरागलोभावित्याद्या घोरवृत्तयः ।सम्मोहोभयमित्याद्या कथिता मूढवृत्तयः” इति तास्वेववृत्तिषु ज्ञानत्वोपचारात् तत्साधनत्वमिन्द्रियाणाम् “अन्तः-करणवृत्तौ ज्ञानत्वोपचारादिति” पञ्चपादिकाविवरणम् ।शान्तादीनामेव सात्विक्यादिरूपेण व्यवहारः । ताश्च वृत्तयः“क्रमशोऽक्रमशश्च वृत्तय इति सां० सू० उक्तेः युगपदपिभवन्तीति सांख्यादयः । नैयायिकादयस्तु “अयौपद्याज्ज्ञा-नाना” मित्युक्तेः क्रमिकत्वमेवाङ्गीचक्रुः । तच्चान्तःकरणमणु-परिमाणमिति नैयायिकादयः । यावद्देहकार्य्य कारित्वात्जलावगाहे एकदैव सर्वदेहगतशैत्याद्युपलब्धेर्मध्यपरिमाण-मिति सांख्यादयः । तेषां च चतुर्ण्णां चन्द्रचतुर्मुखश-ङ्कराच्युता अधिष्ठातारोदेवा इति ।
Capeller
German
अन्तःकरण
n.
 das Innenorgan (ph) Herz.
Burnouf
French
अन्तःकरण अन्तस्करण
n.
 (कृ) sens intime,
intelligence. Cf. करण।