| YouTube Channel

अनुष्टुभ् (anuSTubh)

 
शब्दसागरः
English
अनुष्टुभ्
f.
 (-ष्टुप्)
1. A measure of verse, the stanza consisting four lines
of eight syllables each, or three lines of eight, twelve, and twelve,
making, in either case, thirty-two.
2. A name of SARASWATI.
E.
अनु, and ष्टुभ् to stop, क्विप्
aff.
Capeller Eng
English
अनुष्टु॑भ्
a.
 shouting after.
f.
 shout, praise
N.
 of a
metre.
Yates
English
अनु-ष्टुभ् (ष्टुप्) 5.
f.
 Heroic verse.
Wilson
English
अनुष्टुभ्
f.
 (-ष्टुप्)
1 A measure of verse, the stanza consisting four lines of eight syllables
each, or three lines of eight, twelve, and twelve, making, in either case,
thirty-two.
2 A name of SARASVATI.
E.
 अनु, and ष्टुभ् to stop, क्विप्
aff.
Apte
English
अनुष्टुभ् [anuṣṭubh], 1
P.
 (˚स्तुभ्) To praise after, follow in praising.
अनुष्टुभ् [anuṣṭubh],
f.
 [अनु निरन्तरम् स्तुभ्यते$नया अनुष्टुप् वाक्]
Following in praise
speech.
Sarasvatī.
N.
 of a class of metres consisting of four Pādas of 8 syllables each, the whole stanza consisting of 32 syllables (so called because it follows with its praise i. e. अनुष्टोभति the Gāyatrī, which has 3 Pādas), अनुष्टोभनादनुष्टुप्. In later metrical systems it stands as a general name for all metres which have 8 syllables in each foot (the highest possible number being computed to be 256)
पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । गुरु षष्ठं च पादानां शेषेष्वनियमो मतः ॥ which rule is sometimes violated. अनुष्टुभा सोम उक्थै- र्महस्वान्
Rv.*
 1.13.4.
Apte 1890
English
अनुष्टुभ् {c1c} P. (°स्तुभ्) To praise after, follow in praising.
अनुष्टुभ् f. [अनु निरंतरं स्तुभ्यतेऽनया अनुष्टुप् वाक्] 1 Following in praise
speech.
2 Sarasvatī.
3 N. of a class of metres consisting of four Pādas of {8} syllables each, the whole stanza consisting of 32 syllables (so called because it follows with its praise i. e. अनुष्टोभति the gāyatrī, which has {3} Pādas), अनुष्टोभनादनुष्टुप्. In later metrical systems it stands as a general name for all metres which have {8} syllables in each foot (the highest possible number being computed to be 256)
पंचमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । गुरु षष्ठं च पादानां शेषेष्वनियमो मतः ॥ which rule is sometimes violated.
Monier Williams Cologne
English
1. अनु-ष्टुभ् (√ स्तुभ्) to praise after, to follow in praising,
Nir.
2. अनु-ष्टु॑भ्
f.
 प् (nom. °ष्टु॑क्,
TS.
 ) following in praise or invocation
a kind of metre consisting of four Pādas or quarter-verses of eight syllables each (according to the
DaivBr.
 , quoted in
Nir.
 vii, 12, so called because it अनुष्टोभति i.e. follows with its praise the Gāyatrī, which consists of three Pādas),
RV.
 x, 130, 4,
&c.
(in later metrical systems, the Anuṣṭubh constitutes a whole class of metres, consisting of four times eight syllables)
hence the number eight
speech, Sarasvatī,
L.
अनु-ष्टु॑भ्
mfn.
 praising,
RV.
 x, 124, 9.
see 2. स्तु॑भ् (p. 1259)
Monier Williams 1872
English
अनुष्टुभ् 1. अनु-ष्टुभ् (-स्तुभ्), cl. 1. P.,
Ved. -ष्टोभति, -भितुम्, to praise after, to follow
in praising.
2. अनु-ष्टुभ्, प्। f. following in praise or invocation
speech
Sarasvatī
a kind of metre consisting of four
Pādas or quarter-verses of eight syllables each (so
called because it अनुष्टोभति follows with its praise
the Gāyatrī, which consists of three Pādas)
in later
metrical systems, the Anuṣṭubh constitutes a whole
class of metres, consisting of four times eight syllables.
—अनुष्टुब्-गर्भा, f. a metre in the Vedas of the
class Uṣṇih.
Macdonell
English
अनुष्टुभ् anu-ṣṭúbh,
a.
 shouting after
f.
 🞄song of praise
a metre 4×8 syllables.
Goldstucker
English
अनुष्टुभ् Tatpur. f. (-ष्टुप्)
^1 Speech, in general.
^2 A name of
Sarasvatī.
^3 The name of a class of metres which consists
of 32 syllables and, in the Vedas, is regulated by the number
of syllables only, in classical poetry by number and quantity.
In the Vedas the 32 syllables are distributed either in Te-
trastichs of 8 syllables in each line, or in Triplets of either
12 + 8 + 12 or 12 + 12 + 8 or 8 + 12 + 12 syllables. For the
varieties of the Anuṣṭubh in the classical poetry see चित्र-
पदा, विद्युन्माला, माणवक or माणवकाक्रीडा, हंसरुत, प्रमा-
णिका or नगस्वरूपिणी or मतल्लिका, समानिका or मल्लिका,
वितान, तुङ्गा, कमल, हंसपदी, मातङ्गी, रम्भा and the metre
which is most in use but the quantity of which is not so in-
variable as that of the named varieties viz. the श्लोक. In a
vaidik hymn the Anuṣṭubh is represented as one of the
primitive creations, that originated together with the moon
according to some Purāṇas it was created from the northern
mouth of the four-headed Brahman (m.) together with the
Atharvaveda, a portion of the Sāmaveda and some hymns
as well as the Āptoryāma portion of the Jyotiṣṭoma sacri-
fice
accord. to another Purāṇa from the tendons of Brahman.
(The Kāsikā considers the vaidik अनुष्ट्या equivalent to the
classical instrum. अनुष्टुभा
but अनुष्ट्या is probably an er-
roneous reading for अनुष्ट्या q. v.) E. स्तुभ् with अनु, kṛt
aff. क्विप्, so called according to the Nirukta ‘because it
follows in praise (अनुष्टोभति) with its fourth Pāda the Gā-
yatrī metre which consists only of three Pādas or stanzas’.
Apte Hindi
Hindi
अनुष्टुभ्
स्त्री*
 - अनु+स्तुभ्+क्विप्
"प्रशंसा में अनुगमन, वाणी"
अनुष्टुभ्
स्त्री*
 - अनु+स्तुभ्+क्विप्
सरस्वती
अनुष्टुभ्
स्त्री*
 - अनु+स्तुभ्+क्विप्
बत्तीस अक्षरों का एक छंद जिसमें आठ २ अक्षरों के चार-चार पाद होते हैं
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अनुष्टुभ्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸರಸ್ವತಿ
अनुष्टुभ्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾತು
अनुष्टुभ्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಛಂದಸ್ಸು
निष्पत्तिः - > अनु + स्तुन्भु (निष्कोषणे) - "क्विप्" (३-२-७६)
व्युत्पत्तिः - > अनु निरन्तरं स्तुभ्नोति
L R Vaidya
English
anuzwuB {% f. %} 1. A kind of metre consisting of four pādas of eight syllables each (See App. I.)
2. speech
3. a name of Sarasvatī.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
८, अनीक, अनुष्टुभ्, अहि, इभ, उरग, करटिन्, करिन्, करेणु, कर्मन्, कुज्जर, गज, गहन, गह्वर, तक्ष, तनु, दन्तिन्, दिक्, दिग्गज, दिङ्नाथ, दिश्, दुरित, द्विप, द्विरद, धी, धीगुण, नाग, नागेन्द्र, पद्मी, पन्नग, पवनभुक्, पीलुक, पुष्करिन्, प्रधान, प्रभावक, फणिन्, बुद्धिगुण, भद्र, भुजग, भुजङ्ग, भुजङ्गम, भूति, मङ्गल, मतङ्गज, मति, मद, मातङ्ग, यूथप, वन, वसु, वारण, विषभृद्वपु, व्याल, श्रिय, सर्प, सिद्धगुण, सिद्धि, सिन्धुर, सुण्डिप, स्तम्बेरम, स्तम्भेरम, हस्तिन्
Indian Epigraphical Glossary
English
anuṣṭubh (IE 7-1-2), ‘eight’.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
अनुष्टुभ् auch Titel eines Werkes, Opp. Cat. 1.
Mahabharata
English
Anushṭubh = Vishṇu (1000 names).
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अनुष्टुभ् स्त्री अनु + स्तुन्भ--क्विप् षत्वम् । सरस्वत्याम्, अष्टा-क्षरपादके, छन्दोभेदे वाचि च । अनुष्टुप्छन्द इति य०१५, ५, “अनु निरन्तरं स्तुभ्यतेऽनया अनुष्टुप् वाक्” वागेवसंस्तुप् छन्दः “वागनुष्टुप् छन्द” इति श्रुतेरिति वेददी० ।“अनुष्टोभनादनुष्टुबिति” ब्राह्मणे निरुक्तिः । “गायत्र्युष्णि-गनुष्टुप् चेति वृत्त० । अनुष्टुप् च द्विविधा यथा कथञ्चिद-अष्टाक्षरपादिका जातिः, विशेषसन्निवेशयुक्ताक्षरं छन्दश्च ।तत्र जातेः २५६ भेदाः । “पञ्चमं लघु सर्व्वत्र सप्तमं द्विचतु-र्थयोः । गुरु षष्ठञ्च पादानां शेषेर्ष्वनियमो मत” इतिछन्दोमञ्जर्य्युक्तलक्षणं द्वितीयम् । तस्य च पञ्चमलघुत्वंव्यभिचरति च “यियक्षमाणेनाहूत” इति माघः । तस्यच मात्रावृत्तरूपत्वं यथा “प्रयोगे प्रायिकं प्राहुः केऽप्येत-द्वक्तलक्षणम् । लोकेऽनुष्टुबिति ख्यातम् तस्याष्टाक्षरता कृतेतिछन्दोम० । अतएव वृत्तरताकरे “वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यामब्देर्योऽनुष्टुभि ख्यातमिति” वक्त्रनामतोक्ता । वर्ण्णवृ-त्तस्य तु वितानमिति नाम यथोक्तं वृत्तरत्नाकरे “वितान-माभ्यां यदन्यदिति ।” आभ्यां समानिकाप्रमाणिका-भ्यामन्यत् सर्वमित्यर्थः । “अथ छन्दांसि गायत्र्युष्णिगनु-ष्टुब्वृहतीपङ्क्तित्रिष्टु बित्याद्युपक्रम्य चतुर्विशत्यक्षरादीनिचतुरुत्तराणि, ऊनाधिकेनैकेन निचृद्भूरिजौ, द्वाभ्यां वि-राट्स्वराजौ, पादपूरणार्थं तु क्षिप्रसंयोगैकाक्षरीभावात्व्यूहेदिति “अनादेशेऽष्टाक्षराः पादाश्चतुष्पदाश्चर्च इतितृतीयमनुष्टुबिति” च कात्या० सर्व्वानुक्र० “शुचिमनु-ष्णिहा प्राणमनुष्टुभेति” यजु० ।
Capeller
German
अनुष्टुभ् nachjauchzend
f.
 Lobgesang, N.
eines Metrums.
Grassman
German
anuṣṭúbh, f., Lobgesang [stubh mit ánu]. 2〉 Name eines aus 4×8 Silben bestehenden Versmasses.
-úbham {950, 9}.
-úbhā 2〉 {956, 4}.
Stchoupak
French
अनु-ष्टुभ्-
f.
n.
 d'un mètre védique de 4×8 syllabes.