अनुशय (anuzaya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अनुशय m.
  (-यः)
	 1. Repentance,  regret.
	 2. Ancient enmity.
	 3. Hatred, 
resentment.
	 4. Attachment to or pursuance of any object.
	 f.
  (-यी)
1. A disease of the feet,  a boil or abscess on the upper part.
	 2. A
pimple on the head.
 E.
  अनु,  शीङ् to sleep,  and अच् aff.
  

Capeller Eng

English

 अनुशय m.
  repentance,  regret,  rescission of sale or
purchase (j).

Yates

English

 अनु-शय (यः) 1.
m.
  Repentance
 en-
mity. (यी) 3.
f.
  A pimple.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   अनुशय  anuzaya  f.
   disease of the feet  
   अनुशय  anuzaya  f.
   boil on the head   
   अनुशय  anuzaya  m.
   hatred  
   अनुशय  anuzaya  m.
   close attachment to any object   
   अनुशय  anuzaya  m.
   ancient or intense enmity  
   अनुशय  anuzaya  m.
   the consequence or result of an act  [ phil. ]   
   अनुशय  anuzaya  m.
   repentance  
   अनुशय  anuzaya  m.
   regret   
   अनुशय  anuzaya  m.
   close connection as with a consequence     
            

Wilson

English

 अनुशय
m.
  (-यः)
1 Repentance,  regret.
2 Ancient enmity.
3 Hatred,  resentment.
4 Attachment to or pursuance of any object.
f.
  (-यी)
1 A disease of the feet,  a boil or abscess on the upper part.
2 A pimple on the head.
E.
  अनु,  शीङ् to sleep,  and अच् aff.
  

Apte

English

अनुशय [anuśaya] शयिन् [śayin],  शयिन् &c.
  See under अनुशी

अनुशयः [anuśayḥ],  [शी-अच्]

Repentance,  remorse
 regret,  sorrow
 नन्वनुशयस्थानमेतत् Māl.
 8
 कुतस्ते$नुशयः M.*
  3 why should you be sorry
 बाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयो भवेयम् Ś.*
  7.25
 इतो गतस्यानुशयो मा भूदिति V.*
  4
 ततः सपत्नापनयस्मरणानुशयस्फुरा Śi.*
  2.14.

Intense enmity or anger
 शिशुपालो$नुशयं परं गतः Śi.*
  16.2
 यस्मिन्नमुक्तानुशया सदैव जागर्ति भुजङ्गी Māl.
  6.1.

Hatred.

Close connection,  as with a consequence
 close attachment (to any object). अयं त्वन्यो गुणः श्रेष्ठश्च्युतानां स्वर्गतो मुने । शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते ॥ Mh.3.261.33.

(In Vedānta Phil.) The result or consequence of bad deeds which very closely clings to them and makes the soul enter other bodies after enjoying temporary freedom from recurring births
 (स्वर्गार्थकर्मणो भुक्तफलस्य अवशेषः कश्चिदनुशयो नाम भाण्डानुसारि- स्नेहवत्,  यथा हि स्नेहभाण्ड विरिच्यमानं सर्वात्मना न विरिच्यते भाण्डा- नुसार्येव कश्चित् स्नेहशेषो$वतिष्ठते तथानुशयो$पि Tv.).

Regret in the case of purchases,  technically called rescission
 क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् Ms.*
  8.222
 see क्रीतानुशय. cf.
   ......अनुशयो द्वेषे पश्चात्तापानुबन्धयोः and...... अनुशयो दीर्घद्वेषानुतापयोः Nm.  -यी A disease of the feet,  a sort of boil or abscess on the upper part.

Apte 1890

English

 अनुशय,  
शयिन् &c. See under अनुशी. 

 अनुशयः [शी-अच्] 1 Repentance,  remorse
 regret,  sorrow
 नन्वनुशयस्थानमेतत् Māl. 8
 कुतस्तेऽनुशयः M. 3 why should you be sorry
 बाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयो भवेयं Ś. 7. 25
 इतो गतस्यानुशयो मा भूदिति V. 4
 Śi. 2. 14. 
2 Intense enmity or anger
 शिशुपालोऽनुशयं परं गतः Śi. 16. 2
 यस्मिन्नमुक्तानुशया सदैव जागर्ति भुजंगी Māl. 6. 1. 
3 Hatred. 
4 Close connection,  as with a consequence
 close attachment (to any object). 
5 (In Vedānta phil.) The result or consequence of bad deeds which very closely clings to them and makes the soul enter other bodies after enjoying temporary freedom from recurring births
 (स्वर्गार्थकर्मणो भुक्तफलस्य अवशेषः कश्चिदनुशयो नाम भांडानुसारिस्नेहवत्,  यथा हि स्नेहभांडं विरिच्यर्मानं सर्वात्मना न विरिच्यते भांडानुसार्येव केश्चित् स्नेहशेषो ऽ वतिष्ठते तथानुशयोऽपि Tv.). 
6 Regret in the case of purchases,  technically called rescission
 Ms. 8. 222
 see क्रीतानुशय. 
यी A disease of the feet,  a sort of boil or abscess on the upper part. 

Monier Williams Cologne

English

 अनु-शय a &c.
   See अनु- √ 1. शी.

 अनु-शय b m.
  close connection as with a consequence,  close attachment to any object

 (in phil.
 ) the consequence or result of an act (which clings to it and causes the soul after enjoying the temporary freedom from transmigration to enter other bodies)

 repentance,  regret

 hatred

 ancient or intense enmity

Monier Williams 1872

English

 अनुशय अनु-शय,  &c. See under अनु-शी।

 अनु-शय,  अस्,  m. close connection as with a con-
sequence,  close attachment to any object
 (in phil.)
the consequence itself,  the evil result of an act which
clings to it and causes the soul after enjoying the
temporary freedom from transmigration,  which is the
reward of its good deeds,  to enter other bodies
repentance,  regret
 hatred
 ancient or intense enmity
(ई),  f. a disease of the feet,  a boil or abscess on the
upper part
 also one on the head.
—अनुशय-वत्, 
आन्,  अती,  अत्
 see अनु-शयिन्।

Macdonell

English

 अनुशय anu-śaya,  m.
  repentance
 revocation 🞄(of a bargain): -vat,  a.
  penitent
 -ākṣepa,  🞄m.  implication of remorse: a rhet. figure
 🞄-śā́sana,  n.
  instruction
 precept,  doctrine
 🞄order
 -śāanīya,  fp. to be instructed
 to be 🞄punished
 -śāsitṛ,  m.
  guide,  teacher
 -śāsin,  a.
  chastising
 -śāsti,  f.
  instruction
 -śikṣin,  a.
  acquiring,  practising
 -śiṣṭa,  pp. 🞄√ sās,  -śuśrūṣā,  f.
  (des. ɴ.) obedience
 -śocana,  n.
  lamentation
 -śocin,  a.
  lamenting for 🞄(—°)
 -śphin,  a.
  splendid.

Goldstucker

English

 अनुशय Tatpur. I. m. (-यः)
	^1 Connexion,  attachment
 comp.
अनुशयिन्.
	^2 (In the Vedānta philos.) That consequence of
an act which compels the soul to descend again on earth, 
after she has enjoyed in the other world those consequences
of her acts which allowed her to soar
 that consequence, 
as it were,  that cleaves to the soul and does not permit
her to enjoy freedom from transmigration (‘आमुष्मिकफले
कर्मजाते उपभुक्तेऽवशिष्टमैहिकफलं कर्मान्तरजातमनुशयः’)
the अनुशय varies according to its qualities
 if it is ‘hand-
some’ (रमणीय) the soul is reborn as a ‘Brāhmaṇa,  Ksha-
triya or Vaiśya’
 if it is ‘contemptible’ (कपूय) it animates
‘a dog,  a hog or a Chānḍāla’.
	^3 Repentance,  regret.
	^4 Hatred, 
resentment.
	^5 Deep or intense enmity,  enmity which goes
far in its consequences
 e. g. शिशुपालोऽनुशयं परं गतः
(comm.: परमनुशयं केवलं न सप्तव्यः किं तु हन्तव्यश्चेति दीर्घ-
द्वेषं गतः).
	^6 A certain country or place (? the meaning thus
rendered in a comm. is देशविशेष).
II. f. (-यी) (In Medicine.)
	^1 A disease of the feet,  a small
abscess on the upper part,  ‘deep,  causing little pain,  and of
the natural colour as the limb’.
	^2 (According to another)
An abscess on the head (मस्तकोपरि) of the same symptoms
as described before. E. शी with अनु,  kṛt aff. अच्
 the
femin. in ई would be an anomaly accord. to this etym.

Benfey

English

 अनुशय अनुशय,  i. e. अनु-शी + अ, 
m.
 
 1. Repentance,  Man.  8,  228.
 2.
Rescission (as of sale),  Man.  8,  5.

Apte Hindi

Hindi

अनुशयः
पुं*
  - अनु+शी+अच् 
"पश्चात्ताप,  मनस्ताप,  खेद,  रंज"

अनुशयः
पुं*
  - अनु+शी+अच् 
अति वैर या क्रोध

अनुशयः
पुं*
  - अनु+शी+अच् 
घृणा

अनुशयः
पुं*
  - अनु+शी+अच् 
"गहरा संबन्ध,  जैसा कि क्रमागत, गहन आसक्ति"

अनुशयः
पुं*
  - अनु+शी+अच् 
दुष्कर्मों का परिणाम या फल जो कि उनके साथ संयुक्त रहता है और पुनर्जन्म से अस्थायी मुक्ति का उपभोग कराके फिर जीव को शरीरों में प्रविष्ट करता है

अनुशयः
पुं*
  - अनु+शी+अच् 
क्रय के मामलों में खेद जिसे पारिभाषिक रूप में `उत्सादन' कहते हैं

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अनुशय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ
निष्पत्तिः - > अनु + शीङ् (स्वप्ने)- "अच्" (३-३-५६)
प्रयोगाः - > "ततः सपत्नापनयस्मरणानुशयस्फुरा"
उल्लेखाः - > माघ० २-१४
अनुशय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೋಪ /ಕ್ರೋಧ
प्रयोगाः - > "यस्मिन्नमुक्तानुशया सदैव"
उल्लेखाः - > मालती० ६-१
अनुशय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವೇಷ /ವೈರ
अनुशय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರಯಕ್ಕೆ ಕೊಂಡ ವಸ್ತುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ /ಕ್ರಯದಲ್ಲಿ ಮೋಸ ನಡೆದಿರುವುದೆಂದು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ
प्रयोगाः - > "क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीतानुशय इत्येतद्विवादपदमुच्यते ॥"
अनुशय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮದ ಶೇಷ /ಸ್ವರ್ಗಾನುಭವವಾದ ನಂತರ ಭೂಮಿಗೆ ಪತನವಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಫಲದ ಉಳಿಕೆ
प्रयोगाः - > "कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेयं च"
उल्लेखाः - > ब्र० सू० ३-१

L R Vaidya

English

 anuSaya {% m. %} 1. Repentance,  regret,  Sis.ii.14
deep or intense enmity,  यस्मिन्नमुक्तानुशया सदैव जागर्ति दंशाय … भुजंगी M.M.vi.,  शिशुपालोऽनुशयं परं गतः Sis.xvi.2
hatred
close attachment
the evil result of an act which clings to it and causes the soul to enter other bodies (in Vedānta phil.)
rescission,  as of sale (in law).

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 anuśaya,  m. (= Pali anusaya
 see pw s.v. for rare Skt. occurrences with similar mg.
 essentially a Buddhist word),  propensity (usually to evil),  (innate) proclivity (inherited from former births),  disposition (to do something,  usually evil)
 the whole of ch. v of AbhidhK (LaVallée Poussin vol. 4,  〔p. 1—118〕) deals with them
 they are identified or associated with kleśa,  paryavasthāna,  and āsrava,  and they are the ‘root’ of bhava,  renewed or continued existence,  l. c. 〔p. 1〕. They number 7 in Pali: (kāma-)rāga,  paṭigha,  diṭṭhi,  vicikicchā,  māna,  bhavarāga,  avijjā (CPD)
 and in BHS 7 or (the two rāgas being taken together) 6: (kāma-)rāga,  pratigha,  (bhavarāga),  māna,  avidyā,  dṛṣṭi,  vicikitsā or vimati (l. c. 〔2,  3〕)
 or (ibid. 〔9〕),  dividing dṛṣṭi in five,  ten anuśaya
 or (ibidem) by further classification,  98 (acc. to Yogācāras,  ib. 〔21 n. 1,  128〕)
 on the 98 cf. Sūtrāl. 〔xiv.46〕,  Léviʼs note
 LV 〔372.13〕. Clearly of evil propensities LV 〔351.8〕 (udghāṭitā) anuśayā(ḥ)
 〔363.4〕 purimam (from former births) anuśayaṃ
 〔371.16〕,  read sānuśaya-mūlajālā with v.l. for text °jātā
 〔373.9〕 mūlakleśāḥ sānuśayāḥ
 〔373.17〕 anuśaya-paṭalā(ḥ) masses of anuśaya,  compared to clouds
 Gv 〔387.4〕 bandhanānuśayaparyavasthāna-vaśagatāḥ
 Mvy 〔862〕 nānādṛṣṭy-anuśaya-
 〔2136〕 (follows bandhanam)
 Laṅk 〔140.7〕
 Divy 〔210.5〕
 〔314.21〕
 Śikṣ 〔19.18〕 tṛṣṇānuśayaḥ
 〔50.9〕
 〔232.12〕
 Bbh 〔202.20〕
 〔388.8〕
 Dbh 〔75.7〕 so 'nuśayānām āśaya-sahaja-citta-sahaja-tāṃ ca yathābhūtaṃ prajānāti,  the fact that the anu° are born with intention and thought,  and see ff. (〔75.7—13〕)
 in Pali āsaya and anusaya,  disposition (or intention,  āśaya) and propensity,  are often mentioned together as parallels,  and are compounded
 so BHS āśayānuśaya,  Divy 〔46.23〕
 〔47.9〕
 〔48.12〕
 〔49.11〕
 〔209.12〕 etc.
 Av 〔i.64.12〕 etc.
 in these the cpd. usually refers to the mental condition of persons ripe for conversion
 Speyer,  Index to Av,  renders inclination of the heart,  as if a tatpuruṣa,  but this seems clearly wrong
 it is a dvandva. In Av 〔i.169.14〕 āśayānuśayam is parallel with,  and follows,  nidānam (q.v. 2).

Lanman

English

 anuśaya,  m. repentance. [perhaps ‘that
which lies down after one or follows one
to his bed’: √śī + anu.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अनुशय m. Verwahrung,  Aufbewahrung,  Kauṭ. 189,  3.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khon
१) अनुशय २) वैर ३) वैरता ४) वैरिन्

gyod pa
१) अनुताप २) अनुशय ३) आलेख्य ४) कोप ५) कैकृत्य ६) पश्चात्ताप ७) विप्रतिसार ९) विलेख्य

bag la nyal
अनुशय

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
विप्रतिसारोऽनुशयः पश्चात्तापोऽनुतापश्च ।
-wordlist-
 
विप्रतिसार (पुं),  अनुशय (पुं),  पश्चात्ताप (पुं),  अनुताप (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

विप्रतिसार
विप्रतिसार,  अनुशय,  पश्चात्ताप,  अनुताप
विप्रतिसारोऽनुशयः पश्चात्तापोऽनुतापः स्यात् ॥ ७१६ ॥
verse 4.1.1.716
page 0083

अनुशय
अनुशय,  द्वेष
स्नेहेऽप्यपह्नवः प्रोक्तो द्वेषेऽप्यनुशयः स्मृतः ।
verse 5.1.1.815
page 0094

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

नु,  प्रश्न,  वितर्क,  विकल्प,  अनुशय
नुः प्रश्ने च वितर्के च विकल्पेऽनुशयेऽव्ययः ॥ ३० ॥
verse 1.1.1.30
page 0121

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अनुशयः,  पुं,
   (अनु + शी + भावे अच्,  शयं हस्त-मनुगतः प्रादिसमासः,  हस्तानुगते त्रि ।) दीर्घ-द्वेषः । पूर्व्ववैरता । अनुतापः । इत्यमरः । (“अनु-शयादनुरोदिमि चोत्सुकः” । “अनुशयदुःखायेदंहतहृदयं सम्प्रति विबुद्धम्” । इति शाकुन्तले ।)द्वेषः । अनुबन्धः । इति मेदिनी ॥
 (क्रोधः । पश्चा-त्तापादिकारणात् विप्रतिपत्तिः । यथा,  --“क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः” ।इति मनुः ।)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अनुशय पु०
  अनु + शीङ्--अच् । अत्यन्तद्वेषे,  पश्चात्तापे,  पूर्बवैरेच । अनुगतः शयं हस्तं गतिस० हस्तानुगते त्रि०
  ।तत्र क्रीतादिपदार्थविशेषेणानुशयस्वरूपादि नारदेनोक्तम् ।“क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीतानुशयइत्येतद्धिवादपदमुच्यते” । तत्र च यस्मिन्नहनि पण्यंक्रीतन्तस्मिन्नेवाह्नि तदविकृतं प्रत्यर्पणीयमिति तेनैवोक्तम् ।“क्रीत्वा मूल्येन यत् पण्यं दुःक्रीतं मन्यते क्रयी । विक्रेतुःप्रतिदेयन्तत्तस्मिन्नेवाह्न्यविक्षतमिति” । द्वितीयादिदिने तुप्रत्यर्पणे विशेषस्तेनैवोक्तः । “द्वितीयेऽह्नि ददत् क्रेतामूल्यात्त्रिंशांशमाहरेत् । द्विगुणन्तु तृतीयेऽह्नि परतःक्रेतुरेव तदिति” । परतोऽनुशयो न कर्त्तव्य इत्यर्थः ।एतच्च वीजादिव्यतिरिक्तोपभोगादिविनश्वरवस्तुविषयम् ।वीजादिक्रये पुनरन्य एव प्रत्यर्पणेऽवधिरित्याह । “दशैक-पञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्द्धमासकम् । वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां परीक्षणम्” । वीजं व्रीह्यादिवीजम् । अयोलौहम् । वाह्यो बलीवर्द्दादिः । रत्नं मुक्ताप्रबालादि ।स्त्रींदासी । दोह्यं महिष्यादि । पुमान् दासः । एषांवीजादीनां यथाक्रमेण दशाहादेकः परीक्षाकालोविज्ञेयः । परीक्ष्यमाणे च वीजादौ यद्यसम्यग्बुद्ध्याऽनु-शयो भवति तदा दशाहाभ्यन्तर एव क्रयनिवृक्षिः । नपुनरूर्द्ध्वमित्युपदेशप्रयोजनम् । यत्तु मनुवचनम् । “क्रीत्वाविक्रीय वा किञ्चित् यस्येहानुशयो भवेत् । सोऽन्तर्दशाहात्तद्द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वेति” । तदुक्तलोहादिव्यति-रिक्तोपभोगादिविनश्वरगृहक्षेत्रयानशयनासनादिविषयम् ।सर्वञ्चैतदपरीक्षितक्रीतविषयम् । यत् पुनः परीक्षितन्नपुनः प्रत्यर्पणीयमिति समयं कृत्वा क्रीतं तद्दिकेत्रे न प्रत्य-र्पणीयम् तदुक्तम् । “क्रेता पण्यं परीक्षेत प्राक् स्वयंगुणदोषतः । परीक्ष्याभिमतं क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत् पुन-रिति” मिता० । ततश्च क्रीतस्य,  विक्रीतस्य,  अन्यथा वाकृतस्य वस्तुनः,  असमीचीनत्वबुद्ध्या यः पश्चात्तापः सोऽनुशयइति बोध्यम् । “भुक्तकर्म्मणोऽवशेषे च “कृतात्ययेऽनुशय-वान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवमिति” शा० सू० स्वर्गार्थ-कर्म्मणो भुक्तफलस्यावशेषः कश्चिदनुशयो नाम भाण्डानु-सारिस्नेहवत् यथा हि स्नेहभाण्डं विरिच्यमानं न सर्वा-त्मना विरिच्यते भाण्डानुसार्य्येव कश्चित् स्नेहशेषोऽवतिष्ठतेतथानुशयोऽपीति” भा० । “तत्र दृष्टं प्रत्यक्षं श्रुतिःसा हि सानुशयानामेवावरोहं दर्शयति यथा “तद्य इहरमणी चरणा अभ्यासोह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षतिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा अथ य इहकपूयचरणा अभ्यासोह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्व-योनिं वा शूकरयोनिं चाण्डालयोनिं वेति” । चरणशब्देनानुशयः (शेषः) सूच्यते । दृष्टश्चायं जन्मनैव प्राण्युच्चाव-चरूपौपभोगः गविभज्यमान आकस्मिकत्वासम्भवात् अनु-शयसडायं सूचयति अभ्युदयप्रत्यवाययोः सुकृतदुप्कृतहेतु-कत्वस्य सामान्यतः शास्त्रेणावगमितत्वादिति च शा० भा० ।

Capeller

German

 अनुशय m.
  Reue,  Rückgängigmachung (j.)

Burnouf

French

 अनुशय अनुशय m.
  (शी) objet que poursuit l'esprit
haine
 hostilité
		 repentir.

Stchoupak

French

 अनु-शय-
 m.
  repentir 
 hostilité foncière 
 représentation (dans
l'esprit) 
 annulation (d'un contrat) 
 -वन्त्- a. qui a du remords 
 -इन्-
id. 
 dévoué à.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.