अनुभाव (anubhAva)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishअनुभाव - anubhAva - - belief
अनुभाव - anubhAva - - dignity
अनुभाव - anubhAva - - ascertainment
अनुभाव - anubhAva - - authority
अनुभाव - anubhAva - - good resolution
अनुभाव - anubhAva - - firm opinion
अनुभाव - anubhAva - - indication of a feeling [ by gesture ]
अनुभाव - anubhAva - - determination
अनुभाव - anubhAva - - sign or indication of a feeling by look or gesture
अनुभाव - anubhAva - - consequence [ of a person ]
Wilson
EnglishApte
Englishअनुभावः [anubhāvḥ], 1 Dignity, consequence or dignity of person, majestic lustre, splendour, might, power, authority. (परिमेयपुरःसरौ) अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव 1.37
संभावनीयानुभावा अस्याकृतिः 7
अनुभावसौभाग्यमात्रपरिशेष- धूसरश्री 1, 3
6.2
41, 4.22, 18, 24
1
तवानुभावो$यमवेदि यन्मया 1.6
29, 113
दिव्यौषध्या जयति महिमा को$प्यचिन्त्यानुभावः । 6.53
अहो महानुभावः पार्थिवो दुष्यन्तः 3 of great might or power
जाने वो रक्षसाक्रान्तावनुभावपराक्रमौ 1.38, 2.75 greatness (dignity) , valour
न निहन्ति धैर्यमनुभावगुणः 6.28
महानुभावप्रकृतिः कापि तत एवागतवती 1 very noble or dignified.
(In ) An external manifestation or indication of a feeling (भाव) by appropriate symptoms, such as by look, gesture , called by some ensuant (भावबोधक-न)
भावं मनोगतं साक्षात् स्वगतं व्यञ्जयत्नि ये । ते$नुभावा इति ख्याताः
यथा भ्रूभङ्गः कोपस्य व्यञ्जकः
उद्बुद्धं कारणं स्वैः स्वैर्बहिर्भावं प्रकाशयन् । लोके यः कार्यरूपः सो$- नुभावः काव्यनाट्ययोः ॥ S. D.* 162, 163.
धिगेव रमणीयतां त्वदनुभावभावादृते 9.35.
Firm opinion or resolution, determination, belief
अनुभावांश्च जानासि ब्राह्मणानां न संशयः * 3.24.8. अनुभाववता गुरुस्थिरत्वात् 13.15. अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये Ak. also Nm.
Apte 1890
Englishअनुभावः 1 Dignity, consequence or dignity of person, majestic lustre, splendour, might, power, authority
(परिमेयपुरःसरौ) अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव R. 1. 37
संभावनीयानुभावा अस्याकृतिः Ś. 7
अनुभावसौभाग्यमात्रपरिशेषधूसरश्रीः U. 1, 3
6. 20, 41, 4. 22, K. 108, 240
V. 1
Ki. 1. 6
Dk. 29, 113
Mv. 6. 53
अहो महानुभावः पार्थिवो दुष्यंतः Ś. 3 of great might or power
जाने वो रक्षसाक्रांतावनुभावपराक्रमौ R. 10. 38, 2. 75 greatness (dignity) &c., valour
Ki. 6. 28
महानुभावप्रकृतिः कापि तत एवागतवती Māl. 1 very noble or dignified.
2 (In Rhet.) An external manifestation or indication of a feeling (भाव) by appropriate symptoms, such as by look, gesture &c., called by some ensuant ( भावबोधक-न)
भावं मनोगतं साक्षात् स्वगतं व्यंजयंति ये तेऽनुभावा इति ख्याताः
यथा भ्रूभंगः कोपस्य व्यंजकः
उद्बुद्धं कारणं स्वैः स्वैर्बहिर्भावं प्रकाशयन् । लोके यः कार्यरूपः सोऽनुभावः काव्यनाट्ययोः ॥ S. D. 162, 163 &c.
धिगेव रमणीयतां त्वदनुभावभावादृते Māl. 9. 35.
3 Firm opinion or resolution, determination, belief
अनुभाववता गुरुस्थिरत्वात् Ki. 13. 15.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishGoldstucker
Englishअनुभाव Tatpur. m. (-वः)
^1 Dignity, authority, power (such
as results from wealth, a magisterial position &c.).
^2 Cer-
tainty, resolution (only in the positive sense of a good re-
solution, e. g. महानुभाव q. v.).
^3 (In rhetorical terminology.)
‘A symptom which indicated the feeling (भाव) produced
by its appropriate causes’. These causes being naturally
various from the character (रस) of a poetical composition,
the rhetorical works enumerate the anubhāvas which are
the concomitants of the different sorts of rasas
thus the
symptoms of the Erotic (शृङ्गार) are according to them,
motion of the eye-brows, side-glances &c.
of the Comic
(हास्य), blinking with the eye, smiles &c.
of the Pathetic
(करुण), cursing one's fate, falling to the ground, crying
&c.
of the Terrible (रौद्र), abuse, fierce looks &c.
of the
Heroic (वीर), looking for a companion &c.
of the Fearful
(भयानक), change of colour, stammering &c.
of the Dis-
gustful (बीभत्स), spitting, contracting the mouth, shutting
the eyes &c.
of the Wonderful (अद्भुत), wide opening of
the eyes &c.
of the Quietistic (शान्त), horripilation (sic)
&c.
of the Affectionate (वत्सल), horripilation, joy, tears
&c.--Compare भाव and विभाव. E. अनु and भाव, lit.
‘following or connected with condition, feeling &c.’.
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiअनुभावः
- अनु-भू+णिच्+घञ्
"मर्यादा, व्यक्ति की मर्यादा या गौरव राजसी चमक दमक, वैभवशक्ति, बल, अधिकारअनुभाव"
अनुभावः
- अनु-भू+णिच्+घञ्
"दृष्टि, संकेत आदि उपयुक्त लक्षणों द्वारा भावना का प्रकट करना"
अनुभावः
- अनु-भू+णिच्+घञ्
दृढ़ संकल्प विश्वास
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअनुभाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಭಾವ /ಮಹಿಮೆ
निष्पत्तिः - > अनु + भू (सत्तायाम्) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > अनुभावयति
प्रयोगाः - > "तवानुभावोऽयमवेदि यन्मया निगूढतत्त्वं नयवर्त्म विद्विषाम्"
उल्लेखाः - > किरा० १-६
अनुभाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು /ಬೊಕ್ಕಸ ಮತ್ತು ದಂಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ತೇಜಸ್ಸು
प्रयोगाः - > "अनुभावविशेषत्तु सेनापरिवृताविव"
उल्लेखाः - > रघु० १-३७
अनुभाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ರಸಸೂಚಕವಾದ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿ /ಭ್ರೂಭಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಚೇಷ್ಟೆ
प्रयोगाः - > "भावं मनोगतं साक्षात् स्वगतं व्यञ्जयन्ति ये । तेऽनुभावा इति ख्याताः"
अनुभाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿರಿಯರ ಬುದ್ಧಿನಿಶ್ಚಯ /ವೃದ್ಧರ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪ
प्रयोगाः - > "अनुभाववत गुरुस्थिरत्वात्"
उल्लेखाः - > किरा० १३-१५
विस्तारः - > "अनुभावः प्रभावे स्यान्निश्चये भावसूचने" - मेदि० ।
L R Vaidya
EnglishanuBAva {% m. %} 1. Dignity, authority, अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव R.i.87
2. certainty, resolution, as in महानुभाव
3. a symptom which indicates the feeling (भाव) produced by its appropriate causes (in rhetoric). अनुभाव is thus defined- भावं मनोगतं साक्षात् स्वगतं व्यञ्जयन्ति ये । तेऽनुभावाः. See S.D.iii. for further information.
Sanskrit Tibetan
Tibetansangs rgyas kyi mthu
अनुभाव
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritमरको मारिस्त्रयस्त्रिंशदमी स्युर्व्यभिचारिणः ।
स्युः कारणानि कार्याणि सहचारीणि यानि च ॥ ३२५ ॥
रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ।
विभावा अनुभावाश्च व्यभिचारिण एव च ॥ ३२६ ॥
व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो भवेद्रसः ।
मरक (पुंक्ली), मारि (स्त्री), विभाव (पुं), अनुभाव (पुं), व्यभिचारिभाव (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritअनुभावः, (अनुभावयति बोधयत्यनेन, अनु + भू+ णिच् करणे अच् ।) प्रभावः । कोषदण्डजंतेजः । सतां मतिनिश्चयः । सतां अभिप्रायस्यनिश्चयः । निश्चयमात्रेऽपि । भावबोधकः । रत्यादि-सूचकगुणक्रियादिः । स च लोचनचातुर्य्यभ्रूक्षेप-मुखरागादिरूपः । एवमन्यत्रापि । इत्यमरभरतौ ॥
(स्थिरता । निर्द्धारः । अवश्यम्भाविता । तेजः ।यथा, --“नरपतिकुलभूत्यैर्गर्भमाधत्त राज्ञीगुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः” ।इति रघुवंशे ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskritअनुभाव अनुभावयति उद्बोधयत्यनेन अनु + भू--णिच्-करणे--घञ् । कोषदण्डादिजाते राज्ञां तेजोविशेषे ।सामर्थ्ये च । कर्त्तरि अच् । अलङ्कारशास्त्रप्रसिद्धे रस-व्यञ्जके “भावं मनोगतं साक्षात् स्वगतं व्यञ्जयन्ति ये ।तेऽनुभावा” इति ख्याताः, इत्युक्तलक्षणे भ्रूभङ्गादौ ।“विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथेति” सा० द० ।अनुभावस्य लक्षणभेदादिकमुक्त्वा दर्पणे । “उद्बुद्धंकारणैः स्वैःस्वैर्वहिर्भावं प्रकाशयन् । लोके यःकार्य्यरूपः सोऽनुभावः काव्यनाट्ययोः ॥
यः खलु लोकेसीतादिवन्द्रादिभिः स्वैःस्वैरालम्बनोद्दोपनकारणैरामा-देरन्तरुद्बुद्धं रत्यादिकं वहिः प्रकाशयन् कार्य्य मित्युच्यते सकाव्यनाट्ययोः पुनरनुभावः । कः पुनरसावित्याह ।“उक्ताः स्त्रीणामलङ्कारा अङ्गजाश्च स्वभावजाः । तद्रूपाःसात्त्विका भावास्तथा चेष्टाः परा अपि” ॥
तद्रूपा अनु-भावस्वरूपाः । तत्र च यो यस्य रसस्यानुभावः स तत्स्वरूप-वर्ण्णने तत्र तत्र दर्शितः । तत्र सात्त्विकाः । “विकाराःसत्त्वसम्भूताः सात्त्विकाः परिकीर्त्तिताः” । सत्त्वं नामस्वात्मविश्रामप्रकाशकारी कश्चनाऽऽन्तरो धर्म्मः । “सत्त्व-मात्रोद्भवत्वात्ते भिन्ना अप्यनुभावतः” ॥
गोबलीवर्द्दन्यायेनइति शेषः । के ते इत्याह । स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चःस्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाःस्मृताः ॥
तत्र । स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयहर्षामया-दिभिः । वपुर्ज्जलोद्गमः स्वेदो रतिघर्म्मश्वमादिभिः ॥
हर्पाद्भुतभयादिभ्यो रोमाञ्चो रोमविक्रिया । मदसंमद-पीडाद्यैर्व्वैस्वर्य्यं गद्गदं विदुः ॥
रागद्वेषश्रमादिभ्यः कम्पोगात्रस्य वेपथुः । विषादमदरोपाद्यैर्वर्ण्णान्यत्वं विवर्ण्णता ॥
अश्रु नेत्रोद्भवं वारि क्रोधदुःखप्रहर्षजम् । प्रलयः सुख-दुःखाभ्यां चेष्टाज्ञाननिराकृतिः इति” ॥
“अनुभावविशे-षात्तु सेनापरिगतैरिव” रघुः । तेजसि च । गुरुभिरभि-निविष्टं लोकपालानुभावैरिति” रघुः । माहात्म्ये, “जामेवो रक्षसाक्रान्तावनुभावपराक्रमौ इति” रघुः ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.