| YouTube Channel

अनुबन्धः (anubandhaH)

 
Apte
English
अनुबन्धः [anubandhḥ], 1 Binding or fastening on, connection, attachment, tie (lit. &
fig.
 )
यस्यां मनश्चक्षुषोरनुबन्धस्तस्या- मृद्धिः
Māl.
 2
एतस्येदृशेन दर्शनेन कीदृशो मे हृदयानुबन्धः इति न जानासि
U.*
 3 state of feeling
K.*
 257.
Uninterrupted succession, unbroken sequence, continuous flow, continuity
series, chain
बाष्पं कुसु स्थिरतया विरतानुबन्धम्
Ś.*
 4. 15
मरण˚
K.*
 236 following up death, desire for dying
अनुबन्धाद्विरमेद्वा
K.*
 28
यदा नात्याक्षीदेवानुबन्धम् 39 (persistence in) following me, 317
वैर˚, मत्सर˚,
Dk.*
 63, 161
मुच्यतां देवि शोकानुबन्धः
K.*
 63 continuous sorrow
दुर्लभजन- प्रार्थना˚
Ratn.*
 1
विरम विरम वह्ने मुञ्च धूमानुबन्धम् 4.16
सानु- बन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः
R.*
 1.64 continuous, uninterrupted
परिवृद्धरीगमनुबन्धसेवया
R.*
 9.69 continuous enjoyment
अयं सो$र्थो$नर्थानुबन्धः संवृत्तः
V.*
 5 giving rise to a chain of evils.
Descendants, posterity
सानुबन्धा हता ह्यसि Rām. relation, भूमेः सुतां भूमिभृतो$नुबन्धात् Viś. Guṇā.475.
Consequence, result (good or bad)
आत्मदोषानुबन्धेन
K.*
 319 in consequence of
यदग्रे चानुबन्धे च सुखम्
Bg.*
 18.39, 25
अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः
Rām.*
 3.51.26
नार्थानां प्रकृतिं वेत्सि नानुबन्धमवेक्षसे
Mb.
 * 4.49.1.
Intention
design, motive, cause
अनुबन्धानपेक्षेत सानु- बन्धेषु कर्मसु
Mb.
 * 5.34.8. अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः । सारापराधौ चालोक्य दण्ड दण्डयेषु पातयेत्
Ms.*
 8.126
पाप˚ of evil designs.
An adjunct of a thing, a secondary member (मुख्यानुयायि, अप्रधानम्)
(उल्का) दृश्यते सानुबन्धा च
Rām.*
 5.1.63. a secondary symptom, symptomatic affection, attendant on the principal disease (वातपित्तादि- दोषाणामप्राधान्यम्)
मूर्छानुबन्धा विषमज्वराः Suśr.
Connecting link or adjunct of a subject or topic
theme, matter of discussion
introductory reasons
(विषयप्रयोजनाधिकारि- संबन्धः अनुबन्धः) (an indispensable element of the Vedānta).
(Gram. ) An indicatory syllable or letter intended to denote some peculiarity in the inflection, accent
&c.
 of the word to which it is attached
as the लृ in गम्लृ, ण् in इण्
रिपुराप पराभवाय मध्यं प्रकृति- प्रत्यययोरिवानुबन्धः
Ki.*
 13.19.
Offence, fault.
An obstacle, impediment
also the clog or encumbrance of a family
domestic ties or attachment.
A child or pupil who follows the example set by his parent or teacher (मुख्यानुयायी शिशुः).
Beginning, commencement.
Repeated application or devotion (पौनःपुन्येन अभिनिवेशः).
Course, pursuit.
A small bit or part, a trifle.
The junction of a fraction (with an integer), as भागानुबन्धपूर्णाङ्कः.
Base, stem (प्रकृति).
cf.
 अनुबन्धः प्रकृत्यादौ दोषोत्पादे विनश्वरे । मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रकृतस्यानुवर्तने । अनुबन्धे$पि हिक्कायां भ्रष्टायामपि कथ्यते । Nm. -धी [अनुबध्यते अतिश्वासेन व्याप्रियते अनया]
Thirst.
Hickup. अनुबन्धी तु हिक्कायां तृष्णायामपि योषिति-Medinī.
Hindi
Hindi
अनुबंध (पु)
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अनु+बन्ध(बन्धने)+घञ्(भावे) । ‘भावे’३.३.१८। १.सम्बन्धः, आसक्तिः। ‘यस्यां मनश्चक्षुषोरनुबन्धस्तस्यामृद्धिः’ मालती०२.३.७। २.सातत्यम्, सततसम्बन्धः। ‘सानुबन्धाः कथं न स्युः सम्पदो मे निरापदः’ रघुः१.६४। ३.अनुबध्यते अनुरुध्यते । अनु+बन्ध+घञ् (कर्मणि)। ‘अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम्’ ३.३.१९। पश्चाद्भाविशुभाशुभफलम् । ‘अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचलिताः’ रामा०। ४.प्रयोजनम्, कारणम् । ‘अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः । सत्यापराधौ चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत्’ मनुः ८.१२६। ५.मुख्यानुयायि अप्रधानम् । ६.अनुसरणम्, प्रकृतस्य अनुवर्तनम् । ‘शान्तज्वरोऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्नरः’ सुश्रुतः। ७.दोषोत्पादनम् । ‘अनुबन्धमवस्थां च दृष्ट्वा दण्डं निपातयेत्’ । ८.इत्संज्ञकः वर्णः। गम्लृ, यण् इत्यादिषु लृ, ण् इत्यादिः - व्या०। ‘पदानिड्विड्विकरणाद्यनुबन्धगणोदितम्’ कविकल्प०। ९.आरम्भः, उपक्रमः। १०.शिशुः। ११.लेशः, स्वल्पः। ‘लेशस्तूपपदं गन्धोऽनुबन्धेषत्करावपि’ त्रिका०। १२.वातपित्तादिदोषाणामप्रधान्यम् । १३.अनुबध्यते अनेन । अनु+बन्ध(बन्धने)+घञ्(करणे) । ‘हलश्च’ ३.३.१२१। शास्त्रादौ वक्तव्याः अधिकारिविषयप्रयोजनसम्बन्धाः। ‘अनुबन्धो नाम विषयप्रयोजनाधिकारिसम्बन्धाः’ वेदा०सा०। १४.मातापित्रोः गुणानुसारी । ‘अनुबन्धस्तु बन्धे स्याद्दोषोत्पादे विनश्वरे । मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रकृतस्यानुवर्तने’ मेदिनी ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सम्बन्धः, सम्पर्कः, अन्वयः, सन्दर्भः, समन्वयः, व्यासङ्गः, अनुबन्धः, श्लेषः, संयोगः, अनुषङ्गः, संसर्गः, सङ्गः
noun
द्वयोः वस्तुनोः परस्परं वर्तमानः भावः।
"परस्परैः सह उषित्वा पशुभिः सह अपि सम्बन्धः दृढः भवति।"
Synonyms:
 गण्डकः, अनुबन्धः, प्रतिबन्धः, प्रतिबन्धकः, प्रतिरोधकः, मन्थरः, मारः, रोधनः, वागरः, विघ्नम्, सूतकम्, व्यवायः, स्तिभिः, नीवरणम्
noun
रोधस्य क्रिया अवस्था भावो वा।
"जलदुर्दरे आगतेन गण्डकेन जलं अल्पं प्राप्यते।"
Synonyms:
 परिणामः, अनुबन्धः, अनुसारः, फलम्, परिणतिः
noun
क्रियायाः अन्तः।
" तस्य कार्यस्य परिणामः विपरितः जातः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अनुबन्धः,
पुं,
 (अनु + बन्ध् + यथासम्भवं भावादौघञ् ।) दोषोत्पत्तिः । प्रकृत्यादिः । आदिशब्देनप्रत्ययागमादेशाः । विनश्वरः । उच्चरितप्रध्वंसीइत्संज्ञको वर्णः ॥
मुख्यानुयायिशिशुः । विवाहा-मन्त्रणयात्रादिषु मुख्यं पित्रादिकमनुयाति यः ।मुख्यानुयायी शिशुश्चेति द्वयं स्वतन्त्रमिति स्वामी ।प्रकृतस्यानुवर्त्तनं । प्रक्रान्तस्य अनिवर्त्तनं । इत्य-मरभरतौ ॥
दोषोत्पादे यथा, --“अनुबन्धं बुद्ध्वास्य दण्डो विधीयतामिति” ।विनश्वरे यथा । औट् टकारानुबन्धे लोपः ॥
प्रकृतस्यानुवर्त्तने यथा । भोक्तुमनुबन्धः कृतः ।शिशौ यथा । “बालकानुबन्धेन यात्राभङ्गोमाभूत्” । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥
* ॥
बन्धः ।इति मेदिनी ॥
आरम्भः । इति शब्दरत्नावली ॥
लेशः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
* ॥
वेदान्तमतेअधिकारिविषयसम्बन्धप्रयोजनानि । वैद्यकमतेवातादिदोषाणामप्राधान्यं ॥