| YouTube Channel

अनुप्रासः (anuprAsaH)

 
Apte
English
अनुप्रासः [anuprāsḥ], [अनुगतः रसाद्यनुगुणं प्रकृष्टमासं वर्णन्यासं समवर्ण- रचनां समवर्णोच्चारणं वा] Alliteration, repetition of similar letters, syllables or sounds
वर्णसाम्यमनुप्रासः K.
P.*
 9
(स्वरवैसादृश्ये$पि व्यञ्जनसदृशत्वं वर्णसाम्यं ससाद्यानुगतः प्रकृष्टो न्यासः
अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्ये$पि स्वरस्य यत् S. D.* 633.) अनुप्रास is of 5 kinds
(a) छेक˚ or single alliteration
बकुलगन्धा- नन्धीकुर्वन्, कावेरीवारिपावनः पवनः, मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्ताविरलगरल
&c.
 K.
P.*
 7. (b) वृत्ति˚ or harmonious. उदा°ree उन्मीलन्मधुगन्ध- लुब्धमधुपव्याधूतचूताङ्कुरक्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः । नीयन्ते पथिकैः कथंकथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्ला- सैरमी वासराः ॥ (c) श्रुति˚ or melodious. उदा˚ दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमो वामलोचनाः ॥ (d) अन्त्य˚ or final
as मन्दं हसन्तः पुलकं वहन्तः. (e) लाट˚
स्मेरराजीवनयने नयने किं निमीलिते । पश्य निर्जीतकन्दर्पे कन्दर्पवशगं प्रियम् ॥ For definitions and examples see S. D.* 633-38 and K.
P.*
 9th Ullāsa.
Apte 1890
English
अनुप्रासः [अनुगतः रसाद्यनुगुणं प्रकृष्टमासं वर्णन्यासं समवर्णरचनां समवर्णोच्चारणं वा] Alliteration, repetition of similar letters, syllables or sounds
वर्णसाम्यमनुप्रासः K. P. 9
( स्वरवैसादृश्येऽपि व्यंजनसदृशत्वं वर्णसाम्यं रसाद्यनुगतः प्रकृष्टो न्यासः
अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येपि स्वरस्य यत् S. D. 633.) अनुप्रास is of {5} kinds
(a) छेक° or single alliteration
बकुलगंधानंधीकुर्वन्, कावेरीवारिपावनः पवनः
मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्ताविरलगरल &c. K. P. 7. (b) वृत्ति° or harmonious. (c) श्रुति° or melodious. (d) अंत्य° or final
as मंदं हसंतः पुलकं वहंतः. (e) लाट°
स्मेरराजीवनयने नयने किं निमीलिते. For definitions and examples see S. D. 633-38 and K. P. 9th Ullāsa.
Apte Hindi
Hindi
अनुप्रासः
पुं*
 - अनु+प्र+अस्+घञ्
एक समान ध्वनियों अक्षरों या वर्णों की पुनरावृत्ति
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अनु + प्र + असु = अनुप्रासः ।
पदविभागः - > नामपदम्
कन्नडार्थः - > ಒಂದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿಡು /ಅನುಗುಣವಾಗಿಡು
प्रयोगाः - > "अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्"
उल्लेखाः - > सा० द०
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अनुगतः रसाद्यनुगुणं प्रकृष्टम् आसं वर्णन्यासं समवर्णरचनां समवर्णोच्चारणं वा । शब्दालङ्कारभेदः। ‘वर्णसाम्यमनुप्रासः’ काव्यप्र०९.७९। यथा ‘आदाय बकुलगन्धानन्धीकुर्वन् पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः॥’ सा०द०१०.३.१। स तु पञ्चविधः - छेकानुप्रासः, वृत्त्यनुप्रासः, श्रुत्यनुप्रासः, अन्त्यानुप्रासः, लाटानुप्रासः च ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अनुप्रासः
noun
सः शब्दालङ्कारः यत्र वर्णस्य आवर्तनं भवति।
"चारु चंद्र की चंचल किरणें, खेल रही थीं जल-थल में अत्र अनुप्रासः अलङ्कारः अस्ति।/ अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः अत्र अनुप्रासः अलङ्कारः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अनुप्रासः,
पुं,
 (रसाद्यनुगतत्वेन प्रकर्षेण वर्णानामासःन्यासः, अनु + प्र + अस् + घञ् ।) तुल्यवर्ण-विन्यासः । यथा, -- “वर्णसाम्यमनुप्रासः” इतिकाव्यप्रकाशः ॥
“वर्णावृत्तिरनुप्रासः पदे पादे विधीयते” ।इति काव्यचन्द्रिका । अस्य विवरणं अलङ्कार-शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
(“वर्णसाम्यरूपः शब्दालङ्कार-विशेषः, अत्र वर्णानामेव सादृश्यं ज्ञेयं, स्वर-मात्रेऽपि सादृश्यं वैचित्र्याभावात् न गणितं । सतु पञ्चविधः, छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासः श्रुत्यनु-प्रासोऽन्त्यानुप्रासो लाटानुप्रासश्चेति । अनुप्रासःशब्दसाम्यं वैषग्येऽपि स्वरस्य यत्” । इति सा-हित्यदर्पणे ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अनुप्रासः
पु०
 अनुगतः रसाद्यनुगुणं प्रकृष्टमासं वर्णन्यासंसमवर्णरचनां समवर्णोच्चारणं वा गतस० । अलङ्कार-प्रसिद्धे स्वरवैषम्येऽपि समवर्ण्णानां तुल्यरचनारूपे “अनु-प्रासः शब्दसाम्यं वैषस्येऽपि स्वरस्य यत् (सा० द०) उक्तेशब्दालङ्कारभेदे । स च पञ्चधा ते च सोदाहरणमुक्तादर्पणे यथा “छेको व्यञ्जनसङ्घस्य सकृत् साग्यमनेकधा” ।छेकश्छेकानुप्रासः । अनेकधेति स्वरूपतः क्रमतश्च । रसःसर इत्यादिक्रमभेदेन सादृश्यं नास्यालङ्कारस्य विषयः ।यथा “आदाय वकुलगन्धानन्धीकुर्व्वन् पदे पदे भ्रम-रान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः” ॥
अत्र गन्धानन्धीति संयुक्तयोः, कावेरीवारीत्यसंयुक्तयोः ।पावनः पवन इति बहूनां व्यञ्जनानां सकृदावृत्तिः ।छेको विदग्धः तत्प्रयोज्यत्वादेष छेकानुप्रासः । “अने-कस्यैकधा साम्यमसकृद्वाप्यनेकधा । एकस्य सकृदप्येषवृत्त्र्यनुप्रास उच्यते” ॥
एकधा स्वरूपत एव न तुक्रमतोऽपि । अनेकधा स्वरूपतः क्रमतश्च । सकृदपीत्यपि-शब्दादसकृदपि । यथा “उन्मीलन्मुधगन्धलुब्धमधुपव्या-धूतचूताङ्कुरक्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गोर्णकर्णज्वराः ।नीयन्ते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्त-प्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः” । अत्र रसो-ल्लासैरमी इति रसयोरेकधैव साग्यम् । न तु तेनैव क्रमे-णापि । द्वितीये पादे तु कलयोरसकृत् तेनैव क्रमेणच । प्रथमे एकस्य तकारस्य सकृत् । रसविषयव्यापारवतीवर्णरचना वृत्तिस्तदनुगतत्वेन प्रकर्षेण व्यसनाद्धत्त्यनुप्रासः ।“उच्चार्य्यत्वाद्यदैकत्र स्थाने तालुरदादिके । सादृश्यं व्यञ्जन-स्यैव श्रुत्यनुप्रास उच्यते” ॥
यथा “दृशा दग्धं मनसिजंजीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमोवामलोचनाः” ॥
अत्र “जीवयन्तीति” “या इति”“जयिनीरिति” अत्र जकारयकारयोरेकत्र स्थाने तालौउच्चार्य्यत्वात् सादृश्यम् । एव दन्त्यकण्ठ्यानानप्युदाहार्य्यम् ।एष च सहृदयानामतीव श्रुतिसुखावहत्वाच्छ्रुत्यनुप्रासः ।“व्यञ्जनं चेद्यथावस्थं सहाद्येन स्वरेण तु । आवर्त्त्यतेऽन्त्य-योज्यत्वादन्त्यानुप्रास एव तत्” ॥
“यथावस्थमिति” यथासम्भवमनुस्वारविसर्गस्वरसंयुक्ताक्षरविशिष्टम् । एष चप्रायेण पादस्य पदस्य चान्ते प्रयोज्यः । पादान्तगो यथा“केशः काशस्तवकविकासः कायः प्रकटितकरभविलासः ।चक्षुर्दग्धवराटककल्पं त्यजति न चेतः काममनल्पम्” ॥
पदान्तगो यथा । “मन्दं हसन्तः पुलकं वहन्त इत्यादि ।“शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं भेदे तात्पर्य्यमात्रतः । लाटानुप्रासइत्युक्तोऽनुप्रासः पञ्चधा ततः” इति । यथा “स्मेर-राजीवनयने! नयने किं निमीलिते? । पश्य निर्जित-कन्दर्पं कन्दर्पवशगं प्रियम् ॥
अत्र विभक्त्यर्थस्यापौनरुक्त्येऽपिमुख्यतरस्य प्रातिपदिकांशद्यीत्यधर्म्मिरूपस्याभिन्नार्थत्वाल्ला-टानुप्रासत्वमेव । “नयने तस्यैव नयने” अत्र द्वितीयनयनशब्दो भाग्यवत्तादिगुणविशिष्टत्वरूपतात्पर्य्यमात्रेणभिन्नार्थः । यथा वा । “यस्य न सविधे दयिता दवदहन-स्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहन-स्तुहिनदीधितिस्तस्य” ॥
अत्रानेकपदानां पौनरुक्यम् ।एष च प्रायेण लाटजनप्रियत्वाल्लाटानुप्रास” इति ।