| YouTube Channel

अनुप्रास (anuprAsa)

 
शब्दसागरः
English
अनुप्रास
m.
 (-सः) Alilteration, repetition of similar letters, syllables
and words.
E.
 अनु and प्र before अस् to be, affix घञ्.
Capeller Eng
English
अनुप्रास
m.
 alliteration.
Yates
English
अनु-प्रास (सः) 1.
m.
 A kind of al-
teration or repetition of letters.
Wilson
English
अनुप्रास
m.
 (-सः) Alliteration, repetition of similar letters,
syllables and words.
E.
 अनु and प्र before अस् to be, affix चञ्.
Apte
English
अनुप्रासः [anuprāsḥ], [अनुगतः रसाद्यनुगुणं प्रकृष्टमासं वर्णन्यासं समवर्ण- रचनां समवर्णोच्चारणं वा] Alliteration, repetition of similar letters, syllables or sounds
वर्णसाम्यमनुप्रासः K.
P.*
 9
(स्वरवैसादृश्ये$पि व्यञ्जनसदृशत्वं वर्णसाम्यं ससाद्यानुगतः प्रकृष्टो न्यासः
अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्ये$पि स्वरस्य यत् S. D.* 633.) अनुप्रास is of 5 kinds
(a) छेक˚ or single alliteration
बकुलगन्धा- नन्धीकुर्वन्, कावेरीवारिपावनः पवनः, मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्ताविरलगरल
&c.
 K.
P.*
 7. (b) वृत्ति˚ or harmonious. उदा°ree उन्मीलन्मधुगन्ध- लुब्धमधुपव्याधूतचूताङ्कुरक्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः । नीयन्ते पथिकैः कथंकथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्ला- सैरमी वासराः ॥ (c) श्रुति˚ or melodious. उदा˚ दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमो वामलोचनाः ॥ (d) अन्त्य˚ or final
as मन्दं हसन्तः पुलकं वहन्तः. (e) लाट˚
स्मेरराजीवनयने नयने किं निमीलिते । पश्य निर्जीतकन्दर्पे कन्दर्पवशगं प्रियम् ॥ For definitions and examples see S. D.* 633-38 and K.
P.*
 9th Ullāsa.
Apte 1890
English
अनुप्रासः [अनुगतः रसाद्यनुगुणं प्रकृष्टमासं वर्णन्यासं समवर्णरचनां समवर्णोच्चारणं वा] Alliteration, repetition of similar letters, syllables or sounds
वर्णसाम्यमनुप्रासः K. P. 9
( स्वरवैसादृश्येऽपि व्यंजनसदृशत्वं वर्णसाम्यं रसाद्यनुगतः प्रकृष्टो न्यासः
अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येपि स्वरस्य यत् S. D. 633.) अनुप्रास is of {5} kinds
(a) छेक° or single alliteration
बकुलगंधानंधीकुर्वन्, कावेरीवारिपावनः पवनः
मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्ताविरलगरल &c. K. P. 7. (b) वृत्ति° or harmonious. (c) श्रुति° or melodious. (d) अंत्य° or final
as मंदं हसंतः पुलकं वहंतः. (e) लाट°
स्मेरराजीवनयने नयने किं निमीलिते. For definitions and examples see S. D. 633-38 and K. P. 9th Ullāsa.
Monier Williams Cologne
English
अनु-प्रास
m.
 alliteration, repetition of similar letters, syllables, and words,
Kpr.
&c.
Monier Williams 1872
English
अनु-प्रास, अस्, m. alliteration, repetition of similar
letters, syllables, and words.
Goldstucker
English
अनुप्रास Tatpur. m. (-सः) (In Rhetoric.) Repetition of similar
letters, syllables or words, alliteration or rhyme
an अलं-
कार or mode of writing elegantly, so far as the sound is
concerned (see शब्दालंकार) with five varieties
see छेकानु-
प्रास, वृत्त्यनुप्रास, श्रुत्यनुप्रास, अन्त्यानुप्रास and लाटानुप्रास
see also उद्भटानुप्रास. E. अनु and प्रास or अस् with प्र and
अनु, kṛt aff. घञ्.
Apte Hindi
Hindi
अनुप्रासः
पुं*
 - अनु+प्र+अस्+घञ्
एक समान ध्वनियों अक्षरों या वर्णों की पुनरावृत्ति
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अनुप्रास
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ /ರಸಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಸಜಾತೀಯ ವರ್ಣಗಳ ಆವೃತ್ತಿ /ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು
व्युत्पत्तिः - > अनुगतः रसाद्यनुगुणः प्रकृष्टः आसः समवर्णोच्चारणम्
प्रयोगाः - > "अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्"
उल्लेखाः - > सा० द० १०-३
L R Vaidya
English
anuprAsa {% m. %} Alliteration, repetition of the same consonant though the vowels may differ. वर्णसाम्यमनुप्रासः Mammata. (For instances, See K.Pr.ix., S.D.x.)
Sanskrit Tibetan
Tibetan
rjes su khrid
अनुप्रास
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अनुप्रासः,
पुं,
 (रसाद्यनुगतत्वेन प्रकर्षेण वर्णानामासःन्यासः, अनु + प्र + अस् + घञ् ।) तुल्यवर्ण-विन्यासः । यथा, -- “वर्णसाम्यमनुप्रासः” इतिकाव्यप्रकाशः ॥
“वर्णावृत्तिरनुप्रासः पदे पादे विधीयते” ।इति काव्यचन्द्रिका । अस्य विवरणं अलङ्कार-शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
(“वर्णसाम्यरूपः शब्दालङ्कार-विशेषः, अत्र वर्णानामेव सादृश्यं ज्ञेयं, स्वर-मात्रेऽपि सादृश्यं वैचित्र्याभावात् न गणितं । सतु पञ्चविधः, छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासः श्रुत्यनु-प्रासोऽन्त्यानुप्रासो लाटानुप्रासश्चेति । अनुप्रासःशब्दसाम्यं वैषग्येऽपि स्वरस्य यत्” । इति सा-हित्यदर्पणे ।)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अनुप्रासः
पु०
 अनुगतः रसाद्यनुगुणं प्रकृष्टमासं वर्णन्यासंसमवर्णरचनां समवर्णोच्चारणं वा गतस० । अलङ्कार-प्रसिद्धे स्वरवैषम्येऽपि समवर्ण्णानां तुल्यरचनारूपे “अनु-प्रासः शब्दसाम्यं वैषस्येऽपि स्वरस्य यत् (सा० द०) उक्तेशब्दालङ्कारभेदे । स च पञ्चधा ते च सोदाहरणमुक्तादर्पणे यथा “छेको व्यञ्जनसङ्घस्य सकृत् साग्यमनेकधा” ।छेकश्छेकानुप्रासः । अनेकधेति स्वरूपतः क्रमतश्च । रसःसर इत्यादिक्रमभेदेन सादृश्यं नास्यालङ्कारस्य विषयः ।यथा “आदाय वकुलगन्धानन्धीकुर्व्वन् पदे पदे भ्रम-रान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः” ॥
अत्र गन्धानन्धीति संयुक्तयोः, कावेरीवारीत्यसंयुक्तयोः ।पावनः पवन इति बहूनां व्यञ्जनानां सकृदावृत्तिः ।छेको विदग्धः तत्प्रयोज्यत्वादेष छेकानुप्रासः । “अने-कस्यैकधा साम्यमसकृद्वाप्यनेकधा । एकस्य सकृदप्येषवृत्त्र्यनुप्रास उच्यते” ॥
एकधा स्वरूपत एव न तुक्रमतोऽपि । अनेकधा स्वरूपतः क्रमतश्च । सकृदपीत्यपि-शब्दादसकृदपि । यथा “उन्मीलन्मुधगन्धलुब्धमधुपव्या-धूतचूताङ्कुरक्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गोर्णकर्णज्वराः ।नीयन्ते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्त-प्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः” । अत्र रसो-ल्लासैरमी इति रसयोरेकधैव साग्यम् । न तु तेनैव क्रमे-णापि । द्वितीये पादे तु कलयोरसकृत् तेनैव क्रमेणच । प्रथमे एकस्य तकारस्य सकृत् । रसविषयव्यापारवतीवर्णरचना वृत्तिस्तदनुगतत्वेन प्रकर्षेण व्यसनाद्धत्त्यनुप्रासः ।“उच्चार्य्यत्वाद्यदैकत्र स्थाने तालुरदादिके । सादृश्यं व्यञ्जन-स्यैव श्रुत्यनुप्रास उच्यते” ॥
यथा “दृशा दग्धं मनसिजंजीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमोवामलोचनाः” ॥
अत्र “जीवयन्तीति” “या इति”“जयिनीरिति” अत्र जकारयकारयोरेकत्र स्थाने तालौउच्चार्य्यत्वात् सादृश्यम् । एव दन्त्यकण्ठ्यानानप्युदाहार्य्यम् ।एष च सहृदयानामतीव श्रुतिसुखावहत्वाच्छ्रुत्यनुप्रासः ।“व्यञ्जनं चेद्यथावस्थं सहाद्येन स्वरेण तु । आवर्त्त्यतेऽन्त्य-योज्यत्वादन्त्यानुप्रास एव तत्” ॥
“यथावस्थमिति” यथासम्भवमनुस्वारविसर्गस्वरसंयुक्ताक्षरविशिष्टम् । एष चप्रायेण पादस्य पदस्य चान्ते प्रयोज्यः । पादान्तगो यथा“केशः काशस्तवकविकासः कायः प्रकटितकरभविलासः ।चक्षुर्दग्धवराटककल्पं त्यजति न चेतः काममनल्पम्” ॥
पदान्तगो यथा । “मन्दं हसन्तः पुलकं वहन्त इत्यादि ।“शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं भेदे तात्पर्य्यमात्रतः । लाटानुप्रासइत्युक्तोऽनुप्रासः पञ्चधा ततः” इति । यथा “स्मेर-राजीवनयने! नयने किं निमीलिते? । पश्य निर्जित-कन्दर्पं कन्दर्पवशगं प्रियम् ॥
अत्र विभक्त्यर्थस्यापौनरुक्त्येऽपिमुख्यतरस्य प्रातिपदिकांशद्यीत्यधर्म्मिरूपस्याभिन्नार्थत्वाल्ला-टानुप्रासत्वमेव । “नयने तस्यैव नयने” अत्र द्वितीयनयनशब्दो भाग्यवत्तादिगुणविशिष्टत्वरूपतात्पर्य्यमात्रेणभिन्नार्थः । यथा वा । “यस्य न सविधे दयिता दवदहन-स्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहन-स्तुहिनदीधितिस्तस्य” ॥
अत्रानेकपदानां पौनरुक्यम् ।एष च प्रायेण लाटजनप्रियत्वाल्लाटानुप्रास” इति ।
Capeller
German
अनुप्रास
m.
 alliteration (rh.)
Stchoupak
French
अनु-प्रास-
m.
 allitération.