| YouTube Channel

अनुनायिका (anunAyikA)

 
Monier Williams Cologne
English
अनु-नायिका
f.
 a female character subordinate to a नायिका or leading female character in a drama.
Monier Williams 1872
English
अनु-नायिका, f. a female character, subordinate to
a नायिका or leading female character in a drama.
Goldstucker
English
अनुनायिका Tatpur. f. (-का) A secondary or inferior female
character in a drama, one subordinate to the नायिका or prin-
cipal female character, such as ‘a friend, a female devotee,
a slave, a nurse or female artisans’. E. अनु and नायिका.
Apte Hindi
Hindi
अनुनायिका
स्त्री*
 - अनु+नय+ठक्+टाप्
"नाटक की मुख्य पात्र नायिका की अनुचरी जैसे कि सखी, धात्री या दासी आदि "
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अनुनायिका
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಯಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಖಿ /ದಾಸಿ ಮೊದಲಾದ ಹೆಂಗಸು
प्रयोगाः - > "सखी प्रव्रजिता दासी प्रेष्या धात्रेयिका तथा । अन्याश्च शिल्पकारिण्यो विज्ञेयाह्यनुनायिकाः ॥"
L R Vaidya
English
anunAyaka {% a. (f. यिका) %} Submissive, humble.
anunAyikA {% f. %} A female character in a drama subordinate to the heroine (नायिका) such as a friend, a female devotee, a maid servant, a nurse, female artisans &c. (सखी प्रव्रजिता दासी प्रेष्या धात्रेयिका तथा । अन्याश्च शिल्पकारिण्यो विज्ञेया ह्यनुनायिकाः ॥)
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) नायिकाम् अनुगता । नायिकायाः अनुचरी सखीदास्यादिः। ‘सखी प्रव्रजिता दासी प्रेष्या धात्रेयिका तथा । अन्याश्च शिल्पकारिण्यो विज्ञेया ह्यनुनायिकाः ॥’
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अनुनायिका स्त्री अनुगता नायिकाम् । नायिकानुगतायाम्“सखी प्रब्रजिता दासी प्रेष्या धात्रेयिका तथा । अन्याश्चशिल्पकारिण्यो विज्ञेया ह्यनुनायिका” इत्युक्तदास्यादो ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णीङ् प्रापणे”@} 2 प्रापणम् = आसादनम्।
नायकः- 3 परिणायकः-यिका, नायकः-यिका, 4 निनीषकः-षिका-नेनीयकः-यिका
नेता-त्री, 5 दुरितापनेत्री, नाययिता-त्री, निनीषिता-त्री
अनुनयन्-न्ती, 6 7 विनयन्, नाययन्-न्ती, निनीषन्-न्ती
-- नेष्यन्-न्ती-ती, नाययिष्यन्-न्ती-ती, निनीषिष्यन्-न्ती-ती
8 9 नयमानः, 10 11 नयमानः, 12 उन्नयमानः, 13 14 उपनयमानः-15 नयमानः, 16 उपनयमानः, 17 विनयमानः, 18 विनयमानः, 19 20 विनयमानः, नाययमानः, निनीषमाणः, नेनीयमानः
नेष्यमाणः, नाययिष्यमाणः, निनीषिष्यमाणः, नेनीयिष्यमाणः
21 अग्रणीः, ग्रामणीः-ग्रामण्यौ-ग्रामण्यः, 22 तिथिप्रणीः, सेनानीः 23
-- नीतः-नीतम्-नीतवान्, नायितः, निनीषितः, नेनीयितः-तवान्
24 नायः, अनुनयः-नयः, 25 उष्ट्रप्रणायः- 26 नेष्टा-नेता, 27 नेत्रम्, 28 अनुनायकः, अनुनायिका, नायः, निनीषुः, अनुनिनीषुः, 29 30 नेन्यः
नेतव्यः, नाययितव्यः, निनीषितव्यः, नेनीयितव्यः
नयनीयः, नायनीयः निनीषणीयः, नेनीयनीयः
31 नेयम्- 32 विनीयः-33 विनेयः, 34 आनाय्यः 35 आनेयः 36, 37 प्रणाय्यः 38 39, प्रणेयः, 40 सान्नाय्यम् 41, नाय्यम्, निनीष्यम्, नेनीय्यम्
-- -- ईषन्नयः- 42 दुर्नयः-सुनयः
-- -- -- नीयमानः, नाय्यमानः, निनीष्यमाणः, नेनीय्यमानः
43 नायः, निर्णयः-दुर्नयः-प्रणयः-सुनयः-अनुनयः-विनयः-उपनयः, 44 नयः, उन्नयः, 45 अवनायः-उन्नायः, 46 परिणायः-परिणयः, 47 आनायः 48, नायः, निनीषः, नेनीयः
नेतुम्, नाययितुम्, निनीषितुम्, नेनीयितुम्
नीतिः, नायना, निनीषा, नेनीया
49 नयनम्, नायनम्, निनीषणम्, नेनीयनम्
नीत्वा, नाययित्वा, निनीषित्वा, नेनीयित्वा
प्रणीय, प्रणाय्य, प्रणिनीष्य, प्रणेनीय्य
नायम् २, नीत्वा २, नायम् २, नाययित्वा २, निनीषम् २, निनीषित्वा २, नेनीयम् २
नेनीयित्वा २। 50 इति ऋप्रत्ययः, स च डिद्वद् भवति।
नयतीति ना = मनुष्यः।]] ना, नेमः, 51 मन्प्रत्यये गुणः।
नेमः = अर्धम्।]] नीरम्।
52 रक्प्रत्यये रूपम्।
नीरम् = जलम्।]]
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६८०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९०१। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[B। ‘अनुदेहमागतवतः प्रतिमां परिणायकस्य गुरुमुद्वहता।’ शि। व। ९। ७३। ९-७३।]]
04
=>
 [[२। धातोरस्यानुदात्तत्वात्, ‘एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्’ (७-२-१०) इतीण्णिषेधे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वात् न गुणः। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[C। ‘धृतप्रमोदो दुरितापनेत्रीं स्नातुं नदीमाप स गान्दिनेयः।।’ धा। का। २। २९।]]
06
=>
 [गडुं]
07
=>
 [[३। ‘कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि’ (१-३-३७) इत्यत्र शरीरावयवभिन्ने कर्मणि इति व्या- ख्यानात्, कर्तृगामिन्यपि क्रियाफले नात्मनेपदं शानज् भवति। अपि तु शतैव।]]
08
=>
 [अजां ग्रामं]
09
=>
 [[४। ‘नीङ्धातोः संयोगानुकूलव्यापारानुकूलव्यापारार्थकत्वेन ‘कर्तुरीप्सिततमं कर्म’ (१-४-४९) इत्यनेनाजायाः प्रधानकर्मत्वम्। ग्रामस्य तु अप्रधानकर्मत्वमिति द्विती- याप्रयोगः सङ्गच्छते। यद्वा, ‘अकथितं च’ (१-४-५१) इत्यनेनाधारस्य ग्रामस्य तत्त्वाविवक्षायां कर्मसंज्ञा भवति, इति वा बोध्यम्।]]
10
=>
 [शास्त्रे]
11
=>
 [[५। ‘सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः’ (१-३-३६) इत्यनेन क्रमेण सप्तस्वर्थेषु विषयभूतेषु आत्मनेपदं भवति--परगामिन्यपि क्रियाफले। सम्माननम् = पूजनम्। ‘शास्त्रे नयमान’ इत्यत्र शास्त्रबोध्यम् अर्थं शिष्येभ्यः प्रापयतीत्यर्थः। तेन शिष्यसम्माननं फलितम्। उत्सञ्जनम् = उत्क्षेपणम्। आचार्यकरणम् = आचार्यक्रिया। विधिना आत्मसमीपं प्रापयन् इत्यर्थः। ज्ञानम् = प्रमेयनिश्चयः। भृतिः = वेतनम्। भृतिदानेन स्वसमीपं प्रापयन् इत्यर्थः। विगणनम् = ऋणादेर्नियातनम्। राज्ञे देयं भागं परिशोधयन् इत्यर्थः। व्ययः = धर्मार्थं विनियोगः। धर्मार्थिं शतं विनियुञ्जान इत्यर्थः।]]
12
=>
 [दण्डम्]
13
=>
 [पृष्ठम्०६२९+ २८]
14
=>
 [माणवकं]
15
=>
 [तत्त्वं]
16
=>
 [कर्मकरान्]
17
=>
 [करं]
18
=>
 [शतं]
19
=>
 [क्रोधं]
20
=>
 [[१। ‘कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि’ (१-३-३७) इति शानच्। क्रोधम् अपगमयन् इत्यर्थः।]]
21
=>
 [[२। ‘सत्सूद्विषद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि क्विप्’ (३-२-६१) इति क्विप्। ‘अग्रग्रामाभ्यां नयतेर्णो वाच्यः’ इति वचनेन णत्वम्। नयतेरित्युक्तेः ‘ग्रामणायः’ इति कर्मण्यण्यपि णत्वं भवति। स्पष्टमिदं ‘वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्’ (३-१-९४) इत्यत्र भाष्ये।]]
22
=>
 [[आ। ‘सायन्तनीं तिथिप्रण्यः पङ्कजानां दिवातनीम्’। भ। का। ५। ६५।]]
23
=>
 [[B। ‘सार्धं कुमारसेनान्या शून्यश्चासीति को नयः।।’ भ। का। ५। ७।]]
24
=>
 [[३। ‘दुन्योरनुपसर्गे’ (३-१-१४२) इति कर्तरि णप्रत्ययः। उपसृष्टात्तु पचाद्यजेव। केवलात् नीधातोः कर्तरि नय इति प्रयोगस्तु बाहुलकात् बोध्यः। ‘दुन्योः--’ (३-१-१४२) इत्यत्र, ‘वेति केचित्’ इति प्रक्रियाकौमुदी।]]
25
=>
 [[४। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इति प्रपूर्वकनीधातोरणि, ‘उपसर्गादसगासे--’ (८-४-१४) इति णत्वे रूपम्।]]
26
=>
 [[५। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छीलिके तृनि, ‘नयतेः षुक् च’ (वा। ३-२-१३५) इति षुगागमे च रूपम्। नेष्टा = ऋत्विग्विशेषः।]]
27
=>
 [[६। ‘दाम्नीश--’ (३-२-१८२) इत्यादिना करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। नेत्रम् = चक्षुरिन्द्रियम्।]]
28
=>
 [[७। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति क्रियार्थायां क्रियायां सत्यां भविष्यति ण्वुल्। स्त्रियाम्, ‘प्रत्ययस्थात्--’ (७-३-४४) इतीत्वम्।]]
29
=>
 [[C। ‘पराक्रपज्ञः प्रि{??}सन्ततिस्तं नम्रः क्षितीन्द्रोऽतुनितीषुरूचे।।’ भ। का। २। ५१।]]
30
=>
 [[८। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४) अङ्गस्यानेकाचत्वात् ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यणादेशः।]]
31
=>
 [पृष्ठम्०६३०+ ३०]
32
=>
 [[१। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इति सूत्रेण विपूर्वकादस्मात् क्यपि रूपं निपातितम्। विनीयः = कल्कः। ‘पिष्टौषधे पक्वान्नतैलादीना- मृजीषे, पाके च वर्तते।’ इति माधवधातुवृत्तिः।]]
33
=>
 [कल्कः]
34
=>
 [[२। ‘आनाय्योऽनित्ये’ (३-१-१२७) इत्यनेन आङ्पूर्वादस्माण्ण्यति, आयादेशो निपात्यते। आनीयते इत्यानाथ्यः = दक्षिणाग्निविशेषः। ‘स हि गार्हपत्यादा- नीयते, अनित्यश्च सततमप्रज्वलनात्। ‘आनाय्यः = गोधुक्।’ इति क्षीरस्वामी। आनेयोऽन्यः घटादिः।’ इति सिद्धान्तकौमुदी।]]
35
=>
 [दक्षिणाग्निः]
36
=>
 [घटः]
37
=>
 [[३। ‘प्रणाय्योऽसम्मतौ’ (३-१-१२८) इति प्रपूर्वकादस्मात् ण्यदायादेशौ निपात्येते असम्मतावर्थे। सम्मतिः = प्रीतिविषयीभवनम्, भोगेष्वादरश्च। तद्भिन्नोऽर्थो- ऽसम्मतिः। चोरः प्रणाथ्यः = प्रीत्यनर्हः। शिष्यः प्रणाय्यः = विरक्तः।]]
38
=>
 [[आ। ‘न प्रणाय्यो जनः कच्चिन्निकाय्यं तेऽधितिष्ठति।’ भ। का। ६। ६७।]]
39
=>
 [चोरः, विरक्तश्च]
40
=>
 [[४। ‘पाय्यसान्नाय्य--’ (३-१-१२९) इत्यादिना ण्यदायादेशयो रूपमेवम्। सान्ना- य्यम् = दधिपयसी।]]
41
=>
 [हविः]
42
=>
 [[५। माधवधातुवृत्तौ तु ‘दुर्णयः’ इति णत्वविशिष्टतया रूपमुपलभ्यते। ‘दुरः षत्वणत्वयोः--’ (वा। १-४-६०) इति वचनात् णत्वाभावविशिष्ट एव शब्दः साधुरिति प्रतिभाति।]]
43
=>
 [[६। ‘श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे’ (३-३-२४) इति भावेऽजपवादो घञ्। उपसृष्टात्तु ‘एरच्’ (३-३-५६) इत्यजेव--निर्णयः इत्यादि।]]
44
=>
 [[७। भावे नय इति तु बाहुलकात् ज्ञेयः। एवम् उन्नय इत्यपि।]]
45
=>
 [[८। ‘अवोदोर्नियः’ (३-३-२६) इति अव-उत्पूर्वकादस्मात् घञि साधुः।]]
46
=>
 [[९। ‘परिन्योर्नीणोर्द्यूताभ्रेषयोः’ (३-३-३७) इति परौ उपसर्गे घञ् द्यूतेऽभिधेये। परिणा- येन शारान् हन्ति। परिणायः = समन्तात् द्यूतसाधनानाम् अक्षाणां नयनम्।]]
47
=>
 [[१०। ‘जालमानायः’ (३-३-१२४) इति जालेऽभिधेये आङ्पूर्वकादस्माद् घञ् संज्ञायाम्। ‘पुंसि संज्ञायां घः--’ (३-३-११८) इत्यस्यापवादः।]]
48
=>
 [जालम्]
49
=>
 [पृष्ठम्०६३१+ २५]
50
=>
 [[१। ‘नयतेर्डिच्च’ [द। उ। २। ८।]
51
=>
 [[२। औणादिके [द। उ। ७-२६।]
52
=>
 [[३। औणादिके [द। उ। ८। ३१।]