| YouTube Channel

अनन्तव्रतं (anantavrataM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अनन्तव्रतं, त्रि, (अनन्तस्य तन्नामकदेवस्य व्रतं षष्ठी-तत्पुरुषः ।) भाद्रशुक्लचतुर्दशीकर्त्तव्यमनन्तदेवस्यव्रतं । तद्विधिर्यथा । भविष्ये, --“अनन्तव्रतमेतद्धि सर्व्वपापहरं शुभं ।सर्व्वकामप्रदं नॄणां स्त्रीणाञ्चैव युधिष्ठिर ॥
तथा शुक्लचतुर्द्दश्यां मासि माद्रपदे भवेत् ।तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्व्वपापं प्रणश्यति” ॥
* ॥
व्रतारम्भप्रतिष्ठयोर्वर्ज्ज्यकालमाह ज्योतिषे, --“गुरोर्भृगोरस्तबाल्ये वार्द्धके सिंहगे गुरौ ।वक्रिजीवाष्टविंशेऽह्नि गुर्व्वादित्ये दशाहिके ॥
पूर्व्वराशावनायातातिचारिगुरुवत्सरे ।प्राग्राशिगन्तृजीवस्य चातिचारे त्रिपक्षके ॥
कम्पाद्यद्भुतसप्ताहे नीचस्थेज्ये मलिम्लुचे ।भानुलङ्घितके मासि क्षये राहुयुते गुरौ ॥
पौषादिकचतुर्म्मासे चरणाङ्कितवर्षणे ।एकेनाह्ना चैकदिने द्वितीयेन दिनत्रये ॥
तृतीयेन तु सप्ताहे माङ्गल्यानि शुभान्विताः ।विद्यारम्भकर्णवेधौ चूडोपनयनोद्वहान् ॥
तीर्थस्नानमनावृत्तं तथानादिसुरेक्षणं ।परीक्षारामयज्ञांश्च पुरश्चरणदीक्षणे ॥
व्रतारम्भप्रतिष्ठे च गृहारम्भप्रवेशने ।प्रतिष्ठारम्भणे देवकूपादेर्वर्ज्जयन्ति हि ॥
द्वात्रिंशद्दिवसाश्चास्ते जीवस्य भार्गवस्य च ।द्वासप्ततिर्म्महत्यस्ते पादास्ते द्वादशक्रमात् ॥
अस्तात् प्राक् परयोः पक्षं गुरोर्वार्द्धकबालते ।पक्षंवृद्धो महास्ते तु भृगुर्बालो दशाहिकः ॥
पादास्ते तु दशाहानि वृद्धोबालो दिनत्रयं” ॥
* ॥
“मध्याह्ने भोज्यवेलायां समुत्तीर्य्य सरित्तटे” ।ददर्श शीला सा स्त्रीणां समूहं रक्तवाससां ॥
चतुर्द्दश्यामर्च्चयन्तं भक्त्या देवं पृथक् पृथक्” ।इति भविष्योत्तरीयान्मध्याह्नव्यापिनी तिथि-र्ग्राह्येति वाच्यं । पूर्व्वाह्नो वै देवानामिति श्रुत्या-दिभिः पूर्व्वाह्ने दैवकृत्यविधानात् । विध्यसम-भिव्याहृतार्थवादेन तद्बाधायोगात् किन्तु तस्यैवगौणकालबोधकं तत् । कालमाधवीयोऽप्येवं ।भविष्येऽपि पूजाविधायको मध्याह्नो नोक्तः ।यथा, --“कृत्वा दर्भमयानन्तं वारिधान्यां निवेश्य च ।पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥
चतुर्द्दशफलैर्मूलैर्जलजैः कुसुमैरपि ।यवगोधूमशालीनां चूर्णेनैकतरस्य च ॥
कृत्वा पूपद्वयं तस्मै दद्यादेकं घृतान्वितं ।स्वयमेकन्तु भुञ्जीत करे बद्ध्वा सुडोरकं ॥
चतुर्दशग्रन्थियुक्तं कुङ्कुमेन विलेपितं ।सुविन्यस्तं विष्णु नामप्रतिग्रन्थिसमन्वितं ।चतुर्दशसूत्रमयं सूत्रं कार्पासमेव च” ॥
* ॥
पूजाडोरकबन्धनमन्त्रस्तु रत्नाकरे, --“अनन्तसंसारमहासमुद्रेमग्नान् समभ्युद्धर वासुदेव ।अनन्तरूपिन् विनियोजयस्वअनन्तरूपाय नमो नमस्ते” ॥
इति मन्त्रमुक्त्वा ।“अनेन डोरकं बद्ध्वा भोक्तव्यं सुस्थमानसैः” ।इत्यर्द्धं भविष्योत्तरीयं कालकौमुद्यां लिखित-मिति ॥
* ॥
तथा, --“पापोऽहं पापकर्म्माहं पापात्मा पापसम्भवः ।त्राहि मां पुण्डरीकाक्ष सर्व्वपापहरो भव ॥
अद्य मे सफलं जन्म जीवितञ्च सुजीवितं ।यत्तवाङ्घ्रियुगाब्जाग्रे मूर्द्धा मे भ्रमरायते” ॥
इत्याभ्यां नमस्कुर्य्यात् । अनन्तकथामप्यत्र शृ-ण्वन्ति । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥
* ॥
* ॥
अथप्रयोगः । आचम्य स्वस्तिवाच्य सङ्कल्पं कुर्य्यात्, --“अद्य भाद्रे मासि शुक्ले पक्षे चतुर्दश्यां तिथा-वारभ्य अमुकगोत्रः श्रीअमुकः धनधान्यपुत्त्र-पौत्त्राद्यनवच्छिन्नसन्ततिप्राप्तिकामः श्रीविष्णु-प्रीतिकामो वा चतुर्दशवर्षपर्य्यन्तं भगवदनन्त-भट्टारकपूजाचतुर्दशग्रन्थियुक्तडोरकरमूलबन्धन-कथाश्रवणब्राह्मणसं प्रदानकातपसिततण्डुलप्रस्थ-द्वयघटितपूपार्द्ध्वोपकल्पनतदर्द्धात्मकर्तृकभोजन-रूपमनन्तव्रतमहं करिष्ये” इति सङ्कल्प्य सूक्तंपठेत् ॥
* ॥
ततो गुण्डिकया अष्टदलपद्मं निर्म्मायतन्मध्ये घटमारोप्य शालग्रामं वा चतुर्दिक्षुध्वजां निवेश्य यथोक्तविधिना गणेशनवग्रहदिक्-पालशिवदुर्गालक्ष्मीनारायणपूजां कृत्वा शक्रं ध्या-येत्, -- “ओँ महेन्द्रं मत्तैरावतस्कन्धस्थं सहस्रनय-नोज्ज्वलं । मणिकाञ्चनघटितनानालङ्कारभूषितंवज्रहत्तं शच्यन्वितं देवगन्धर्व्वगणैर्वृतं मुनिगणैःस्तूयमानं” ॥
एवं ध्यात्वा महेन्द्राय नमः एवंकमेण संपूज्य प्रणमेत्, --“ओँ शक्रः सुरपतिश्चैव वज्रहस्तो महाबलः ।ऐरावतगजारूढः सहस्राक्षो नमोऽस्तु ते” ॥
ततो वृहत्पात्रे जलं संस्थाप्य हस्तं दत्त्वा समुद्र-मावाहयेत्, --ओँ गङ्गेचेत्यादिनावाह्य समुद्रं पूजयेत् ॥
* ॥
ततो भूतशुद्ध्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा अनन्तंध्यायेत्, --“ओँ दिव्यसिंहासनासीनं देवेशं गरुडध्वजं ।शुक्लवर्ण्णं चतुर्बाहुं नागयज्ञोपवीतिनं ॥
शङ्खचक्रगदापठ्मधरं पीताम्बरं विभुं ।श्रिया वाण्या च संश्लिष्टं किरीटादिसमुज्ज्वलं ॥
फणाशतसमायुक्तं जगन्नाथं जगद्गुरुं ।अनन्तं चिन्तयेद्देवं नारदाद्यैरुपस्तुतं” ॥
एवं ध्यात्वा स्वशिरसि पुष्पं दत्वा मानसोपचारैःसंपूज्य अर्घ्यं संस्थाप्य ।आं हृदयाय नमः एवं षडङ्गानि विन्यस्य पुन-र्ध्यात्वावाहयेत् ।“ओँ आगच्छानन्त देवेश पत्नीभ्यां बाहनान्वित ।गन्धर्व्वादिगणोपेत सान्निध्यमिह कल्पय” ॥
ततः पूजयेत् ।पाद्यं गृहीत्वा, --“ओँ पाद्यं गृहाण देवेश सुरासुरमनोहरं ।तुष्टो मे भव देवेश नरसिंह नमोऽस्तु ते” ॥
अर्घ्यं गृहीत्वा, --“अर्घ्यं गृहाण देवेश सुगन्धिकुङ्कुमान्वितं ।दूर्व्वाक्षतसमायुक्तं नमस्ते विश्वमूर्त्तये” ॥
आचमनीयं गृहीत्वा, --“ओँ इदमाचमनीयन्ते दिव्यतोयोद्भवं प्रभो ।भक्त्या दत्तं मयानन्त नमस्ते पन्नगाधिप” ॥
एवं मधुपकं पुनराचमनीयं स्नानीयं वस्त्रयुग्मञ्चदद्यात् ॥
* ॥
गन्धः, --“ओँ गन्धोऽयं देवदेवेश कुड्कुमागुरुसम्भवः ।यथाशक्त्या मया दत्तो देवेश प्रतिगृह्यतां” ॥
पुष्पं, --“ओँ पुष्पं गृहाण भोऽनन्त सुगन्धिद्रव्यमुत्तमं ।पद्मनाभ नमस्तेऽस्तु कुशलं कुरु सर्व्वदा” ॥
धूपः, --“ओँ धूपोऽयं ते महाभाग दशाङ्गोऽगुरुणा सह ।मया दत्तः प्रभो विष्णो गृह्यतां सुरनायक” ॥
दीपः, --“ओँ दीपं गृहाण भोऽनन्त जाज्ञ्वल्यमानमद्भतं ।त्वं गृहाण सदा देव रक्ष मां घोरसागरात्” ॥
यज्ञोपवीतं, --“ओँ ऋग्यजुःसाममन्त्रेण त्रिवृत्तं पठ्मयोनिना ।सावित्रीग्रन्थिसंयुक्तमुपवीतं तवानघ” ॥
नैवेद्यं, --“ओँ नानाभक्ष्यसमायुक्तं चतुर्द्दशफलैर्युतं ।भक्त्या सम्पादितं देव सपूपं गृह्यतां विभो” ॥
* ॥
ततो बलभद्रं संपूज्य स्तुतिं कुर्य्यात्, --“ओँ बलभद्रं महात्मानं हलिनं लाङ्गलायुधं ।कादम्बरीमदोन्मत्तं नमामि बलदेवकं” ॥
तत आवरणदेवताः पूजयेत् ।ओँ गणेशाय नमः । एवं लोकपालेभ्यः । नव-ग्रहेभ्यः । अष्टवसुभ्यः । एकादशरुद्रेभ्यः । द्वादशा-दित्येभ्यः । अनन्तादिनागेभ्यः । मत्स्यादिदशाव-तारेभ्यः । मासेभ्यः । ऋतुभ्यः । वत्सरेभ्यः ।धर्म्माय । अधर्म्माय । ज्ञानाय । अज्ञानाय ।वैराग्याय । अवैराग्याय । ऐश्वर्य्याय । अनैश्वर्य्याय ।शिवाय । दुर्गायै । पृथिव्यै । गङ्गायै । यभुनायै ।महालक्ष्म्यै । सरस्वत्यै । गरुडाय । शङ्खाय । चक्राय ।गदायै । पद्माय । कौस्तुभाय । सूर्य्यमण्डलाय ।सोममण्डलाय । वह्निमण्डलाय । वायुमण्डलाय ।सर्व्वेभ्यो देवेभ्यः । सर्व्वाभ्यो देवीभ्यः ॥
* ॥
ततः स्तुतिं पठेत्, --“ओँ अनन्तसंसारमहासमुद्रेमग्नं समभ्युद्धर वासुदेव ।अनन्तरूपिन् विनियोजयस्वअनन्तरूपाय नमो नमस्ते ॥
नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्त्तयेसहस्नपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वतेसहस्रकोटीयुगधारिणे नमः ॥
हृदिस्थं सर्व्वदेवानां इन्द्रियाणां गुणातिगं ।सर्व्वपापहरं देवं प्रणमामि जनार्द्दनं ॥
अनन्तरूपेण बिभर्षि पृथ्वींअनन्तलक्ष्मीं विदधासि तुष्टः ।अनन्तभोगान् प्रददासि तुष्टःअनन्तमोक्षं पुरुषे प्रहृष्टः ॥
प्रणमामि हृषीकेशं वासुदेवं जगद्गुरुं ।सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्त्तारं प्रणमाम्यहं ॥
राक्षसानामरिं नौमि नौमि दैत्यविमर्द्दकं ।जगतां हितकर्त्तारं नौमि पङ्केरुहेक्षणं ॥
जन्मजन्मकृतं यच्च बाल्ययौवनवार्द्धके ।वृद्धिमाप्नोतु तत् पुण्यं पापं हर हलायुध ॥
भक्तिहीनं क्रियाहीनं मन्त्रहीनं यदर्च्चितं ।यथोद्दिष्टासिमां पूजां परिपूर्णां कुरुष्व मे ॥
पापोऽहं पापकर्म्माहं पापात्मा पापसम्भवः ।त्राहि मां पुण्डरीकाक्ष हरे संसारसागरात्” ॥
ततो घटस्थजलेन संप्रोक्ष्य करमूले डोरकंसमर्पयेत् ।“ओँ इदं डोरमनन्ताख्यं चतुर्द्दशगुणात्मकं ।सर्व्वदेवमयं बिष्णो स्वकरे धारयाम्यहं” ॥
ततो भोज्यमुत्सृजेत् ॥
* ॥
ततः कथां शृणुयात् ।यथा, --अरण्यवासमुषितो युधिष्ठिरनृपो वशी ।प्राप्तस्त्रैलोक्यनाथेन कृष्णेन परमात्मना ॥
कथोकथनं जातं तयोस्तत्र प्रियाप्रियं ।विशेषेण च गोविन्दं पप्रच्छ च युधिष्ठिरः ॥
* ॥
युधिष्ठिर उवाच ।केन व्रतेन देवेश वाञ्छितं प्राप्यते फलं ।निष्पापाः सकला लोकाः भवन्ति जन्मजन्मनि ॥
* ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।अस्ति व्रतमनन्ताख्यं यत्कृतं सुरसद्मनि ।इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च तन्मे कथयतः श्टणु ॥
शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यां मासि भाद्रपदे तथा ।तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्व्वपापं प्रणश्यति ॥
* ॥
युधिष्ठिर उवाच ।कृष्ण कोऽयं त्वयाख्यातो योऽनन्त इति संज्ञितः ।कोऽयं शेषश्च नागश्च अनन्तस्तक्षकः स्मृतः ॥
परमञ्चोत्तमं वापि उताहो ब्रह्म उच्यते ।क एषोऽनन्तसंज्ञो वै तन्मे ब्रूहि जनार्द्दन ॥
* ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।अनन्त इत्यहं पार्थ मम रूपं निबोध तत् ।आदित्यगतिरूपेण यः काल उपपद्यते ॥
कलाकाष्ठामुहूर्त्तादिदिनरात्रिव्यवस्थया ।पक्षो मास ऋतुर्व्वर्षं युगकल्पव्यवस्थया ॥
सोऽहं कालोऽवतीर्णोऽस्मि भुवो भारावतारणात् ।दानवानां विनाशाय वसुदेवतनूद्भवं ॥
अनन्तं विद्धि मां पार्थ कृष्णं विष्णुं हरिं शिवं ।ब्रह्माणं भास्करं शेषं सर्व्वव्यापिनमीश्वरं ॥
प्रत्ययार्थं मया पार्थ विश्वरूपं निबोध तत् ।पूर्व्वमेव महाबाहो योगिध्येयमनुत्तमं ॥
* ॥
यधिष्ठिर उवाच ।अनन्तव्रतमाहात्म्यं विधिं विधिविदां वर ।किं पुण्यं किं फलं तस्य अनुष्ठानञ्च तस्य किं ॥
केन वा तत्कृतं पूर्व्वं लोके केन प्रकाशितं ।तत्सर्व्वं बहु विस्तार्य्य ब्रूहि नारायण प्रभो ॥
* ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।आसीत्पुरा कृतयुगे सुमन्तुर्नाम वै द्विजः ।वशिष्ठगोत्रजो विद्वान् शीलवान् विजितेन्द्रियः ॥
पत्नी तस्याभवद्दीक्षा सती सत्यव्रते स्थिता ।चारित्रशीलसम्पन्ना सुरूपा भृगुवंशजा ॥
तस्याः कालेन संजाता दुहिता सर्व्वलक्षणा ।शीला नाम्ना सुशीला सा वर्द्धते पितृवेश्मनि ॥
माता तस्यास्तु कालेन ज्वरदाहप्रपीडिता ।समागत्य नदीतोये मृता स्वर्गपुरं ययौ ॥
कृतं सुमन्तुना तस्याः कर्म्म यत् पारलौकिकं ।ततः सुमन्तुः संत्यज्य दुःखं शोकं क्रमात् पुनः ।नापत्नीको गृही धर्म्मं कर्त्तुमर्हति वै क्वचित् ।इति सञ्चिन्त्य मनसा विवाहोत्सुकमानसः ॥
देवलस्य मुनेः कन्यां कर्कशां परिणीतवान् ।सा कर्कशातिदुःशीला सदा निष्ठुरभाषिणी ॥
कोपना प्रतिकूला च निर्ल्लज्जा कलहप्रिया ।अदक्षा गृहकृत्येषु दक्षा भोजनकर्म्मणि ॥
कलहेन तु सन्तुष्टा रुष्टा बन्धुजनान् प्रति ।सा तु शीला पितुर्गेहे वर्द्धिता च दिने दिनेकरोति सखिभिः सार्द्धं शिशुक्रीडामनुत्तमां ।गृहान्तरस्थलद्वारदेहलीतोरणादिषु ॥
चतुरङ्गकवर्णैश्च रक्तपीतसितासितैः ।स्वस्तिकं पठ्मशङ्खौ च मण्डयन्ती पुनः पुनः ॥
कुर्व्वन्ती प्रत्यहं बाला देवतातिथिपूजनं ।गृहकृत्ये सदा दक्षा पितुरत्यन्तवल्लभा ॥
कालेन कियता विप्रस्तां दृष्ट्वा यौवनोद्गतां ।कस्मै देया मया कन्या इति चिन्तान्वितोऽभवत् ॥
ततो दैववशात्तत्र कौण्डिन्यः समुपागतः ।मुनिश्रेष्ठो महाभागः कुलीनो धर्म्मतत्परः ॥
मनसा चिन्तयामास सुमन्तुः सुतपाः सुधीः ।अस्मै भाग्यवशाच्छीला प्रतिपाद्या प्रयत्नतः ॥
इति कृत्वा मतिं विप्रो ददौ कन्यां शुभे दिने ।कन्यामलङ्कृतां साध्वीं शीलां चन्द्रनिभाननां ॥
गृह्योक्तवेदविधिना विवाहमकरोत्तदा ।ततो होमादिकं कर्म्म समाप्य समये मुनिः ॥
सुमन्तुः कर्कशां प्राह जामात्रे देहि दक्षिणां ।सफलं कुरु मे दानं प्रिये मुनिकुलोद्भवे ॥
दक्षिणारहितं कर्म्म निष्फलं जायते यतः ।सा तु तद्वचनं श्रुत्वा कर्कशा कुपिताभवत् ॥
सुमन्तुं भर्त्सयामास कर्कशैर्व्वचनैः पतिं ।अलङ्कारं समानीय स्वकीयञ्चापि बन्धनं ॥
निक्षिप्य निभृते स्थाने कर्कशान्यगृहं ययौ ।सुमन्तुश्चातिदीनात्मा लज्जितश्चाभवत्तदा ॥
यत्किञ्चिदर्थयोग्यञ्च द्रव्यमानीय यौतुकं ।जामात्रे प्रददौ विप्रः परिचार्य्य पुनः पुनः ॥
ततो विवाहं निर्व्वर्त्त्य कौण्डिन्योऽपि निजाश्रमं ।गोयाने तां समारोप्य शीलामादाय वै ययौ ॥
ततः सा पथि गच्छन्ती शीला चन्द्रनिभानना ।मध्याह्ने भोज्यवेलायां समुत्तीर्य्य सरित्तटे ॥
ददर्श शीला नारीणां समूहं व्रतचारिणां ।पुंसां वृन्दञ्च तत्रैव रक्तपीतास्बरासनं ॥
चतुर्द्दश्यामर्चयन्तं भक्त्यानन्तं पृथक् पृथक् ।दृष्ट्वा समूहं नारीणां सती पप्रच्छ सादरं ॥
विनयावनता साध्वी प्रणिपत्य सुरेश्वरं ।किमिदं क्रियते कार्य्यं भवतीभिस्तदुच्यतां ॥
* ॥
स्त्रिय ऊचुः ।भाद्रे मासि सिते पक्षे उत्थिते वासवध्वजे ।आराधिते महेन्द्रे च ध्वजाकारासु यष्टिषु ॥
नत्वा सरसि यः स्नात्वा अनन्तार्च्चनमारभेत् ।कृत्वा दर्भमयं देवं वारिवाजसमन्वितं ॥
अनन्तं देवदेवेशं चतुर्ब्बाहुं किरीटिनं ।अतसीपुष्पसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणं ॥
शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गं विविधायुधधारिणं ।एह्येहि भगवन् कृष्ण तव यज्ञः प्रवर्त्तते ॥
वारिधान्यां तथानन्तं भगवन्तं नियोजयेत् ।मण्डले पुष्पनैवेद्यं धूपवस्त्रानुलेपनं ॥
दत्त्वा च पूजयेद्भक्त्या अनन्तं विश्वरूपिणं ।पिष्टकार्थं व्रीहिचूर्णं यवगोधूमयोश्च वा ॥
एतेषां प्राप्यते यत्तु तद्ग्राह्यं प्रस्थसंज्ञितं ।अर्द्धं विप्राय दातव्यमर्द्धमात्मनि योजयेत् ॥
पूजयित्वा तथा देवं गन्धपुष्पैर्यथाक्रमं ।श्रुत्वा कथां ततस्तस्य कुङ्कमाक्तं सुडोरकं ॥
चतुर्द्दशग्रन्थियुक्तं नारी वामकरे न्यसेत् ।पुमांस्तु दक्षिणे बाहौ तदानन्तं प्रपूजयेत् ॥
निर्व्वर्त्त्य पूजां देवस्य पूपं भुक्त्वा यथासुखं ।विसृज्य दक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य च यथासुखं ॥
शीला श्रुत्वा वचस्तासां यथा ताभिरुदाहृतं ।व्रतं चकार सा बाहौ बद्ध्वा डोरकमुत्तमं ॥
पूपप्रस्थञ्च सा कृत्वा भुक्त्वा चैव तथैव च ।पुनर्जगाम तेनैव गोरथेन समन्विता ॥
तेनानन्तप्रसादेन गृहं गोधनसङ्कुलं ।तदाश्रमं श्रिया युक्तं धनधान्यसमन्वितं ॥
विविधातिथिसम्पूर्णं नानारत्नैर्विभूषितं ।वराश्वमत्तमातङ्गमहिषैर्गोधनान्वितं ॥
शीला च मणिकाञ्चीभिर्मुक्ताभरणभूषिता ।दिब्याङ्गी शीलसम्पन्ना सावित्रीप्रतिमा यथा ॥
कदाचिदुपविष्टा सा वह्निकुण्डं समागता ।कौण्डिन्योऽपि विशेद्रोषात् दृष्ट्वा डोरमनन्तकं ।शीलायाः करमूले च बद्धमेव प्रयत्नतः ।पप्रच्छ क्रोधवचसा भृकुटीकुटिलं मुखं ॥
किमिदं डोरकं हस्ते बद्ध्वा भार्य्येऽत्र तिष्ठसि ।प्रमेयः कस्य देवस्य दुर्ब्बुद्धे ब्रूहि सत्वरं ॥
* ॥
शीलोबाच ।अनन्तं देवदेवस्य प्रमेयं डोरकं शुभं ।करे बद्धं विधानेन श्टणु मे वचनं प्रभो ॥
प्रसादाद् यस्य देवस्य भुङ्क्ते सुविपुलं धनं ।न जानासि कथं नाथ तदेवं जगदीश्वरं ॥
शीलावाक्यं ततः श्रुत्वा कौण्डिन्यः कुपितोऽभवत् ।कोऽसावनन्तसंज्ञो वै न श्रुतोऽपि वरानने ॥
इत्युक्त्वाकृष्य कुपितो भुजाड्डोरमनन्तकं ।क्षिप्तं ज्वालाकुले वह्नौ निर्भर्त्स्य बहुधा प्रियां ॥
ततः सा संभ्रमात् शीला हाहा कृत्वा प्रधाविता ।वह्नेः सूत्रं समादाय क्षीरभध्ये ततोऽक्षिपत् ॥
ततस्तया करे वामे पुनर्बद्धं सुडोरकं ।अनन्ताक्षेपदोषेण दारिद्र्यं पतितं गृहे ॥
न कैश्चित् वर्ण्यते लोकैः सोऽपि विप्रो युधिष्ठिर ।गात्रे मलिनता प्राप्ता चक्षुर्निद्रां तथैव च ॥
शून्यानि गृहरूपाणि दग्धानि वह्निना क्वचित् ।निरीक्ष्य स्वपुरं विप्रश्चिन्तयामास चेतसा ॥
अथ शीला विवर्णा सा दुःखिता पतिदोषतः ।विचचार पुरीं सर्व्वां शून्यागारसमन्वितां ॥
अथ कौण्डिन्यविप्रस्य संजाता बुद्धिरुत्तमा ।ममापि दुष्कृतं कर्म्म कृतं वा मे विगर्हितं ॥
अनन्ताक्षेपदोषेण ममापि गतिरीदृशी ।अनन्तं यत्र पश्यामि तत्र यास्यामि दुर्म्मतिः ॥
ततो जगाम कौण्डिन्यो वनं व्याघ्रादिसङ्कुलं ।व्रतस्यान्वेषणं कर्त्तुं पादौ द्रष्टुं तथा हरेः ॥
विह्वलः स ययौ मार्गे जनजन्तुविवर्ज्जिते ।तत्रापश्यच्च तं वृक्षं फलपुष्पसमन्वितं ॥
वर्ज्जितं पक्षिसङ्घातैः कीटैश्चैव विशेषतः ।तमपृच्छत् त्वयानन्तः क्वचिद्दृष्टो महाद्रुम ॥
स चोवाच महाबृक्षो नानन्तं वेद्मि भो द्विज ।ततो गच्छन् ददर्शाग्रे तृणमध्ये सवत्सिकां ॥
तृणमध्ये प्रधावन्ती न खादति न जिघ्रति ।हे महाधेनुके ब्रूहि किमनन्तस्त्वयेक्षितः ॥
सवत्सा तमुवाचाथ नानन्तं वेद्मि हे द्विज ।ततो गच्छन् ददर्शाग्रे वृषश्रेष्ठं वने स्थितं ॥
तमपृच्छदयं विप्रः अनन्तो वीक्षितस्त्वया ।वृषभस्तमुवाचेदं विषण्णं ब्राह्मणं प्रति ॥
यद्यनन्तमहं जाने तदा मे गतिरीदृशी ।ततो व्रजन् ददर्शाग्रे गर्द्दभं कुञ्जरं तथा ॥
नानामायाप्रचरन्तं मदगर्ज्जनदर्पितं ।स तं दृष्ट्वा द्विजोऽपृच्छदनन्तं दृष्टवान् किमु ॥
प्रत्युत्तरमुवाचेदं नानन्तं वेद्मि हे द्विज ।ततो व्रजन् ददर्शाग्रे रम्यं पुष्करिणीद्वयं ॥
अन्योन्यजलसंघातैर्व्वोचिभिरुपशोभितं ।शुभैः कुमुदकह्लारैः कमलोत्पलशोभितं ॥
भ्रमरैश्चक्रवाकैश्च हंसकारण्डवैर्युतं ।तमपृच्छत् द्विजोऽनन्तो भवतीभ्याञ्च लक्षितः ॥
पुष्करिण्यावूचतुस्तं न जानीवो हरिं क्वत्तित् ।निपपात ततो विप्रो हाहा कृत्वा रुदन् भुवि ॥
किं करोमि क्व गच्छामि कथं पश्यामि तं विभुं ॥
* ॥
ततः कृपालुहृदयो देबेशो देवपूजितः ॥
तत्क्षणाद्भगवान् विष्णुर्द्विजप्रत्यक्षमागतः ।वृद्धब्राह्मणरूपेण प्रोवाच वचनं द्विजं ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रेन्द्र त्यज दुःखं सुखी भव ।अनन्तं दर्शयिष्यामि कृष्णं विष्णुं हरिं शिवं ॥
ब्राह्मणं तं समादाय पातालवर्त्मना पुरीं ।तां पुरीं दर्शयामास ततश्चान्तर्द्दधे द्विजः ॥
स तां ददर्श कौण्डिन्यः पुरीं त्रैलोक्यदुर्ल्लभां ॥
दिव्यनारीनरैर्युक्तां मणिरत्नविभूषितां ॥
सुवर्णरचितां सर्व्वां वेष्टितां तक्षकादिभिः ।तत्रापश्यत् स कौण्डिन्यो देवदेवमनन्तकं ॥
बिश्वरूपं जगन्नाथं चतुर्ब्बाहुं किरीटिनं ।शङ्खचक्रगदापठ्मधारिणं गरुडध्वजं ॥
दक्षिणे विलसल्लक्ष्मीं वामे क्रीडत्सरस्वतीं ।सप्तफणासमायुक्तं दिव्यसिंहासनेस्थितं ॥
एवं रूपं जगन्नाथं दृष्ट्वा भक्त्या स्तुतिः कृता ।जगाम भूमौ शिरसा अनन्तस्य समीपतः ॥
नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्त्तयेसहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वतेसहस्रकोटीयुगधारिणे नमः ॥
अज्ञानेन मया देव यत् कृतं पापकर्म्मणा ।तत्सर्व्वं कृपया शंस क्षमस्व मधुसूदन ॥
* ॥
अथ कौण्डिन्यविप्रस्य स्ततिं श्रुत्वा जनार्द्दनः ।प्रसन्नो भगवान्देवश्चानन्तोऽनन्तरूपधृक् ॥
कथं मे प्रियमाख्यातमिहागच्छेति भूसुर ॥
* ॥
अनन्त उवाच ।तुष्टोऽहं ब्राह्मणश्रेष्ठ भक्त्या तव विशेषतः ।वरं गृहाण विप्रेन्द्र तुष्टोऽस्मि त्यज विस्मयं ॥
* ॥
कौण्डिन्य उवाच ।स्वकर्म्मफलभोगेन यां यां योनिं व्रजाम्यहं ।तस्यां तस्यां हृषीकेश हरिभक्तिर्दृढास्तु मे ॥
अतिप्रमादान्मोहाद्वा यन्मया दुष्कृतं कृतं ।तदागः क्षम्यतां नाथ प्रणमामि पुनः पुनः ॥
श्रुत्वानन्तस्तु तद्वाक्यं ददौ तस्मै वरत्रयं ।दारिद्रनाशनं धर्म्मं विष्णुलीकं तथाक्षयं ॥
* ॥
कौण्डिन्य उवाच ।पूर्णो मनोरथो देव मम चाद्य विशेषतः ।किञ्चित् पृच्छामि देवेश तन्मे ब्रूहि जगत्पते ॥
कश्चूतः को वृषः का गौः किन्तत् पुष्करिणीद्वयं ।कः खरः कुञ्चरः को वा को वा वृद्धद्विजोत्तमः ॥
कृपया कथयस्वाद्य पथि दृष्टो मया विभो ।श्रीअनन्त उवाच ।यश्चाम्रवृक्षो दृष्टो हि विप्रो विद्यासु गर्व्वितः ।उपस्थिताय शिष्याय विद्यां यस्मान्न दत्तवान् ॥
तेन कर्म्मविपाकेन वृक्षत्वं प्राप्य तिष्ठति ।वृषभो यस्त्वया दृष्टो लोभकर्म्मकृतः पुरा ॥
दत्तं पर्य्युषितं द्रव्यं स्वादु भुक्तं स्वयं यतः ।वृषभत्वं समासाद्य ततस्तिष्ठति निर्ज्जने ॥
विप्राय वसुधां दत्त्वा निष्फलां शस्यवर्ज्जितां ।तेनासौ गोत्वमासाद्य तृणमध्ये प्रधावति ॥
धर्म्माधर्म्मौ विजानीयाद्यत्तत् पुष्करिणीद्वयं ।गर्द्दभोऽज्ञानसम्पन्नः कुञ्जरो मदगर्व्वितः ॥
ब्राह्मणोऽसावनन्तोऽहं यस्त्वया दर्शितो मुने ।एतत्ते कथितं सर्व्वं गच्छ विप्र निजाश्रमं ॥
पुनः समृद्धिस्ते विप्र भविष्यति न संशयः ।भुक्त्वा भोगांश्च विपुलान् संप्राश्यसि महत् पदं ॥
इति दत्त्वा वरं तस्मै तत्रैवान्तरधीयत ।कौण्डिन्योऽपि गृहं तत्वा करोति व्रतमुत्तमं ॥
अनन्ताख्यं महापुण्यं वर्षाणाञ्च चतुर्द्दशं ।शीलया सह धर्म्मात्मा सुखं भुक्त्वा मनोरथान् ॥
विष्णुलोकं समासाद्य रराज शीलया सह ।अनन्ताख्यव्रतेनेह समाप्तेनैव पार्थिव ॥
सर्व्वपापविनिर्म्मुक्ता यास्यन्ति परमां गतिं ।एवमेवं हि नियमात् स्त्रियोऽनन्तव्रतान्नृप ॥
पुत्त्रपौत्त्रधनैर्युक्ता भुक्त्वा भोगान् मनोरथान् ।विष्णुलोकमाप्नुवन्ति यावच्चन्द्रदिवाकरौ” ॥
इति भविष्यपुराणे अनन्तव्रतं समाप्तं ॥