| YouTube Channel

अन (ana)

 
शब्दसागरः
English
अन (-घ) r. 2d. cl. (अनिति) Also of 4th cl. (ङ) (अन्यते) To breathe, to
live. See अण.
Capeller Eng
English
1 अन
pron.
 stem of 3^d
pers.
2 अन॑
m.
 breath, spiration.
Spoken Sanskrit
English
अन - ana -
ind.
 - this [ 3rd person pronoun ]
तार्तीय - tArtIya -
adj.
 - the 3rd
तार्तीयीक - tArtIyIka -
adj.
 - the 3rd
तृतीय - tRtIya -
adj.
 - the 3rd
तृतीयक - tRtIyaka -
adj.
 - the 3rd
तृतीयदिवस - tRtIyadivasa -
m.
 - 3rd day
तृतीय - tRtIya -
adj.
 - 3rd part
तृतीय - tRtIya -
f.
 - 3rd case
त्रिभाग - tribhAga -
m.
 - 3rd part
तृतीयांश - tRtIyAMza -
m.
 - 3rd part
त्र्यंश - tryaMza -
m.
 - 3rd part
तार्तीय - tArtIya -
n.
 - 3rd part
तृतीयस्वर - tRtIyasvara -
n.
 - 3rd tune
तृतीयप्रकृति - tRtIyaprakRti -
f.
 - 3rd nature
ल - la - 3rd semivowel
व - va - 3rd semivowel
तार्तीयीकता - tArtIyIkatA -
f.
 - being the 3rd
द्व्यहात्यासम् - dvyahAtyAsam -
ind.
 - every 3rd day
तृतीयेन - tRtIyena -
ind.
 - at the 3rd time
तृतीयभिक्षा - tRtIyabhikSA -
f.
 - 3rd part of alms
Wilson
English
अन (घ) r. 2d cl. (अनिति) Also of 4th cl. (ङ) (अन्यते)
To breathe, to live See अण.
Apte
English
अनः [anḥ], [अन्-अच्] Breath, respiration
प्राणो$पानो व्यान उदानः समानो$नः इत्येतत्सर्वं प्राण इति Bṛ.
Up.*
 1.5.3. [cf.
L.
 animus,
Gr.
 anemos]. अनः प्राणयुते$पि स्यात् । Nm.
Apte 1890
English
अनः [अन्-अच्] Breath, respiration
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽनः इत्येतत्सर्वं प्राण इति Bṛ. Up. [cf. L. animus, Gr. anemos].
Monier Williams Cologne
English
1. अन्-, occasionally अन-, (before a vowel) the substitute for 3. अ, or अ privative.
अन॑ b
m.
 breath, respiration,
ŚBr.
ChUp.
Monier Williams 1872
English
अन, अस्, m. breath, spiration.
Macdonell
English
अन 1. an-á,
m.
 breath.
अन 2. ana, prn. of 3rd prs. this (in anena, 🞄anayā, anayoḥ).
Goldstucker
English
I. अन ind. Not. E. g. अनोपमा ते बुद्धिः, explained by a
commentator: ‘thy intellect is unequalled’. See also अना,
and comp. अनानुकृत्य, अनानुद &c.
II. अन. Considered by some as a substitute of इदम् in some
cases
viz. अनेन, अनया and अनयोः. See इदम् and अन्.
III. अन m. (-नः) Spiration
it is explained as the action
which is common to the five vital airs प्राण, अपान, उदान,
व्यान and समान (qq. vv.). Compare अनिल. E. अन्, kṛt
aff. अच्.
Benfey
English
अन अन, cf. इदम्।
Apte Hindi
Hindi
अनः
वि* - अन्+अच्
"साँस, प्रश्वास"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अन
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಣವಾಯು / ಶ್ವಾಸ / ಉಸಿರು
निष्पत्तिः - > अन (प्राणने) “अच्” (३-१-१३४) ।
व्युत्पत्तिः - > अनिति |
Bopp
Latin
अन stirps demonstrativa defect. v. gr. 270. (lith. ana-s vel
an'-s ille fem. ana, slav. on, ona, ono v. gr. comp. 372
gr. ἄν, ἀνά, ἐν, ἔν-ϑα, ἔν-ϑεν, εἰ-ς
lat. an, in
goth.
ana (nostrum an) in, fortasse etiam ana-ks subito, slav.
na in, supra. V. gr. comp. 372. 373.).
Edgerton Buddhist Hybrid
English
an-a-, double neg. prefix, = a(n)-, as in Pali (CPD). In Mv 〔i.14.10〕 (gambhīro) 'nasamuttaro (see samuttara
Senart assumes na used in comp.)
anaparāmṛśant (q.v.)
and Mmk 〔53.21〕 an-a-patnīkam, one who has no wife (after this a word has been lost from the text
it must have named the place where the appropriate ceremony, to get a wife, was performed, as in the surrounding parallel phrases).
Lanman
English
aná, pron. stem, see idam.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 अन्
मूलधातुः:
 अन
धात्वर्थः:
 प्राणने
गणः:
 अदादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 अनिति
धातुः:
 अन्
मूलधातुः:
 अन
धात्वर्थः:
 प्राणने
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 अन्यते
Abhyankara Grammar
English
अन substitute for the affix यु ( युच्, ण्युट् ल्युट्, ल्यु, ट्यु, ट्युल् and others of which only यु remains), cf. युवो- रनाकौ P.VII.1.1 e. g. कारणा, हारणा, करणम्, हरणम्, नन्दनः, सायंतनम् etc.
धातुप्रदीपः
Sanskrit
अनँ अन च
- प्राणन इत्यपेक्षते । प्राणिति । प्राण प्राणिणत् । प्राणिणिषति । अपानः । प्राणितः ।। 61 ।।
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अन
अन, शताङ्ग, शकट
अनः शताङ्गः शकटः स्यन्दनः कथ्यते रथः ।
verse 2.1.1.444
page 0051
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अन घ लु प्राणने । जीवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
घ लु अनिति लोको जीवति इत्यर्थः । इति दुर्गा-दासः ॥
अन ङ य प्राणने । जीवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
य ङ अन्यते । इति दुर्गादासः ॥
अनः [स्]
क्ली,
 (अनिति जीवत्यनेन जीविको-पायत्वात् अन् + असुन् ।) शकटं । इत्यमरः ॥
(यथा मनुः, --“होता वापि हरेदश्वमुद्गाता चाप्यनःक्रये” ।)अन्नं । इत्युणादिकोषः ॥
जननी । जन्म । जन्मी ।इति कोषान्तरं ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अन जीवने अदा०
पर०
 अक० सेट् । अनिति आनीत् । घञ्आनः, अच् अनः, ल्युट् अननम् । आनयति अनिनिषति ।क्विप् अत् “सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति विश्वे च-नेदना ऋ० ४३०, ३, अना प्राणेनेति भा० छा० उप०“यद्येष आकाश आनन्दो न स्यात् कोह्येवान्यात्?कः प्राण्यात्? इति श्रुतिः “प्राणिवस्तव मानार्थमिति”भट्टिः । प्राद्युपसर्गतोविशेषगत्यर्थता । प्र + प्राग्गतौ, प्राणःअप + अधोगतौ अपानः, उद् + उर्द्ध्वगतौ उदानः, वि +आ + विष्वग्गतौ व्यानः, सम् + समन्ताद्गतौ समानः । “यद्वैप्राणिति स प्राणः यदपानिति सोऽपानः” इति श्रुतिः ।जीवनं च प्राणधारणं तेन धात्वर्थगृहीतकर्मकत्वादकर्मकःयस्य संयोगात् देहनिर्म्माणमित्युक्तमधिष्ठानशब्दे । उप-सर्गनिमित्तात् हलन्तत्वेऽप्यस्य णत्वं प्राण् ।
अन जीवने दिवा० आत्म० अक० सेट् । अन्यते आनिष्ट ।
अन
पु०
 आ + नी--बा० ड पृ० आङी ह्रस्वः अन--बा० अच्वा । आनयने प्राणने च “प्राणोऽपानो व्यान उदानःसमानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण इति” बृ० उप० । “अथ प्राणउच्यते । प्राणो मुखनासिकसञ्चार्य्याहृदयवृत्तिः । प्रण-यनात् प्राणः । अपनयनान्मुत्रपुरीषादेरपानोऽधोवृत्तिः आ-नाभिस्थानः । व्यानो व्यानयनकर्मा, व्यानः प्राणापानयोःसन्धिर्वीर्य्यवत्कर्म्महेतुश्च । उदान उत्कर्षोर्द्ध्वगमनादिहेतुरा-पादतलमस्तकस्थान ऊर्द्ध्ववृत्तिः । समानः समं नयनाद्भुक्तस्यपीतस्य च कोष्ठस्थानोऽन्नपक्ता । अन इत्येषां वृत्तिविशेषाणांसामान्यभूता सामान्यदेहचेष्टासम्बन्धिनी वृत्तिरेवं यथोक्तंप्रणादिवृत्तिजातमेतत् सर्वं प्राण एवेति” भा० । प्राणे च “सहोवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति” यत्किञ्चिदिदमा श्वभ्यआ शकुनिभ्य इति होचुस्तद्धा एतदनस्यान्नमनो ह वै नामप्रत्यक्षमिति छा० उ० “स होवाच मुख्यः प्राणः, किं मेऽन्नंभविष्यतीति” मुख्यप्राणं प्रष्टारमिव कल्पयित्वा वागादीन्प्रतिवक्तॄनिव कल्पयन्ती श्रुतिराह । यदिदं लोकेऽन्नजातंसर्वप्रसिद्धमा श्वभ्य आ श्वभिः सह, आ शकुनिभ्यः सह शकु-निभिः सर्वं प्राणिनां यदन्नं तत्तवान्नमिति होचुर्वागादयइति । प्राणस्य सर्वमन्नं प्राणोऽत्ता सर्वस्यान्नस्येत्येवंप्रतिपत्तयेकल्पिताख्यायिकारूपाद्व्यावृत्य स्वेन श्रुतिरूपेणाह । तद्वै एत-द्यत्किञ्चिल्लोके प्राणिभिरन्नमद्यते अनस्य प्राणस्य तदन्नम् भा०
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
अनँ अन च
- चात् प्राणने प्रपूर्वः-प्राणिति प्राणीत् प्राणत् अनितेः (8419) इति णत्वम् अन्तः (8420)-प्राण् उभौ साभ्यासस्य (8421)-प्राणिणिषति कॄवॄजॄसि (उ0 310) इति नः-अन्नम् असुन् (द0 उ0 949)-अनः शकटम् अघ्न्यादिषु (गण0 उणादि 4112) अन्यः अनिदृशिभ्यां चित् (तु0 उ0 341) अनीकम् प्राणाद्या घञि
धातुवृत्तिः
Sanskrit
अनँ अन (अर्थः) च
( अनिति, अनितः, अनन्ति, अनिषि, अनिमि प्राणिति ) "अनितेः'' इत्युपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य अनितेर्नकारस्य णत्वम् अत्र केचित् "अन्त'' इति वक्ष्यमाणमत्राप्यपकृष्य सम्बद्ध्यसमीपवचनत्वं चाश्रित्य उपसर्गस्थनिमित्तसमीपभूतस्य अनितिनकारस्य णत्वमिति सूत्रार्थं वर्णयन्तो "येन नाव्यवधानम्' इति न्यायेन प्राणितीत्यादावेव णत्वमिच्छन्ति, न तु पर्यनिति इत्यनेकवर्णव्यवधाने ( प्राण, प्राणतुः प्राणिथ, प्राणिव प्राणिता प्राणिष्यति प्राणितु प्राणितात्, प्राणत् प्राण्यात् ) आशिषि, ( प्राण्यात्प्राण्यास्तां, प्राणीत् प्राणिष्टाम्, प्राणीः ) इडीडडागमाः पूर्ववत् ( प्राणिणिषति प्राणयति प्राणिणत् ) "उभौ साभ्यासस्य''इत्युपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्याभ्याससहितस्यानितेर्नकारयोर्णत्वमित्युभयत्र णत्वम् एतच्च सूत्रं ( पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने ) इत्यनाश्रित्योक्तम् आश्रिते हि परत्वाण्णत्वे पश्चाद् द्विर्वचनं स्यादिति किं सूत्रेण ( प्राणः ) "हलश्च'' इति करणे घञ् ( प्रा, प्राणौ, प्राणः, प्राणं, प्राणौ, प्राभ्यां) क्वौ पदसंज्ञायां नलोपः ( हे प्राण् ) इत्यत्र "न ङिसम्बुध्योः'' इति नलोपे निषिद्वे तस्य "पदान्तस्य'' इति णत्वनषेधं बाधित्वा "अन्तः'' इति णत्वम् उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य अनितेरन्तो नकारो णकारमापद्यत इति सूत्रार्थः 60
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अन प्राणने”@} 2 प्रपूर्वकोऽयं प्रायेण।
आनकः-निका, आनकः-निका, अनिनिषकः-षिका
अनिता-त्री, आनयिता-त्री, अनिनिषिता-त्री
अनन्-ती, 3 प्राणन् 4, आनयन्-न्ती, प्राणयन् 5 अनिनिषन्-न्ती
प्राणिष्यन्-ती-न्ती, प्राणयिष्यन्-ती-न्ती, 6 प्राणिणिषिष्यन्-न्ती-ती
प्राणयमानः, प्राणयिष्यमाणः
हे 7 प्राण्
प्रा- 8 प्राणौ-प्राणः
प्राणितम्-तः-तवान्
आनितम्-तः, अनिनिषितम्-तः-तवान्
9 प्राणः, प्राणः, अनिनिषुः, 10 प्राणिणिषुः, आनिनयिषुः
प्राणितव्यम्, प्राणयितव्यम्, प्राणिणिषितव्यम्
प्राणनीयम्, आननीयम्, अनिनिषणीयम्
प्राण्यम्, प्राण्यम्, प्राणिणिष्यम्
ईषदनः-दुरनः-स्वनः
अन्यमानः, आन्यमानः, अनिनिष्यमाणः
प्राणः 11, अपानः, व्यानः, उदानः, समानः, प्राणः, अनिनिषः
अनितुम्, आनयितुम्, अनिनिषितुम्
आन्तिः 12, प्राणना, अनिनिषा, आनिनयिषा
अननम्, प्राणनम्, आननम्, अनिनिषणम्
अनित्वा, आनयित्वा, अनिनिषित्वा
प्राण्य, प्राण्य, प्राणिणिष्य
प्राणम् २, अनित्वा २, प्राणम् २, आनयित्वा २, अनिनिषम् २, अनिनिषित्वा २
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२३)
02
=>
 (२-अदादिः-१०७०-अक। से। पर।)
03
=>
 [[३। ‘अनितेः’ (८-४-१९) इति णत्वम्।]]
04
=>
 [[आ। ‘न जिजीवासुखी तातः प्राणता रहितस्त्वया’ भ। का। १४-५८।]]
05
=>
 [[B। ‘प्राणयन्तमरिं प्रोचे राक्षसेन्द्रो विभीषणम्’ भ। का। ९-१०१।]]
06
=>
 [[४। ‘उभौ साभ्यासस्य’ (८-४-२१) इति णत्वम्।]]
07
=>
 [[५। ‘पदान्तस्य’ (८-४-३७) इति निषेधं बाधित्वा ‘अन्तः’ (८-४-२०) इति णत्वम्।]]
08
=>
 [[६। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्वि--’ (६-४-१५) इति दीर्घः। ‘नलो- पः प्रातिपदिकान्तस्य’ (८-२-७) इति नकारलोपः।]]
09
=>
 [पृष्ठम्००२२+ २८]
10
=>
 [[C। ‘प्राणिणिषुर्न पापोऽयं योऽभाङ्क्षीत् प्रमदावनम्।’ भ। का। ९-१०१।]]
11
=>
 [[ड्। ‘उदश्वसन् प्राणमिवाप्य काश्चित् दृष्ट्वा सलीलं मृदु जक्षतं तम्’ धा। का। २-५१।]]
12
=>
 [[१। ‘अनुनासिकस्य क्वि--’ (६-४-१५) इति दीर्घः।]]
Capeller
German
1. अन Pron. St. Der 3 Pers.
2. अन॑
m.
 Hauch, Atem.
Grassman
German
aná, Deutestamm, s. idám.
Stchoupak
French
१ अन-
thème pron. , v. इदम्।
२ अन-
m.
 souffle.