अधिकारः (adhikAraH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

अधिकारः [adhikārḥ],  1 Superintendence,  watching over
 स्त्रीषु कष्टो$धिकारः V.*
  3.1
 यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः Ś.*
  1 superintendence of religious matters.

Duty,  office,  charge
 power,  post of authority
 authority
 मन्त्राधि- कारः Kau. A.
 1 निर्णयाधिकारे ब्रवीमि M.*
  1. I say this in the capacity of a judge
 अविश्रमो$यं लोकतन्त्राधिकारः Ś.*
  5
 द्वीपिनस्ताम्बूलाधिकारो दत्तः Pt.*
  1,  तुल्योद्योगस्तव दिनकृतश्चाधिकारो मतो नः V.*
  2.1.
 अर्थ˚ administration of pecuniary matters स्वाधिकारात् प्रमत्तः Me.*
  1
 अधिकारे मम पुत्रको नियुक्तः M.*
  5
 यः सर्वाधिकारे नियुक्तः प्रधानमन्त्री स करोतु,  अनुजीविना पर˚ चर्चा न कर्तव्या H.*
  2
 शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिका M.*
  1 fit to be initiated in to the fine arts.

Sovereignty,  government or administration,  jurisdiction,  rule
 स्वाधिकार- भूमौ वर्तिष्यते Ś.*
  7 seat of government or jurisdiction,  ˚खेदं निरूप्य Ś.*
  5.

Position,  dignity,  rank
 हृताधिकारां मलिनाम् Y.*
  1.7 deprived of the position or rights or privileges of a wife.

(a) Right,  authority,  privilege,  claim,  title (as to wealth,  property &c.
 )
 right of ownership or possession
 अधिकारः फले स्वाम्यमथिकारी च तत्प्रभुः S. D.*  296
 वत्से$धिकारः स्थितः Mv.*
  4.38 it now belongs to the child. (b) Qualification or authority to perform certain specified duties,  civil,  sacrificial,  religious &c.
 
 as the अधिकार of a king to rule and protect,  of a Brāhmaṇa to sacrifice,  of a Vaiśya to till or trade &c.
 
 शूद्रो$धिकारहीनो$पि Y.*
  3.262
 with loc.
 
 निषेकादिस्मशा- नान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रे$धिकारो$स्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित् Ms.*
  2.16
 श्राद्धाधिकारसम्पदस्तु इति भवन्तो ब्रुवन्तु (repeated in Śrāddha ceremonies).

Prerogative of a king.

Effort,  exertion
 कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन Bg.*
  2.47 your business is with action alone &c.
 

Relation,  reference
 स राघवस्तत्र तदा प्रलापाञ् शुश्राव लोकस्य समागतस्य । आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः Rām.*
  2.17.43. कथा विचित्राः पृतनाधिकाराः Mb.
 

Place =
  अधिकरण
 महत्खलु पुरुषाधिकारं ज्योतिः M.*
  1.

A topic,  paragraph or section
 प्रायश्चित्त˚ Mit.
 See अधिकरण.

Counting,  enumeration,  occasion for counting
 संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे Ki.*
  3.51 (गणनाप्रस्तावे).

(In gram.
  ) A head or governing rule,  which exerts a directing or governing influence over other rules
 e. g.  सर्वस्य द्वे P.
 VIII.1.1
 समर्थानां प्रथमाद्वा
 प्राग्दीव्यतो$ण् IV.*  1.82-3
 तत्पुरुषः II. 1.22
 अधिकारो$यं Sk. (This अधिकार is of three kinds
 सिंहावलोकितं चैव मण्डूकप्लुतमेव च । गङ्गाप्रवाहवच्चापि अधिकारस्त्रिधा मतः ॥.) अधिकार also means a word or sūtra extending over in the following सूत्रs up to a particular limit.Comp.   -विधिः determination or statement of qualifications to do particular acts
 as राजा राजसूयेन यजेत. -स्थ -आढ्य a.
  possessed of authority,  invested with office.

Apte 1890

English

 अधिकारः 1 Superintendence,  watching over
 स्त्रीषु कष्टोधिकारः V. 3. 1
 यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः Ś. 1 superintendence of religious matters. 
2 Duty,  office,  charge
 power,  post of authority
 authority
 निर्णयाधिकारे ब्रवीमि M. 1 I say this in the capacity of a judge
 अविश्रामोयं लोकतंत्राधिकारः Ś. 5
 द्वीपिनस्तांबूलाधिकारो दत्तः Pt. 1,  V. 2. 1
 अर्थ° administration of pecuniary matters
 स्वाधिकारात् प्रमत्तः Me. 1
 अधिकारे मम पुत्रको नियुक्तः M. 5
 यः सर्वाधिकारेनियुक्तः प्रधानमंत्री स करोतु,  अनुजीविना पर° चर्चा न कर्तव्या H. 2
 शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिका M. 1 fit to be initiated into the fine arts. 
3 Sovereignty,  government or administration,  jurisdiction,  rule
 स्वाधिकारभूमौ वर्तिष्यते Ś. 7 seat of government or jurisdiction
 °खेदं निरूप्य Ś. 5. 
4 Position,  dignity,  rank
 हृताधिकारां मलिनां Y. 1. 70 deprived of the position or rights or privileges of a wife. 
5 (a) Right,  authority,  privilege,  claim,  title (as to wealth,  property &c.)
 right of ownership or possession
 अधिकारः फले स्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः S. D. 296
 वत्सेऽ धिकारः स्थितः Mv. 4. 38 it now belongs to the child. (b) Qualification or authority to perform certain specified duties,  civil,  sacrificial,  religious &c.
 as the अधिकार of a king to rule and protect,  of a Brāhmaṇa to sacrifice,  of a Vaiśya to till or trade &c.
 शूद्रोऽधिकारहीनोपि Y. 3. 262
 with loc.
 निषेकादिश्मशानांतो मंत्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽ धिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित् Ms. 2. 16
 श्राद्धाधिकारसंपदस्तु इति भवंतो ब्रुवंतु (repeated in Śrāddha ceremonies). 
6 Prerogative of a king. 
7 Effort,  exertion
 कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन Bg. 2. 47 your business is with action alone &c. 
8 Relation,  reference
 कथा विचित्राः पृतनाधिकाराः Mb. 
9 Place = अधिकरण
 महत्खलु पुरुषाधिकारं ज्योतिः M. 1. 
10 A topic,  paragraph or section
 प्रायश्चित्त° Mit.
 See अधिकरण. 
11 Counting,  enumeration,  occasion for counting
 संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे Ki. 3. 51 ( गणनाप्रस्तावे). 
12 (In gram.) A head or governing rule,  which exerts a directing or governing influence over other rules
 e. g. सर्वस्य द्वे P. VIII. 1. 1
 IV. 1. 82-3
 तत्पुरुषः 1. 22
 अधिकारोयं Sk. (This अधिकार is of three kinds: सिंहावलोकितं चैव मंडूकप्लुतमेव च । गंगाप्रवाहवच्चापि अधिकारस्त्रिधा मतः ॥.) 
Comp. 
विधिः determination or statement of qualifications to do particular acts
 as राजाराजसूयेन यजेत्. 
स्थ,  
आढ्य a. possessed of authority,  invested with office. 

Hindi

सही

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

अधिकारः
पुं*
  - अधि+कृ+घञ्
"अधीक्षण,  देखभाल करना"

अधिकारः
पुं*
  - अधि+कृ+घञ्
"कर्तव्य,  कार्यभार,  सत्ताधिकार का पद,  प्रभुत्व"

अधिकारः
पुं*
  - अधि+कृ+घञ्
"प्रभुसत्ता,  सरकार या प्रशासन,  न्यायक्षेत्र,  शासन"

अधिकारः
पुं*
  - अधि+कृ+घञ्
"हक,  प्राधिकार,  दावा,  स्वत्व,  स्वामित्व या कब्जे का अधिकार"

अधिकारः
पुं*
  - अधि+कृ+घञ्
विशेषाधिकार

अधिकारः
पुं*
  - अधि+कृ+घञ्
"प्रकरण,  अनुच्छेद या अनुभाग"

अधिकारः
पुं*
  - अधि+कृ+घञ्
प्रधान या शासनात्मक नियम

E Bharati Sampat

Sanskrit

(पुं) अधि+डु कृञ्(करणे)+घञ्(भावे) । ‘भावे’ ३.३.१८। १.अवश्यकर्तव्यम्,  कार्यम् । ‘कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात् प्रमत्तः’ मेघः १.१। २.स्वामित्वम् । ‘अधिकारः फले स्वाम्यम्’ सा०द०६.४३।  ३.प्रभुत्वम्, राजत्वम्, आधिपत्यम् । ‘क्षणादायुष्मान् स्वाधिकारभूमौ वर्तिष्यते’ शाकु०७.८.१। ४.योग्यता,  अर्हता । ‘निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः। तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन्’ मनुः२.१६। ५.प्रयत्नः,  प्रयासः। ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु’ गीता २.४७। ६.स्थानम्, पदवी । ‘निर्णयाधिकारे ब्रवीमि’ माल०२ । ७.प्रकरणम्, प्रसङ्गः। प्रायश्चित्ताधिकारः। ८.मान्यता, श्रेष्ठता । ‘हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम्’ याज्ञ०१.७० । ९. पूर्वसूत्रोपात्तपदादेः उत्तरत्र सूत्रेषु अनुवर्तनम् -व्या०। ‘धातोः’३.१.९१। ‘आतृतीयसमाप्तेरधिकारोऽयम्’  सि.कौ०। उत्तरत्र विधिसूत्त्रेषु अनुवर्तितं सूत्रम् । ‘संज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च । अतिदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम्’॥ स च अधिकारः त्रिविधः -‘सिहांवलोकितं चैव मण्डूकप्लुतमेव च । गङ्गाप्रवाहवच्चापि अधिकारस्त्रिधा मतः॥’ । १०.राज्ञां छत्रधारणादिव्यापारः, प्रक्रिया । ‘प्रक्रिया त्वधिकारः स्यात्’ अमरः। ११.अधीक्षणम् ।

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अधिकारः
noun
 
नियमेन प्राप्तं प्रभुत्वम्।
 "अन्यैः कष्टेन अर्जितं धनं स्वीकर्तुं कस्यापि अधिकारः नास्ति।"

Synonyms:
  अधिकारः,  अधिकारिता,  अधिकरण्यम्,  अभिग्रहः,  अभिहितता,  अभिहितत्वम्
noun
 
तत् सामर्थ्यं यस्य उपयोगं कृत्वा अन्यानि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते।
 "केचन जनाः स्वस्य अधिकारस्य दुरुपयोगं कुर्वन्ति।"

Synonyms:
  अधिकारः,  अभियोगः,  स्वाम्यम्,  स्वामित्वम्
noun
 
सः स्वामिभावः यस्य आधारेण किमपि वस्तु स्वस्य समीपे स्थापयितुम् अथवा तस्य वस्तुनः अन्यस्मात् याचनं शक्यते।
 "सीतायाः अपि अस्यां सम्पत्तौ अधिकारः अस्ति।"

Synonyms:
  अधिकारः,  वशः
noun
 
कस्यापि वस्तुनः सम्पत्तेः वा बलपूर्वकं स्वामित्वम्।
 "सैनिकैः दुर्गः स्वस्य अधिकारे कृतः।"

Synonyms:
  आधिपत्यम्,  अधिकारः,  सत्ता,  प्रभुत्वम्,  स्वामित्वम्,  प्रभुता,  अधिकारिता,  अधिकारित्वम्
noun
 
स्वामिनः अवस्था भावो वा।
 "पुरा भारते विदेशिनाम् आधिपत्यम् आसीत्।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अधिकारः,  पुं,
   (अधि + कृ + घञ् ।) राजादीनांचामरधूननच्छत्रधारणादिव्यापारः । तत्पर्य्यायः ।प्रक्रिया २ । इत्यमरः ॥
 प्रकरणं । यथा नैमि-त्तिकोऽयं प्रायश्चित्ताधिकार इति मिताक्षरा ॥
स्वामित्वं । यथा “सर्व्वे स्युरधिकारिणः” इतिस्मृतिः ॥
 अधिकृतदेशादिः । यथा निजाधिकारःभिन्नाधिकारः इत्यादि बहवः शिष्टप्रयोगाः ॥
(यथा मनुः । --“तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन्ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्” ॥
)

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.