| YouTube Channel

अधिकार (adhikAra)

 
शब्दसागरः
English
अधिकार
m.
 (-रः)
1. Authority.
2. Supremacy.
3. Rule, government.
4. Right, title.
5. Property, ownership.
6. Privilege.
7. Duty,
office.
8. A chapter, a section.
9. The use of royal insignia.
10. (In
grammar
Government, the dependance of a form on a previous
one.
E.
 अधि over, and कार what makes, from कृ with घ् affix
what
gives or exercises pre-eminence.
Capeller Eng
English
अधिकार
m.
 supremacy, authority, government, dignity,
rank, office, service
right, title to (loc. ), chapter, head
heading-rule (g. ).
Yates
English
अधि-कार (रः) 1.
m.
 Authority, rule,
right, title, possession, privilege.
Spoken Sanskrit
English
अधिकार - adhikAra -
m.
 - authority
अधिकार - adhikAra -
m.
 - paragraph or minor section
अधिकार - adhikAra -
m.
 - section
अधिकार - adhikAra -
m.
 - right
अधिकार - adhikAra -
m.
 - rank
अधिकार - adhikAra -
m.
 - jurisdiction
अधिकार - adhikAra -
m.
 - reference
अधिकार - adhikAra -
m.
 - concern
अधिकार - adhikAra -
m.
 - governing-rule
अधिकार - adhikAra -
m.
 - official act
अधिकार - adhikAra -
m.
 - post
अधिकार - adhikAra -
m.
 - claim
अधिकार - adhikAra -
m.
 - administration
अधिकार - adhikAra -
m.
 - relation
अधिकार - adhikAra -
m.
 - affair
अधिकार - adhikAra -
m.
 - royalty
अधिकार - adhikAra -
m.
 - to perform sacrifices with benefit
अधिकार - adhikAra -
m.
 - influence
अधिकार - adhikAra -
m.
 - position [ work ]
अधिकार - adhikAra -
m.
 - privilege
अधिकार adhikAra
m.
 jurisdiction
सङ्गामी अधिकारक्षेत्र saGgAmI adhikArakSetra
n.
 concurrent jurisdiction
अधिकार adhikAra
m.
 governing-rule
विनियोग viniyoga
m.
 governing rule on
सञ्ज्ञाधिकार saJjJAdhikAra
m.
 heading or governing rule which gives a particular name to the rules which fall under it and influences them all
Wilson
English
अधिकार
m.
 (-रः)
1 Authority.
2 Supremacy.
3 Rule, government.
4 Right, title.
5 Property, ownership.
6 Privilege.
7 Duty, office.
3 A chapter, a section.
9 The use of royal insignia.
10 (In grammar) Government, the dependance of a form on a previous one.
E.
 अधि over, and कार what makes, from कृ with घञ् affix
what gives or exercises preeminence.
Apte
English
अधिकारः [adhikārḥ], 1 Superintendence, watching over
स्त्रीषु कष्टो$धिकारः
V.*
 3.1
यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः
Ś.*
 1 superintendence of religious matters.
Duty, office, charge
power, post of authority
authority
मन्त्राधि- कारः Kau.
A.
 1 निर्णयाधिकारे ब्रवीमि
M.*
 1. I say this in the capacity of a judge
अविश्रमो$यं लोकतन्त्राधिकारः
Ś.*
 5
द्वीपिनस्ताम्बूलाधिकारो दत्तः
Pt.*
 1, तुल्योद्योगस्तव दिनकृतश्चाधिकारो मतो नः
V.*
 2.1.
अर्थ˚ administration of pecuniary matters स्वाधिकारात् प्रमत्तः
Me.*
 1
अधिकारे मम पुत्रको नियुक्तः
M.*
 5
यः सर्वाधिकारे नियुक्तः प्रधानमन्त्री स करोतु, अनुजीविना पर˚ चर्चा न कर्तव्या
H.*
 2
शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिका
M.*
 1 fit to be initiated in to the fine arts.
Sovereignty, government or administration, jurisdiction, rule
स्वाधिकार- भूमौ वर्तिष्यते
Ś.*
 7 seat of government or jurisdiction, ˚खेदं निरूप्य
Ś.*
 5.
Position, dignity, rank
हृताधिकारां मलिनाम्
Y.*
 1.7 deprived of the position or rights or privileges of a wife.
(a) Right, authority, privilege, claim, title (as to wealth, property
&c.
 )
right of ownership or possession
अधिकारः फले स्वाम्यमथिकारी च तत्प्रभुः S. D.* 296
वत्से$धिकारः स्थितः
Mv.*
 4.38 it now belongs to the child. (b) Qualification or authority to perform certain specified duties, civil, sacrificial, religious
&c.
as the अधिकार of a king to rule and protect, of a Brāhmaṇa to sacrifice, of a Vaiśya to till or trade
&c.
शूद्रो$धिकारहीनो$पि
Y.*
 3.262
with
loc.
निषेकादिस्मशा- नान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रे$धिकारो$स्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्
Ms.*
 2.16
श्राद्धाधिकारसम्पदस्तु इति भवन्तो ब्रुवन्तु (repeated in Śrāddha ceremonies).
Prerogative of a king.
Effort, exertion
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन
Bg.*
 2.47 your business is with action alone
&c.
Relation, reference
स राघवस्तत्र तदा प्रलापाञ् शुश्राव लोकस्य समागतस्य । आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः
Rām.*
 2.17.43. कथा विचित्राः पृतनाधिकाराः
Mb.
Place
=
 अधिकरण
महत्खलु पुरुषाधिकारं ज्योतिः
M.*
 1.
A topic, paragraph or section
प्रायश्चित्त˚ Mit.
See अधिकरण.
Counting, enumeration, occasion for counting
संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे
Ki.*
 3.51 (गणनाप्रस्तावे).
(In
gram.
 ) A head or governing rule, which exerts a directing or governing influence over other rules
e. g. सर्वस्य द्वे
P.
 VIII.1.1
समर्थानां प्रथमाद्वा
प्राग्दीव्यतो$ण् IV.* 1.82-3
तत्पुरुषः II. 1.22
अधिकारो$यं Sk. (This अधिकार is of three kinds
सिंहावलोकितं चैव मण्डूकप्लुतमेव च । गङ्गाप्रवाहवच्चापि अधिकारस्त्रिधा मतः ॥.) अधिकार also means a word or sūtra extending over in the following सूत्रs up to a particular limit.Comp. -विधिः determination or statement of qualifications to do particular acts
as राजा राजसूयेन यजेत. -स्थ -आढ्य
a.
 possessed of authority, invested with office.
Apte 1890
English
अधिकारः 1 Superintendence, watching over
स्त्रीषु कष्टोधिकारः V. 3. 1
यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः Ś. 1 superintendence of religious matters.
2 Duty, office, charge
power, post of authority
authority
निर्णयाधिकारे ब्रवीमि M. 1 I say this in the capacity of a judge
अविश्रामोयं लोकतंत्राधिकारः Ś. 5
द्वीपिनस्तांबूलाधिकारो दत्तः Pt. 1, V. 2. 1
अर्थ° administration of pecuniary matters
स्वाधिकारात् प्रमत्तः Me. 1
अधिकारे मम पुत्रको नियुक्तः M. 5
यः सर्वाधिकारेनियुक्तः प्रधानमंत्री स करोतु, अनुजीविना पर° चर्चा न कर्तव्या H. 2
शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिका M. 1 fit to be initiated into the fine arts.
3 Sovereignty, government or administration, jurisdiction, rule
स्वाधिकारभूमौ वर्तिष्यते Ś. 7 seat of government or jurisdiction
°खेदं निरूप्य Ś. 5.
4 Position, dignity, rank
हृताधिकारां मलिनां Y. 1. 70 deprived of the position or rights or privileges of a wife.
5 (a) Right, authority, privilege, claim, title (as to wealth, property &c.)
right of ownership or possession
अधिकारः फले स्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः S. D. 296
वत्सेऽ धिकारः स्थितः Mv. 4. 38 it now belongs to the child. (b) Qualification or authority to perform certain specified duties, civil, sacrificial, religious &c.
as the अधिकार of a king to rule and protect, of a Brāhmaṇa to sacrifice, of a Vaiśya to till or trade &c.
शूद्रोऽधिकारहीनोपि Y. 3. 262
with loc.
निषेकादिश्मशानांतो मंत्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽ धिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित् Ms. 2. 16
श्राद्धाधिकारसंपदस्तु इति भवंतो ब्रुवंतु (repeated in Śrāddha ceremonies).
6 Prerogative of a king.
7 Effort, exertion
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन Bg. 2. 47 your business is with action alone &c.
8 Relation, reference
कथा विचित्राः पृतनाधिकाराः Mb.
9 Place = अधिकरण
महत्खलु पुरुषाधिकारं ज्योतिः M. 1.
10 A topic, paragraph or section
प्रायश्चित्त° Mit.
See अधिकरण.
11 Counting, enumeration, occasion for counting
संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे Ki. 3. 51 ( गणनाप्रस्तावे).
12 (In gram.) A head or governing rule, which exerts a directing or governing influence over other rules
e. g. सर्वस्य द्वे P. VIII. 1. 1
IV. 1. 82-3
तत्पुरुषः 1. 22
अधिकारोयं Sk. (This अधिकार is of three kinds: सिंहावलोकितं चैव मंडूकप्लुतमेव च । गंगाप्रवाहवच्चापि अधिकारस्त्रिधा मतः ॥.)
Comp.
विधिः determination or statement of qualifications to do particular acts
as राजाराजसूयेन यजेत्.
स्थ,
आढ्य a. possessed of authority, invested with office.
Monier Williams Cologne
English
अधि-कार
m.
 authority
government, rule, administration, jurisdiction
royalty, prerogative
title
rank
office
claim, right, especially to perform sacrifices with benefit
privilege, ownership
property
reference, relation
a topic, subject
a paragraph or minor section
(in
Gr.
 ) government, a governing-rule (the influence of which over any number of succeeding rules is called anu-vṛtti q.v.)
Monier Williams 1872
English
अधि-कार, अस्, m. authority
office
government,
rule, administration, jurisdiction
royalty, prerogative
title
rank
claim, right, especially to perform sacri-
fices with benefit
privilege
ownership
possession
property
reference, relation
exertion, effort
a topic,
subject
a paragraph or minor section
(in grammar)
government
a heading-rule
(अस्, ई), m. f. having
much to superintend.
—अधिकार-स्थ, अस्, आ, अम्,
established in an office.
—अधिकाराढ्य (°र-आढ°),
अस्, आ, अम्, invested with authority.
Macdonell
English
अधिकार adhi-kāra,
m.
 superintendence, 🞄administration, control, authority
office, post, 🞄dignity
sovereignty
eligibility
claim to 🞄(lc.)
striving, endeavour for (lc.)
chapter 🞄(on, —°)
heading rule to be supplied with following rules 🞄till a new section (gr.)
-puruṣa, 🞄m. official
-vat,
m.
 id.
-stha,
a.
 official, in 🞄office
-āḍhya,
a.
 invested with authority.
Goldstucker
English
अधिकार I. Tatp. m. (-रः)
^1 Superintendence, supremacy, autho-
rity.
^2 Rule, government.
^3 Duty, office.
^4 Right, title, owner-
ship.
^5 The use of royal insignia.
^6 (In the Mīmānsā philo-
sophy.) The right of action, i. e. the right to institute a
sacrifice and to claim the results which are derived from
it
it is subject to different regulations and restrictions and
forms the subject of the sixth adhyāya of the Mīmānsā.
See also कर्माधिकार.
^7 A topic in a book
especially
in grammatical works where it means a precept, rule or
word, heading and applying to a number of particular rules
which follow. Also written अधीकार. E. कृ with अधि,
kṛt aff. घञ्.
II. Bahuvr. m. f. (-रः-री) One who has many duties to per-
form, very busy. E. अधि and कार
in the fem. with aff. ङीष्.
Benfey
English
अधिकार and अधीकार अधी̆कार,
i. e. अधि-कृ + अ,
m.
1. Superintend-
ence, Vikr. d. 42.
2. Administration.
3. Office, Pañc. 63, 23.
4. Office
of a king.
5. Right, title, Man. 2,
16.
6. Topic, main point.
--
Comp.
ताम्बूल-,
m.
 the bearer of betel,
an officer, Pañc. 63, 22.
धर्म-,
m.
 administration of justice. पृ-
तना-,
adj.
 relating to battles, MBh.
1, 7166.
समान-,
m.
 1. equal duty.
2. generic character.
हृत-,
adj.
 1.
deprived of office. 2. deprived of one's
right.
Hindi
Hindi
शीर्षक
Apte Hindi
Hindi
अधिकारः
पुं*
 - अधि+कृ+घञ्
"अधीक्षण, देखभाल करना"
अधिकारः
पुं*
 - अधि+कृ+घञ्
"कर्तव्य, कार्यभार, सत्ताधिकार का पद, प्रभुत्व"
अधिकारः
पुं*
 - अधि+कृ+घञ्
"प्रभुसत्ता, सरकार या प्रशासन, न्यायक्षेत्र, शासन"
अधिकारः
पुं*
 - अधि+कृ+घञ्
"हक, प्राधिकार, दावा, स्वत्व, स्वामित्व या कब्जे का अधिकार"
अधिकारः
पुं*
 - अधि+कृ+घञ्
विशेषाधिकार
अधिकारः
पुं*
 - अधि+कृ+घञ्
"प्रकरण, अनुच्छेद या अनुभाग"
अधिकारः
पुं*
 - अधि+कृ+घञ्
प्रधान या शासनात्मक नियम
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ / ಪಾರುಪತ್ಯ / ಯಜಮಾನ್ಯ
निष्पत्तिः - > अधि+डु कृञ् (करणे) “घञ्” (३-३-१८) ।
प्रयोगाः - > “अधिकाराविलम्बितापवर्तस्थिरसङ्गादपकौतुकस्त्रिवर्गे”|
उल्लेखाः - > याद० १५-७ ।
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೆಲಸ / ಕಾರ್ಯ / ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯ
प्रयोगाः - > 1. “तेन शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिकेति भगिन्या” देव्या उपायनं प्रेषित्” | 2. “स्याधिकारार्प्रमत्तः” |
उल्लेखाः - > 1. माल० १ । 2. मेघ० १-१- ।
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಭುತ್ವ / ರಾಜತ್ವ / ಆಧಿಪತ್ಯ / ಆಡಳಿತ
प्रयोगाः - > “ख्षणादायुष्मान् स्वाधिकारभूमौ वर्तिष्यते” |
उल्लेखाः - > शाकु० ७ ।
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಾಮಿತ್ವ / ಒಡೆತನ
प्रयोगाः - > “अधिकारः फले स्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः” |
उल्लेखाः - > सा० द० ६-४३ ।
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗ್ಯತೆ / ಅರ್ಹತೆ / ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಅರ್ಹತೆ
विस्तारः - > [ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಯಜನ, ಯಾಜನ
ಅಧ್ಯಯನ, ಅಧ್ಯಾಪನ
ದಾನ, ಪ್ರತಿಗ್ರಹ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ (ಅರ್ಹತೆ)ವುಂಟು. ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ಯಜನ, ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ದಾನ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅಧಿಕಾರವುಂಟು.] ಇತ್ಯಾದಿ.
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾನ್ಯತೆ / ಹಿರಿಮೆ
प्रयोगाः - > “हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम्” |
उल्लेखाः - > याज्ञ० १-७० ।
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಶೇಷಾಧಿಕಾರ / ಸ್ವಾಮ್ಯ / ಹಕ್ಕು
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಯತ್ನ / ಪ್ರಯಾಸ
प्रयोगाः - > “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” |
उल्लेखाः - > गीता २-४७ ।
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಣನೆ / ಎಣಿಕೆ
प्रयोगाः - > “संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति सङ्ख्या” |
उल्लेखाः - > किरा० ३-५१ ।
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಾನ / ಪದವಿ
प्रयोगाः - > “निर्णयाधिकारे ब्रव्मि” |
उल्लेखाः - > माल० १ ।
विस्तारः - > (ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ತೀರ್ಮಾನ ಪೀಠ)
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಕರಣ ಸಂದರ್ಭ
व्युत्पत्तिः - > प्रायश्चित्ताधिकारः ।
अधिकार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಆರು ವಿಧ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅನುವೃತ್ತವಾಗಿ ತನ್ನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸೂತ್ರ
विस्तारः - > ಉದಾ: “धातोः” (३-१-९१) । अतृतीयसमाप्तेरधिकारोऽयम् । “कृत्याः” (३-१-९५) । अधिकारोऽयम् ण्वुलः प्राक् सि० कौ० । ಇತ್ಯಾದಿ. ಆರುವಿಧ ಸೂತ್ರಗಳು: “सञ्ज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च । अतिदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रमीरितम्” ।
L R Vaidya
English
aDi(DI)kAra {% m. %} 1. Government, royalty
2. prerogative
3. ownership, e.g. सर्वे स्युरधिकारिणः
4. title, privilege, e.g. अध्ययने शूद्राणां नाधिकारः
5. a paragraph or section, नैमित्तिकोऽयं प्रायश्चित्ताधिकारः Mit.
6. a heading rule (in gram.)
7. charge, ताम्बूलाधिकारो दत्तः Hit.i.
8. duty, office, स्वाधिकारात्प्रमत्तः Megh.i.1.
Bopp
Latin
अधिकार m. (a r. कृ praef. अधि s. अ) munus, officium,
dignitas, administratio. HIT. 49. 17. 18. 61. 7.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
adhikāra, m., (= Pali id.), service, respectful duty performed towards another, usually a superior (and esp. a Buddha)
Senart Mv 〔i.402〕, note on 〔i.37.11—12〕, renders offrande, and so Suzuki on Laṅk 〔6.3〕 offerings. No doubt the ‘service’ often included or consisted of offerings
but that this was not necessarily so is proved by SP 〔111.12〕 bahūhi kāryehi kṛtādhikārāḥ, said of merchants (vāṇijāḥ) employed by a wealthy capitalist who do service (to him) with many business-operations (certainly not offerings, kāryehi!). The cpd. kṛtādhikāra (Pali katā°) is very common and in BHS most often refers to services performed for present or past Buddhas: SP 〔49.13〕
Laṅk 〔6.3〕 (kṛtādhikārā buddheṣu kariṣyanty adhunā ca vai)
Mv 〔ii.288.8〕
〔iii.263.12〕
purima-jina-kṛtādhikāra LV 〔393.6〕
Mv 〔ii.312.5〕
sumahantā adhikārā mayā kṛtā (to former Buddhas) Mv 〔iii.241.12〕
(bhagavato …) adhikāraṃ kartuṃ Mv 〔i.37.12〕
… kṛtvā Mv 〔i.44.14〕
prasannādhikāra, service tendered by one who is kindly disposed, i.e. service of friendship, Divy 〔305.7〕
〔308.20 ff.〕
Indian Epigraphical Glossary
English
Adhikāra, cf. Tamil Adigāram (EI 25)
same as Adhikārin
(SII 1), explained as ‘a magistrate’.
Lanman
English
adhikāra, m. authority
office
duties of
office. [√1kṛ + adhi, ‘put over or in
office.’]
Abhyankara Grammar
English
अधिकार governing rule consisting of a word (e.g. प्रत्ययः, धातोः, समासान्ताः etc.) or words (e.g. ङ्याप्प्रातिपदिकात्, सर्वस्य द्वे etc.) which follows or is taken as understood in every following rule upto a particular limit. The meaning of the word अधिकार is discussed at length by Patañjali in his Mahābhāṣya on II.1.1, where he has given the difference bet- ween अधिकार and परिभाषा
cf. अधिकार: प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इति योगे योगे उपतिष्ठते। परिभाषा पुनरेकदेशस्था सती सर्वं शास्त्रमभिज्वलयति प्रदीपवत् । See also Mahābhāṣya on I.3.11, I. 4.49 and IV. I.83. The word or wording which is to repeat in.the subsequent rules is believed to be shown by Pāṇini by characterizing it with a peculiarity of utterance known as स्वरितोच्चार or स्वरितत्वेन उच्चारणम्. The word which is repeated in the following Sūtras is stated to be अधिकृत. The Śabda Kaustubha defines adhikāra as एकंत्रोपात्तस्यान्यत्र व्यापार: अधिकारः Śab. Kaus. on P.1.2.65. Sometimes the whole rule is repeated e. g. प्रत्यय: P.III.1.1, अङ्गस्य P.VI.4.1 समासान्ताः P.V.4.68 while on some occasions a part only of it is seen repeated. The repeti- tion goes on upto a particular limit which is stated as in असिद्धवदत्राभात् P.VI.4.22, प्राग्रीश्वरान्नि- पाताः P.I.4.56. Many times the limit is not stated by the author of the Sūtras but it is understood by virtue of a counteracting word occurring later on. On still other occasions, the limit is defined by the ancient traditional interpreters by means of a sort of convention which is called स्वरितत्वप्रतिज्ञा. This अधिकार or governance has its in- fluence of three kinds: ( 1 ) by being valid or present in all the rules which come under its sphere of influence, e. g. स्त्रियाम् or अङ्गस्य
(2) by showing additional pro- perties e. g. the word अपादान being applied to cases where there is no actual separation as in सांकाश्य- केभ्यः पाटलिपुत्रका अभिरूपतराः: (3) by showing additional force such as setting aside even subsequent rules if opposing. These three types of the influence which a word marked with स्वरित and hence termed अधिकार possesses are called respectively अधिकारगति, अधिक क्रार्य and अधिक कार. For details see M.Bh. on I.3.11. This अधिकार or governing rule exerts its influence in three ways: (1) generally by proceeding ahead in subsequent rules like the stream of a river, (2)sometimes by jumps like a frog omitting a rule or more, and (3)rarely by proceeding backward with a lion's glance
cf. सिंहावलोकितं चैव मण्डूकप्लुतमेव च ।
गड्गाप्रवा- हवच्चापि अधिकारास्त्रिधा मताः ॥
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skabs
१) अधिकार २) अन्तर ३) अवकाश ४) अवतार ५) अवसर ६) आकाश ७) करण ८) काण्ड ९) क्षण १०) दशा ११) परिच्छेद १२) प्रकरण १३) प्रकृत १४) प्रक्रन्त १५) प्रसर १६) प्रस्ताव १७) वार १८) वितानाय १९)
ched du byas pa
अधिकार
lhag par bya ba
अधिकार
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्रक्रिया त्वधिकारोऽथ मर्यादा धारणा स्थितिः ।
संस्थाऽपराधस्तु मन्तुर्व्यलीकं विप्रियागसी ॥ ७४४ ॥
-wordlist-
प्रक्रिया (स्त्री), अधिकार (पुं), मर्यादा (स्त्री), धारणा (स्त्री), स्थिति (स्त्री), संस्था (स्त्री), अपराध (पुं), मन्तु (पुं), व्यलीक (क्ली), विप्रिय (क्ली), आगस् (क्ली)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अधिकारः,
पुं,
 (अधि + कृ + घञ् ।) राजादीनांचामरधूननच्छत्रधारणादिव्यापारः । तत्पर्य्यायः ।प्रक्रिया २ । इत्यमरः ॥
प्रकरणं । यथा नैमि-त्तिकोऽयं प्रायश्चित्ताधिकार इति मिताक्षरा ॥
स्वामित्वं । यथा “सर्व्वे स्युरधिकारिणः” इतिस्मृतिः ॥
अधिकृतदेशादिः । यथा निजाधिकारःभिन्नाधिकारः इत्यादि बहवः शिष्टप्रयोगाः ॥
(यथा मनुः । --“तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन्ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अधिकार
पु०
 अधि + कृ--घञ् । आरम्भे, यथेष्टं क्रयविक्रयादिकर्तृत्वसम्पादके स्वामित्वे, “अधिकारः फले स्वाम्यमधि-कारी प्रभुर्भवेदिति” मीमांसोक्ते विहितकर्म्मफलस्वामित्वे, विनियोज्यपुरुषस्य सम्बन्धे, यथा याजनादिकर्मणि ब्राह्म-णादेः, राज्ञां प्रजापालनादौ, वैश्यस्य कृष्यादौ, शूद्रस्यद्विजसेवायाम्, “नैमित्तिकोऽयं प्रायश्चित्ताधिकार” इतिमिताक्षरा । स्वामित्वे--“सर्व्वे स्युरधिकारिण” इति स्मृतिः ।तत्र च वैदिकादिकर्मसु कर्त्तव्यताज्ञानाधीनप्रवृत्तिहेतुरधि-कारः । यथा याजनादौ ब्राह्मणस्येत्यादि । शूद्रस्य नाध्य-यनादिष्वधिकारः यथोक्तं “निषेकादिश्मशानान्तो यस्य वेदो-दितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन्नान्यस्यैव कदाचनेति”मनुना । न केवलम् अध्ययने शूद्राणामधिकारः यागा-दावप्यनधिकारः यथोक्तं जैमिनीयसूत्रभाष्यादौ । “चातु-र्वर्ण्यमविशेषात्” इत्याशङ्क्य “निर्द्देशाद्वा त्रयाणां स्याद-ग्न्याधेये ह्यसम्बन्धः क्रतुषु ब्राह्मणश्रुतिरित्यात्रेय” इति ।“वाशब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति, “त्रयाणाम्” अधिकारःस्यात् कुतः? अग्न्याधेये निर्देशात् अग्न्याधेये त्रयाणांनिर्द्देशो भवति, “वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत, ग्रीष्मेराजन्यः, शरदि वैश्यः” इति शूद्रस्य आधाने श्रुतिर्नास्तिइत्यनग्निः शूद्रः असमर्थोऽग्निहोत्रादि निर्वत्तयितुम् ।तस्मात् “अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः” इत्येवमादिषुशूद्रस्य प्राषिका श्रुतिर्नास्ति । ब्राह्मणादीन् एवाधिकृत्यसा प्रवर्त्तते, ते हि समर्था अग्निमत्त्वात्, आहवनीयादयोन शूद्रस्य, अविधानात्, संस्कारशब्दत्वाच्च आहवनीया-दीनाम् । तस्मात् अनधिकृतोऽग्निहोत्रादिषु शूद्रः इत्या-त्रेयः मन्यते स्म” इति भा० । तथा कर्मप्रतिपादक सर्वशास्त्रविहितकर्मसु मनुष्याणामेवाधिकारः न तिरश्चां न वादेवादीनां यथोक्तं तत्रैव “फलार्थत्वात् कर्मणः शास्त्रं सर्वा-धिकारं स्यात्” इत्याशङ्क्य “कर्त्तुर्वा श्रुतिसंयोगाद्विधिःकार्त्स्न्येन गम्यते” इति सू० “वाशब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति ।न चैतदस्ति तिर्यगादीनामपि अधिकारः इति । कस्यतर्हि? । यः समर्थः कृत्स्नं कर्म अभिनिर्वर्त्तयितुम् । नचैते, शक्नुवन्ति तिर्यगादयः कृत्स्नं कर्म्माभिनिर्वर्त्तयितुम्, तस्मात् एषां न सुखस्याभ्युपायः कर्म, कथं यो न शक्यतेकर्त्तुम्, सोऽभ्युपायः स्यात्? इति । न देवानां, देवता-न्तराभावात् न हि आत्मानम् उद्दिश्य त्यागः सम्भवति, त्याग एवासौ न स्यात्, न ऋषीणाम्, आर्षेयाभावात्न भृग्वादयो भृग्वादिभिः सगोत्रा भवन्ति, न चैषांसामर्थ्यं प्रत्यक्षम् । “अपि च तिर्य्यञ्चो न कालान्तर-फलेन अर्थिनः, आसन्नं हि कामयन्ते । “ननु चउक्तं, कालान्तरफलार्थिनः तिरश्चः पश्यामः, शुनःश्येनांश्चतुर्द्दश्याम् अष्टम्यां च उपवसतः” इति उच्यतेन जन्मान्तरफलार्थिन उपवसन्ति । “कथम् अवगम्यते?वेदाध्ययनाभावात्, ये वेदमधीयते ते एतद्विदुः, “इदंकर्म कृत्वा, इदं फलममुत्र प्राप्नोति इति” न चैते वेद-मधीयते, नापि स्मृतिशास्त्राणि, नाप्यन्येभ्यः अवगच्छन्ति, तस्मात् न विदन्ति धर्मम् । अविद्वांसः कथम् अनुति-ष्ठेयुः, तस्मात् न धर्म्माय उपवसन्ति इति । किमर्थश्चतर्ह्येषाम् उपवासः? । उच्यते, रोगात् अरुचिरे-षाम् । कथं पुनर्नियते काले रोगो भवति? । उच्यतेनियतकाला अपि रोगा भवन्ति यथा तृतीयकाश्चातुर्थका-श्चेति । तस्मात् मनुष्याणाम् अधिकारः इति । न चतिरश्चां द्रव्यपरिग्रहः, न हि एते द्रव्यं स्वेच्छया उप-युञ्जाना दृश्यन्ते, तस्मात् अनीशाना धनस्य । यत्तु, देव-ग्रामो हस्तिग्रामः इति, उपचारमात्रं तत् । तस्मात्अपि न तिरश्चाम् अधिकारः इति । यानि पुन-र्लिङ्गानि, “देवा वै सत्रमासत” इत्येवमादीनि, अर्थवादाःते विधिप्ररोचनार्थाः । विद्यते हि विधिरन्यः तेषु सर्वेषु, न च विधेर्विधिनैक्यवाक्यभावो भवति, वचनव्यक्तिभेदात् ।स्तुतिस्तु सा, इत्थं नाम सत्राणि आसितव्यानि, यत्कृतकृत्या अपि आसते देवाः, आसन्नचेतना अपि तिर्यञ्चः, अचेतना अपि वनस्पतयः, किमङ्ग पुनर्विद्वांसो मनुष्या”इति भा० । ब्रह्मविद्यायान्तु सर्वेषां देवादीनामधिकारइति “तदुपर्य्यपि वादरायणः सम्भवात्” इति शा० सूत्रेणव्यवस्थापितं, व्याख्यातञ्चैतत् शङ्कराचार्य्येण यथा “बाढंमनुष्यानधिकारोतु शास्त्रं न तु मनुष्यानेवेतीह ब्रह्मविज्ञानेनियमोऽस्ति तेषां मनुष्याणामुपरिष्टात् ये देवादयस्तान-प्यधिकरोति शास्त्रमिति बादरायण आचार्य्यो मन्यतेकस्मात्? सम्भवात् । सम्भवति हि तेषामप्यर्थितत्वाद्यधि-कारकारणम् । तत्रार्थित्वं तावत् मोक्षविषयं देवादीना-मपि, सम्भवति विकारविषयविभूत्यनित्यतालोचनादिनिमि-त्तम् । तथा सामर्थ्यमपि तेषां सम्भवति मन्त्रार्थवादेति-हासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् । नच तेषांकश्चित् प्रतिषेधोऽस्ति । नचोपनयनादिशास्त्रेणैषामधिकारोनिवर्त्तितः उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थ त्वात् तेषाञ्च स्वयं-प्रतिभातवेदत्वात् । अपि चैषां विद्याग्रहणार्थं ब्रह्म-चर्य्यादि दर्शयति “एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौब्रह्मचर्य्यमुवास” “भृगुर्वै वारुणिर्वरुणं पितरमुपससादअधीहि भगवो! ब्रह्मेत्यादि” । यदपि कर्मस्वनधिकारकारण-मुक्तम्, न देवानां, देवतान्तराभावात् । न ऋषीणामा-र्षेयान्तराभावादिति । न तद्विद्यास्वस्ति न हीन्द्रादीनांविद्यास्वधिक्रियमाणानामिन्द्राद्युद्देशेन किञ्चित् कृत्यमस्तिन च भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया । तस्माद्देवादीना-मपि विद्यास्वधिकारः केन वार्य्येत? इति” । ततश्चविद्वत्त्व कर्मफलार्थित्व--तत्तत्कर्मकरणसमर्थत्वापर्य्युदस्तत्वानिअधिकारप्रयोजकानीति सिद्धम् तत्रापि विधानेन सर्व-कर्मत्यागरूपे सन्न्यासे विप्रस्यैवाधिकार इति सर्ववादि-सम्मतम् द्विजमात्राणामधिकार इति केषाञ्चिन्मतम् ।अधिकमाकरे दृश्यम् । क्वचिच्चाधिकृतस्याधिकारः ।यथा दर्शाद्यधिकृतस्य प्रयाजादिष्वधिकारः “प्रधा-नाधिकारी अङ्गाधिकारी भवतीति” न्यायात् । “ताम्बू-लाधिकारो दत्त इति” हितो० । “हृताधिकारांमलिनामिति” स्मृतिः । कर्मणि घञ् । “कर्त्तव्ये“स्वाधिकारे प्रमत्त” इति मेघ० । प्रकरणे, व्याकरण-शास्त्रे पूर्वसूत्रोपात्तपदादेरुत्तरत्र सूत्रेषु अनुवर्त्तने ।“अधिकारोऽयम् आ पञ्चमाध्यायसमाप्तेरिति” सि० कौ० ।तत्राधिकारश्च प्रत्ययादिकर्म्माद्यर्थमुत्तरोत्तरसूत्रेषु पूर्व्व-सूत्रोपात्तशब्दस्यानुवर्त्तनम् । यथा “प्रत्ययः, परश्च”इति सूत्रोपात्तप्रत्ययपरशब्दयोः आ पञ्चमाध्यायसमाप्तेःसर्व्वत्र सूत्रेषु अनुवर्त्तनम् । स चाधिकारः त्रिविधः“सिंहावलोकितं चैव मण्डूकप्लुतमेव च । गङ्गाप्रवाहव-च्चापि अधिकारस्त्रिधा मत” इत्युक्तभेदत्रयात् ।तदुदाहरणन्तु व्याकरणेऽवगम्यम् । नियोज्यतया विषयी-करणे, “सर्व्वाधिकारं शास्त्रमिति” जै० सू० । तदभिप्रायेण“वाढं मनुष्यानधिकारोतु शास्त्र” मिति मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येति” च श० भा० । सर्वमधिकरोति कर्म्मण्युप-पदे अण् एवमेव मनुष्याधिकारत्वादित्यत्रापि
Capeller
German
अधिकार
m.
 Oberaußicht, Herrscherwürde
Verwaltung, Ausübung, Amt,
Dienst
abschnitt, Kapitel von o. über
(—°) Leitparagraph (g.)
Burnouf
French
अधिकार अधिकार
m.
 (कृ) privilége fonction dont on
est chargé, emploi, dignité.
Bd. acte d'offrande de soi-même au
Buddha.
अधिकारिन्,
m.
 dignitaire
brâhmane qui possède le
Veda
possesseur d'un droit quelconque.
Stchoupak
French
अधि-कार-
m.
 inspection
office, charge
charge suprême,
gouvernement
loi
fait d'avoir droit ou part, privilège
effort vers
relation
chapitre
-वन्त्- a. employé
-इन्- id.
propre à, capable,
autorisé.
°पुरुष-
m.
 employé
°स्थ- a. id.