| YouTube Channel

अधिकरणं (adhikaraNaM)

 
Apte 1890
English
अधिकरणं [कृ-ल्युट्] 1 Placing at the head of, appointing &c.
2 Relation, reference, connection
रामाधिकरणाः कथाः Rām. referring to.
3 (In gram.) Agreement, concord, government or grammatical relation (as of subject and predicate &c.)
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः P. I. 2. 42 having the members (of the compound) in the same relation or apposition
समानाधिकरणो or व्यधिकरणो बहुव्रीहिः
पीतांबरः, चक्रपाणिः &c.
4 A receptacle or subject, technically substratum
ज्ञानाधिकरणं आत्मा T. S. the soul is the substratum of knowledge.
5 Location, place, the sense of the locative case
आधारोधिकरणं P. I. 4. 45
कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद्धारयत् कियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रेधिकरणं स्मृतम् ॥ Hariv.
as गेहे स्थाल्यामन्नं पचति.
6 A topic, subject
section, article or paragraph
a complete argument treating of one subject
the Sūtras of Vyāsa and Jaimini are divided into Adhyāyas, the Adhyāyas into Pādas and the Pādas into Adhikaraṇas or sections. According to the Mīmāṃsakas a complete Adhikaraṇa consists of five members:
विषय the subject or matter to be explained, विशय or संशय the doubt or question arising upon that matter, पूर्वपक्ष the first side or prima facie argument concerning it, उत्तर or उत्तरपक्ष or सिद्धांत the answer or demonstrated conclusion, and संगति pertinency or relevancy, or (according to others निर्णय the final conclusion)
विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरं । निर्णयश्चेति सिद्धांतः शास्त्रेऽ धिकरणं स्मृतम् ॥ The Vedāntins put संगति in the 3rd place, and सिद्धांत last
तत्र एकैकमधिकरणं पंचावयवं, विषयः संदेहः संगतिः पूर्वपक्षः सिद्धांतश्च. Generally speaking, the five members may be taken to be विषय, संशय, पूर्वपक्ष, उत्तरपक्ष and सिद्धांत or राद्धांत.
7 Court of justice, court, tribunal
स्वान्दोषान् कथयंति नाधिकरणे Mk. 9. 3
°रणे च साधनं Dk. 40.
8 Stuff, material
विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि P. II. 4. 13 (अद्रव्यवाचि)
°एतावत्त्वेच 15 fixed number of things, as दश दंतोष्ठाः Sk.
9 A claim.
10 Supremacy.
णी One who superintends.
Comp.
भोजकः a judge, Mk. 9.
मंडपः court or hall of justice Mk. 9.
विचालः [अधिकरणस्य विचालः अन्यथाकरणं] changing the quantity of any thing, increasing or decreasing it so many times
°विचाले च P. V. 3. 43
द्रव्यस्य संख्यांतरापादने संख्याया धा स्यात्
एकं राशिं पंचधा कुरु Sk.
सिद्धांतः a conclusion which involves others.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अधिकरणं,
क्ली,
 (अधि + कृ + अधिकरणे ल्युट् ।)एकन्यायोपपादनं । इति हेमचन्द्रः ॥
अधि-क्रियते अत्र । विषयादिपञ्चावयवविवेचनोपेत-ग्रन्थः । यथा, --“विषयो विशयश्चैव पूर्व्वपक्षस्तथोत्तरं ।निर्णयश्चेति पञ्चाङ्गं शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतं” ॥
विषयो विचारार्हवाक्यं । विशयोऽस्यायमर्थो नवेति संशयः । पूर्व्वपक्षः प्रकृतार्थविरोधितर्कोप-न्यासः । उत्तरं सिद्धान्तानुकूलतर्कोपन्यासः ।निर्णयो महावाक्यार्थतात्पर्य्यनिश्चयः । एवं क्रमेणविवेचनमत्राधिक्रियते इत्यधिकरणं । इति ति-थ्यादितत्त्वं ॥
अधिक्रियतेऽर्थाद्विचारोऽस्मिन्नने-नेति वा अधिकरणं वेदविचारग्रन्थात्मिका मी-मांसा । सा च द्विधा कर्म्ममीमांसा ब्रह्ममी-मांसा चेति । कर्म्मकाण्डवेदविचारग्रन्थः कर्म्म-मीमांसा जैमिनिप्रणीता सैव मीमांसात्वेन प्र-सिद्धा पूर्व्वमीमांसा इत्युच्यते । ब्रह्मकाण्डवेद-विचारग्रन्थश्च ब्रह्ममीमांसा वेदव्यासप्रणीता साच वेदान्तत्वेन प्रसिद्धा उत्तरमीमांसा इत्युच्यते ।इत्थञ्च मीमांसापदमपि करणाधिकरणव्युत्पत्त्याग्रन्थपरं ज्ञेयं । भावव्युत्पत्त्या तु विचारपूर्व्वक-निर्णयपरमिति । यत्तु अधिक्रियते विचारोऽस्मैइति व्युत्पत्त्या अधिकरणं मीमांसासिद्धान्तइत्युदीच्येनाभिहितं तन्न । सिद्धान्तस्याधिकरण-चरमावयवत्वेनाधिकरणाङ्गत्वात् अधिकरणत्वा-नुपपत्तेः । यथा न्यायमते निगमनस्य न्यायाव-यवत्वं न तन्मात्रस्य न्यायत्वं तथेहापीति सुधीभि-र्भाव्यं । तस्य चाधिकरणस्य पञ्चाङ्गानि । तदुक्तं, --“विषयोऽविषयश्चैव पूर्व्वपक्षस्तथोत्तरं ।निर्णयश्चेति पञ्चाङ्गं शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतं” ॥
विषयो विचारार्हवाक्यं । यथा । खादिरे पशुंबध्नाति खादिरं वीर्य्यकामस्य यूपं कुर्व्वीतइत्यादि संयोगपृथक्त्वाधिकरणादेः । एवं विषयोनिश्चयस्तद्भिन्नस्तद्विरोधी वा अविषयः संशयः ।तदुक्तं, --“विशब्दश्च विशेषार्थः सिनोतिर्बन्धनार्थकः ।विशेषेण सिनोतीति विषयोऽर्थनियामकः” ॥
नियामकः कोटिनिश्चायकतया विशेषदर्शनात्मक-व्याप्यवत्त्वादिनिश्चय एव । एवमेव न्यायगुरु-न्यायवागीशभट्टाचार्य्यचरणाः ॥
अन्ये तु विशयइति विपूर्व्वस्य शेतेः संशयार्थकत्वमालोच्य ता-लव्यमध्यपाठं वदन्तः विशयः संशयः इति व्याच-क्षते तत्र विपूर्व्वशेतेः संशयार्थकत्वे मानमनु-सन्धेयं । संशयः अस्यायमर्थो न वेत्याकारकः ।पूर्व्वपक्षः सिद्धान्तविरुद्धतर्कोपन्यासेन सिद्धान्त-विरुद्धसंशयैककोटिव्यवस्थापनं । उत्तरं प्रकृत-सिद्धान्तानुकूलतर्कोपन्यासेन प्रकृतसिद्धान्तसिद्ध-संशयापरकोटिव्यवस्थापनं । निर्णयः सिद्धान्तसिद्ध-विचार्य्यवाक्यतात्पर्य्यावधारणं । कर्म्ममीमांसा-धिकरणानि सहस्रसंख्यकानि जैमिनिप्रणीतानिशास्त्रदीपिकादौ पार्थसारथिमिश्रादिभिर्बहुधाविवृतानि । इति चन्द्रशेखरकृततत्त्वसम्बोधिनी ॥
* ॥
व्याकरणमते आधाररूपकारकं । तच्चतुर्व्विधं ।सामीप्यं १ यथा गङ्गायां घोषः । कालिन्द्यांरेमे ॥
आश्लेषः २ यथा दिवि देवाः । काननेरेमे ॥
विषयः ३ यथा शास्त्रे निपुणः । केलौकुशलः ॥
व्याप्तिः ४ यथा तिलेषु तैलं । सकलेस्थितः ॥
* ॥