अधिकरण (adhikaraNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अधिकरण n.
  (-णं)
	 1. Superiority,  supremacy.
	 2. Title,  right.
	 3. In the
Mimansa philosophy,  a case or topic,  comprehending five members, 
the subject,  the doubt,  the first side or prima facie argument,  the
answer or conclusion,  the application. 
	 4. (In the Vedānta.) A case
or question. 
	 5. (In grammar) Location,  the sense of the seventh
or locative case,  defined to imply four kinds.
	 1. Proximity,  as,  ‘a
village on the Ganges.’ 2. Inclusion,  as,  ‘the gods in heaven. ’
3. End or object,  as,  ‘versed in the Sāstras
 and 4. Integral
existence,  as,  ‘the spirit is in all.’
 E.
  अधि over,  कृ to do
 and
ल्युट् aff.
  

Capeller Eng

English

 अधिकरण n.
  (lit.   the putting over,  placing at the
head,  supremacy)
 substance,  something concrete (as the recipient of
qualities,  actions,  etc.)
 support,  receptacle
 relation,  esp.
    the
relation of the locative (g. ),  chapter,  head (in books)
 court of
justice.

Yates

English

 अधि-करण (णं) 1.
n.
  Supremacy
right,  title
 Locative case.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   अधिकरण  adhikaraNa  adj.
   having to superintend  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   relation   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   magistracy  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   paragraph or minor section   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   topic  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   appointing   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   government  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   court of justice   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   subject  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   section   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   location  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   receptacle   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   substratum  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   act of placing at the head or of subordinating government   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   sense of the locative case  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   support   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   category  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   supremacy   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   relationship of words in a sentence  
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   claim   
   अधिकरण  adhikaraNa  n.
   locative case     
            

Wilson

English

 अधिकरण
n.
  (-णं)
1 Superiority,  supremacy.
2 Title,  right.
3 In the Mīmāṃsā philosophy,  a case or topic,  comprehending five members, 
the subject,  the doubt,  the first side or prima facie argument,  the answer or
conclusion,  the application. 
4 (In the Vedānta.) A case or question. 
5 (In grammar) Location,  the sense of the seventh or locative case,  defined to
imply four kinds.
1 Proximity,  as,  ‘a village on the Ganges.’
2 Inclusion,  as,  ‘the gods in heaven. ’
3 End or object,  as,  ‘versed in the Śāstras
 and
4 Integral existence,  as,  ‘the spirit is in all.’
E.
  अधि over,  कृ to do
 and ल्युट् aff.
  

Apte

English

अधिकरणम् [adhikaraṇam],  [कृ-ल्युदट्]

Placing at the head of,  appointing &c.
 

Relation,  reference,  connection
 रामाधिकरणाः कथाः Rām.  referring to.

(In gram.
  ) Agreement,  concord,  government or grammatical relation (as of subject and predicate &c.
 )
 तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः P.*
  1.2.42 having the members (of the compound) in the same relation or apposition
 समानाधिकरणो or व्यधिकरणो बहुर्व्रीहिः
 पीताम्बरः,  चक्रपाणिः &c.
 

A receptacle or subject,  technically substratum ज्ञानाधिकरणम् आत्मा T. S. the soul is the substratum of knowledge.

Location,  place,  the sense of the locative case
 आधारोधिकरणम् P.*
  1.4.45
 कर्तृकर्म- व्यवहितामसाक्षाद्धारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रेधिकरणं स्मृतम् ॥ Hari
 as गेहे स्थाल्यामन्नं पचति.

A topic,  subject
 section,  article or paragraph
 a complete argument treating of one subject
 A chapter in Kauṭilīya Arthaśāstra.  e. g.  प्रथमाधिकरणम् the Sūtras of Vyāsa and Jaimini are divided into Adhyāyas,  the Adhyāyas into Pādas and the Pādas into Adhikara- ṇas or sections. (According to the Mīmāṁsakas a complete Adhikaraṇa consists of five members: विषय the subject or matter to be explained,  विशय or संशय the doubt or question arising upon that matter,  पूर्वपक्ष the first side or prima facie argument concerning it,  उत्तर or उत्तरपक्ष or सिद्धान्त the answer or demonstrated conclusion,  and संगति pertinency or relevancy,  or (according to others निर्णय the final conclusion)
 विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णयश्चैति सिद्धान्तः शास्त्रे$धिकरणं स्मृतम् ॥ The Vedāntins put संगति in th 3 rd place,  and सिद्धान्त last
 तत्र एकैकमधिकरणं पञ्चावयवम्,  विषयः संदेहः संगतिः पूर्वपक्षः सिद्धान्तश्च. Generally speaking,  the five members may be विषय,  संशय,  पूर्वपक्ष,  उत्तरपक्ष and सिद्धान्त or राद्धान्त).

Court of justice,  court,  tribunal
 स्वान्दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे Mk.*
  9.3
 ˚रणे च साधनम् Dk.*
  4.

Stuff,  material
 विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि P.
 II.4.13 (अद्रव्यवाचि)
 अधिकरणै ˚एतावत्त्वे च P.
 II.4.15 fixed number of things,  as दश तन्तोष्ठः Sk.

A claim,  Bhāg.*
  5.1.16.

Supremacy.

A government department
 सर्वाधिकरणरक्षणम् Kau. A.
 4.

A gathering place प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सर्वाधिकरणेष्वथ । वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम् ॥ Mb.
 *  12.59.68.

A department
 अश्वागारान् गजागारान् बलाधिकरणानि च Mb.
 *  12. 69.54. -णी One who superintends. Comp.
   -भोजकः a court-dignitary,  a judge,  भीतभीता अधिकरणभोजकाः Mk.*
  9.-मण्डपः court or hall of justice. अधिकरणमण्डपस्य मार्गमादेशय Mk.*
  9. -लेखकः a.
  official recorder or scribe,  who drew up sale-deeds and other documents after getting the land measured in his presence
 RT.VI.38. -विचालः [अधिकरणस्य विचालः अन्यथाकरणम्] changing the quantity of any thing,  increasing or decreasing it so many times
 ˚विचाले च P.
 V.*
  3.43
 द्रव्यस्य संख्यान्तरापादने संख्याया धा स्यात्
 एकं राशिं पञ्चधा कुरु Sk. -सिद्धान्तः a conclusion which involves others.

Apte 1890

English

 अधिकरणं [कृ-ल्युट्] 1 Placing at the head of,  appointing &c. 
2 Relation,  reference,  connection
 रामाधिकरणाः कथाः Rām. referring to. 
3 (In gram.) Agreement,  concord,  government or grammatical relation (as of subject and predicate &c.)
 तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः P. I. 2. 42 having the members (of the compound) in the same relation or apposition
 समानाधिकरणो or व्यधिकरणो बहुव्रीहिः
 पीतांबरः,  चक्रपाणिः &c. 
4 A receptacle or subject,  technically substratum
 ज्ञानाधिकरणं आत्मा T. S. the soul is the substratum of knowledge. 
5 Location,  place,  the sense of the locative case
 आधारोधिकरणं P. I. 4. 45
 कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद्धारयत् कियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रेधिकरणं स्मृतम् ॥ Hariv.
 as गेहे स्थाल्यामन्नं पचति. 
6 A topic,  subject
 section,  article or paragraph
 a complete argument treating of one subject
 the Sūtras of Vyāsa and Jaimini are divided into Adhyāyas,  the Adhyāyas into Pādas and the Pādas into Adhikaraṇas or sections. According to the Mīmāṃsakas a complete Adhikaraṇa consists of five members: 
विषय the subject or matter to be explained,  विशय or संशय the doubt or question arising upon that matter,  पूर्वपक्ष the first side or prima facie argument concerning it,  उत्तर or उत्तरपक्ष or सिद्धांत the answer or demonstrated conclusion,  and संगति pertinency or relevancy,  or (according to others निर्णय the final conclusion)
 विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरं । निर्णयश्चेति सिद्धांतः शास्त्रेऽ धिकरणं स्मृतम् ॥ The Vedāntins put संगति in the 3rd place,  and सिद्धांत last
 तत्र एकैकमधिकरणं पंचावयवं,  विषयः संदेहः संगतिः पूर्वपक्षः सिद्धांतश्च. Generally speaking,  the five members may be taken to be विषय,  संशय,  पूर्वपक्ष,  उत्तरपक्ष and सिद्धांत or राद्धांत. 
7 Court of justice,  court,  tribunal
 स्वान्दोषान् कथयंति नाधिकरणे Mk. 9. 3
 °रणे च साधनं Dk. 40. 
8 Stuff,  material
 विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि P. II. 4. 13 (अद्रव्यवाचि)
 °एतावत्त्वेच 15 fixed number of things,  as दश दंतोष्ठाः Sk. 
9 A claim. 
10 Supremacy. 
णी One who superintends. 
Comp. 
भोजकः a judge,  Mk. 9. 
मंडपः court or hall of justice Mk. 9. 
विचालः [अधिकरणस्य विचालः अन्यथाकरणं] changing the quantity of any thing,  increasing or decreasing it so many times
 °विचाले च P. V. 3. 43
 द्रव्यस्य संख्यांतरापादने संख्याया धा स्यात्
 एकं राशिं पंचधा कुरु Sk. 
सिद्धांतः a conclusion which involves others. 

Monier Williams Cologne

English

 अधि-करण n.
  the act of placing at the head or of subordinating government,  supremacy,  magistracy,  court of justice

 a receptacle,  support

 a claim

 a topic,  subject

 (in philosophy) a substratum

 a subject (e.g. आत्मन् is the अधि-करण of knowledge)

 a category

 a relation

 (in Gr.
 ) government

 location,  the sense of the locative case

 relationship of words in a sentence (which agree together,  either as adjective and substantive,  or as subject and predicate,  or as two substantives in apposition)

 (in rhetoric) a topic

 a paragraph or minor section

 अधि-करण mfn.
   having to superintend.

Monier Williams 1872

English

 अधि-करण,  अम्,  n. the act of placing at the
head or of subordinating government,  supremacy, 
magistracy,  court of justice
 a receptacle,  sup-
port
 a claim
 a topic,  subject
 (in philosophy) a
substratum
 a subject (e. g. आत्मा is the अधि-करण
of knowledge)
 a category
 a relation
 (in grammar)
regimen,  government,  comprehension,  location,  the
sense of the locative case
 relationship of words in a
sentence,  which agree together,  either as adjective and
substantive,  or as subject and predicate,  or as two sub-
stantives in apposition
 (in rhetoric) a topic
 a para-
graph or minor section
 (अस्,  ई),  m. f. one who has to
superintend.
—अधिकरण-भोजक,  अस्,  m. a judge.
—अधिकरण-मण्डप,  अस्,  अम्,  m. n. the hall
of justice.
—अधिकरण-सिद्धान्त,  अस्,  m. a syl-
logism or conclusion which involves others.
—अधि-
करणैतावत्त्व (°ण-एत्°),  अम्,  n. fixed quantity of
a substratum.

Macdonell

English

 अधिकरण adhi-karaṇa,  n.
  substratum
 🞄substance,  matter
 subject,  department
 section,  🞄paragraph
 law-court
 that in which 🞄anything happens
 sphere of the locative 🞄(gr.)
 -maṇḍapa,  n.
  law-court
 -lekhaka,  m.
  🞄lawyerʼs clerk.

Goldstucker

English

 अधिकरण I. Tatpur. n. (-णम्)
	^1 Superiority,  supremacy,  govern-
ment.
	^2 Title,  right.
	^3 Town meeting,  court of justice.
	^4 Sup-
port,  receptacle.
	^5 Substance (द्रव्य,  as the recipient of quali-
ties &c.).
	^6 (In grammar.) Comprehension,  location,  gener-
ally the sense of the seventh or locative case,  but occa-
sionally also that of the third or instrumental and of the
sixth or genitive case.
	^7 (In grammar.) Government,  re-
gimen
 see एकाधिकरण,  युगपदधिकरण,  समानाधिकरण.
	^8 (In philosophy.) A case or topic
 esp. in the Mīmānsā
and Vedānta
 in the former it comprehends usually five
parts or members,  the subject (विषय),  the doubt (संशय), 
the first side (or objectionable) argument (पूर्वपक्ष),  the fol-
lowing (or right) argument (उत्तरपक्ष) and the conclusion
(सिद्धान्त or राद्धान्त). Sometimes,  however,  the second
part is inherent in the third and the fifth in the fourth.
In both philosophies an adhikaraṇa is a subdivision of a
pāda,  which is the division of an adhyāya. E. कृ with अधि, 
kṛt aff. ल्युट्.
II. Bahuvr. m. f. (-णः-णी). See अधिकार II. E. अधि and
करण
 in the fem. with aff. ङीप्.

Benfey

English

 अधिकरण अधिकरण,  i. e. अधि
-कृ + अन,  n.
 
 1. Substance,  substratum, 
or site.
 2. Court of justice,  Daśak. in
Chr. 180,  20.
 -- Comp.
 
धर्म-,  n.
  1.
administration of justice,  Pañc. 97,  1.
2. A court of justice,  Pañc. 96,  25.
राम-,  adj.
  relating to Rāma,  Rām.  2, 
15,  29.
समान-, 
 I. n.
  generic property.
 II. adj.
  contained in the same subject
or category.

Apte Hindi

Hindi

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट् "प्रधान स्थान पर रखना,  नियुक्ति"
"१. प्रधान स्थान पर रखना,  नियुक़्ति २. संबंध,  उल्लेख,  संपर्क ३. (व्या.) अनुरुपता,  लिंग,  वचन,  कारक और पुरुष की समानता,  अन्वय,  कारक चिन्हों का इतर शब्दों से संबंध ४. आशय,  विशय,  उपस्तर ५. अधिष्ठान,  स्थान,  अधिकरण कारक का अर्थ- ""आधारोऽधिकरणम्""- पा. १/४/४५ ६. प्रस्ताव,  विषय,  किसी विषय पर पूर्ण तर्क,  "

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
"संबंध,  उल्लेख,  संपर्क"

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
"अनुरूपता,  लिंग,  वचन,  कारक और पुरुष की समानता,  अनय,  कारक चिह्नों का इतर शब्दों से संबंध"

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
"आशय,  विषय,  उपस्तर"

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
"अधिष्ठान,  स्थान,  अधिकरण कारक का अर्थ"

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
"प्रस्ताव,  विषय,  किसी विषय पर पूर्ण तर्क "

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
"न्यायालय,  कचहरी,  न्यायाधिकरण"

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
दावा

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
प्रभुता

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
वह स्थान जहाँ बहुत लोग एकत्र हों

अधिकरणम्
नपुं*
   - अधि+कृ+ल्युट्
विभाग

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇಮಕ
अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಬಂಧ
निष्पत्तिः - > अधि+डु कृञ् (करणे) कर० “ल्युट्” (३-३-११७) ।
व्युत्पत्तिः - > अधिक्रियतेऽनेन ।
प्रयोगाः - > “रामाधिकरणाः कथाः” ।
उल्लेखाः - > रामा० ।
अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಾನ / ಜಾಗ
अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಧಾರ / ಆಶ್ರಯ
निष्पत्तिः - > “तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः” पा० सू० (१-२-४२) ।
प्रयोगाः - > 1. “घृताधिकरणं पात्रम्” । 2. “ज्ञानाधिकरणम् आत्मा” ।
अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗ್ರಂಥಭಾಗ / ಅಧ್ಯಾಯ
अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನ್ಯಾಯಸ್ಥಾನ
अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ರವ್ಯ
निष्पत्तिः - > “विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि” पा० सू० (२-४-१३) ।
विस्तारः - > अद्रव्यवाचिनाम् - सि० कौ० ।
अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಮೀಮಾಂಸಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ) ಐದು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ಸಮುದಾಯ
विस्तारः - > ಅಧಿಕರಣಾಂಗಗಳು: ವಿಷಯ,  ವಿಶಯ (ಸಂಶಯ),  ಪೂರ್ವಪಕ್ಷ,  ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಯಗಳೆಂದು ಐದು.
अधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ) ಕರ್ತೃಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಇರುವ ಆಧಾರ
निष्पत्तिः - > “आधारोऽधिकरणम्” पा० स्० (१-४-४५) ।

L R Vaidya

English

 aDikaraRa {% n. %} 1. Location,  as the meaning of the 7th case (in gram.) आधारोऽधिकरणम् Pan.
receptacle,  support
a complete argument dealing with one question. (In Mīmānsa and Vedānta) अधिकरण is thus defined- विषयो विशयश्चैव (i.e. doubt) पूर्वपक्षस्तथोत्तरः । निर्णयश्चेति सिद्धान्तः शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥
supremacy
a court of justice
a claim.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 adhikaraṇa (= Pali id.,  in both senses),  nt., 
(1) matter of contention or dispute,  especially among monks: saṃghe kalahabhaṇḍanavigrahavivādaṃ adhikaraṇaṃ kaukṛtyaṃ utpādetsuḥ Mv 〔iii.48.(13—)14〕
 adhikaraṇa na tasya jātu bhotī Śikṣ 〔195.10〕
 °ṇa-kuśala MSV 〔i.55.13〕
 adhikaraṇavastu Mvy 〔9115〕 = Tib. rtsod paḥi gzhi,  ground of dispute
 adhikaraṇa-śamatha Mvy 〔8630〕 (= Pali °samatha),  the (7 rules for) quieting of disputes,  a part of the Prātimokṣa
 they are listed 〔8631—7〕,  mostly as in Pali,  saṃmukhavinayaḥ,  smṛti-vinayaḥ,  amūḍha-vinayaḥ,  yadbhūyasikīyaḥ,  tatsvabhāvaiṣīyaḥ,  tṛṇaprastārakaḥ,  pratijñākārakaḥ,  qq.v.
(2) -adhikaraṇaṃ,  ifc. adv.,  by reason of: yato-adhikaraṇaṃ,  conj. (= Pali yatvādhikaraṇaṃ) Mv 〔iii.52.7〕,  because,  lit. by reason of which
 also stem in comp.,  pramādādhikaraṇahetor MPS 〔4.7 ff.〕,  because of negligence (Pali pamādādhikaraṇaṃ,  adv.
 elsewhere -adhikaraṇa-hetu,  CPD).

Indian Epigraphical Glossary

English

 adhikaraṇa (IE 8-1,  8-8
 EI 28),  an office
 cf. rājakule ='dhi-
karaṇasya,  apparently referring to an office. See adhikaraṇ-āva-
dhāraṇā,  ‘official investigation’ (Ep. Ind.,  Vol. XXXI,  p. 267).
(EI 24),  a court or department.
(EI 30),  a law-court.
(SITI),  a class of law courts
 probably,  the chief court.
(EI 30,  31),  an administrative office or a board of
administration.
(EI 31),  a district.
(SII 2),  same as Adhikārin,  a magistrate.

Abhyankara Grammar

English

अधिकरण  (1) support: a grammati- cal relation of the nature of a location : place of verbal acti- vity. cf. अाधारोsधिकरणम् P.I.4.45
 (2) one of the six or seven Kārakas or functionaries of verbal activity shown by the locative case. cf सप्तम्यधिकरणे च P.II.4.36
(3)substance,  'dravya' cf. अनधिकरणवाचि अद्रव्यवाचि इति गम्यते M.Bh. on II.1.1.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अधिकरण n. °Örtlichkeit (?) in करणम् अधिकरणम्,  Kauṭ. 149,  1 "the nature and place of the deed"
 besser wohl "Gerichtshof",  der die Urkunde ausfertigt
 vgl. Viṣṇusmṛti 7,  3.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

bcod pa
अधिकरण

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
अवान्तरप्रकरणविश्रामे शीघ्रपाठतः ।
आह्निकमधिकरणं त्वेकन्यायोपपादनम् ॥ २५५ ॥
-wordlist-
 
आह्निक (क्ली),  अधिकरण (क्ली)

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अधिकरणं,  क्ली,
   (अधि + कृ + अधिकरणे ल्युट् ।)एकन्यायोपपादनं । इति हेमचन्द्रः ॥
 अधि-क्रियते अत्र । विषयादिपञ्चावयवविवेचनोपेत-ग्रन्थः । यथा,  --“विषयो विशयश्चैव पूर्व्वपक्षस्तथोत्तरं ।निर्णयश्चेति पञ्चाङ्गं शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतं” ॥
विषयो विचारार्हवाक्यं । विशयोऽस्यायमर्थो नवेति संशयः । पूर्व्वपक्षः प्रकृतार्थविरोधितर्कोप-न्यासः । उत्तरं सिद्धान्तानुकूलतर्कोपन्यासः ।निर्णयो महावाक्यार्थतात्पर्य्यनिश्चयः । एवं क्रमेणविवेचनमत्राधिक्रियते इत्यधिकरणं । इति ति-थ्यादितत्त्वं ॥
 अधिक्रियतेऽर्थाद्विचारोऽस्मिन्नने-नेति वा अधिकरणं वेदविचारग्रन्थात्मिका मी-मांसा । सा च द्विधा कर्म्ममीमांसा ब्रह्ममी-मांसा चेति । कर्म्मकाण्डवेदविचारग्रन्थः कर्म्म-मीमांसा जैमिनिप्रणीता सैव मीमांसात्वेन प्र-सिद्धा पूर्व्वमीमांसा इत्युच्यते । ब्रह्मकाण्डवेद-विचारग्रन्थश्च ब्रह्ममीमांसा वेदव्यासप्रणीता साच वेदान्तत्वेन प्रसिद्धा उत्तरमीमांसा इत्युच्यते ।इत्थञ्च मीमांसापदमपि करणाधिकरणव्युत्पत्त्याग्रन्थपरं ज्ञेयं । भावव्युत्पत्त्या तु विचारपूर्व्वक-निर्णयपरमिति । यत्तु अधिक्रियते विचारोऽस्मैइति व्युत्पत्त्या अधिकरणं मीमांसासिद्धान्तइत्युदीच्येनाभिहितं तन्न । सिद्धान्तस्याधिकरण-चरमावयवत्वेनाधिकरणाङ्गत्वात् अधिकरणत्वा-नुपपत्तेः । यथा न्यायमते निगमनस्य न्यायाव-यवत्वं न तन्मात्रस्य न्यायत्वं तथेहापीति सुधीभि-र्भाव्यं । तस्य चाधिकरणस्य पञ्चाङ्गानि । तदुक्तं,  --“विषयोऽविषयश्चैव पूर्व्वपक्षस्तथोत्तरं ।निर्णयश्चेति पञ्चाङ्गं शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतं” ॥
विषयो विचारार्हवाक्यं । यथा । खादिरे पशुंबध्नाति खादिरं वीर्य्यकामस्य यूपं कुर्व्वीतइत्यादि संयोगपृथक्त्वाधिकरणादेः । एवं विषयोनिश्चयस्तद्भिन्नस्तद्विरोधी वा अविषयः संशयः ।तदुक्तं,  --“विशब्दश्च विशेषार्थः सिनोतिर्बन्धनार्थकः ।विशेषेण सिनोतीति विषयोऽर्थनियामकः” ॥
नियामकः कोटिनिश्चायकतया विशेषदर्शनात्मक-व्याप्यवत्त्वादिनिश्चय एव । एवमेव न्यायगुरु-न्यायवागीशभट्टाचार्य्यचरणाः ॥
 अन्ये तु विशयइति विपूर्व्वस्य शेतेः संशयार्थकत्वमालोच्य ता-लव्यमध्यपाठं वदन्तः विशयः संशयः इति व्याच-क्षते तत्र विपूर्व्वशेतेः संशयार्थकत्वे मानमनु-सन्धेयं । संशयः अस्यायमर्थो न वेत्याकारकः ।पूर्व्वपक्षः सिद्धान्तविरुद्धतर्कोपन्यासेन सिद्धान्त-विरुद्धसंशयैककोटिव्यवस्थापनं । उत्तरं प्रकृत-सिद्धान्तानुकूलतर्कोपन्यासेन प्रकृतसिद्धान्तसिद्ध-संशयापरकोटिव्यवस्थापनं । निर्णयः सिद्धान्तसिद्ध-विचार्य्यवाक्यतात्पर्य्यावधारणं । कर्म्ममीमांसा-धिकरणानि सहस्रसंख्यकानि जैमिनिप्रणीतानिशास्त्रदीपिकादौ पार्थसारथिमिश्रादिभिर्बहुधाविवृतानि । इति चन्द्रशेखरकृततत्त्वसम्बोधिनी ॥
 * ॥
व्याकरणमते आधाररूपकारकं । तच्चतुर्व्विधं ।सामीप्यं १ यथा गङ्गायां घोषः । कालिन्द्यांरेमे ॥
 आश्लेषः २ यथा दिवि देवाः । काननेरेमे ॥
 विषयः ३ यथा शास्त्रे निपुणः । केलौकुशलः ॥
 व्याप्तिः ४ यथा तिलेषु तैलं । सकलेस्थितः ॥
 * ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अधिकरण न०
  अधि + कृ--ल्युट् । आधारे,  व्याकरणशास्त्रे“कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद्धारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत्क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतमिति” हरिपरिभाषितेअधिकरणसंज्ञके कर्तृकर्म्मद्वारा क्रियाश्रये कारके,  यथागेहेस्थाल्यामन्नं पचतीत्यादौ गृहस्य कर्तृद्वारा,  स्थाल्याश्चकर्म्मद्वारा,  परम्परया पाकक्रियाश्रयत्वात्,  गृहादेः ।“आधारोऽधिकरणमिति” “सप्तम्यधिकरणे इति” पा० ।अधिकरणं च यस्य गुणादेर्यो धर्म्मी स एव । यथा गुणकर्म-जातीनां द्रव्यम्,  द्रव्यस्य च संयोगादिसम्बन्धेन द्रव्यान्तरं, तत्राधिकस्यैवाधिकरणत्वं यथा कुण्डादेर्वदरादीनामधि-करणत्वम् गृहादेर्घटादीनां,  न तु वैपरीत्ये । द्रव्यादिषुगुणादेरेव,  समवायेन तादात्म्येन वा मतभेदेन अधिकर-णत्वं नतु गुणादीनां द्रव्याधिकरणत्वमित्येव मन्तव्यम् ।क्रियते निर्णयार्थं विचारोऽस्मिन् । पूर्व्वोत्तरमीमांसाशास्त्र-प्रसिद्धे एकार्थप्रतिपादके विषयसंशयपूर्व्वपक्षसिद्धान्तनिर्णयात्मकपञ्चाङ्गबोधकवाक्यसमुदाये न्याये । तथा हि“विषयोविशयश्चैव पूर्व्वपक्षस्तथोत्तरं निर्णयश्चेति” सिद्धान्तःशास्त्रेऽधिकरणं स्मृतमिति” मीमांसा । तत्र विचा-रार्हं वाक्यं विषयः,  तस्यार्थविषये विशयः इदमित्थंन वेति विकल्पः । तत्र सन्दिह्यमानयोः पक्षयोः असत्पक्षेयुक्तिप्रदर्शनवाक्यं पूर्व्वपक्षवाक्यं,  पूर्वपक्षोक्तां युक्तिं खण्डयित्वा सत्पक्षे युक्तिप्रदर्शनवाक्यम् सिद्धान्तः । ततश्चेत्याद्यभि-लापेन सिद्धान्तसिद्धार्थोपसंहारकं वाक्यं निर्णायकवाक्यमितियथा “स्वाध्यायोऽध्येतव्य” इत्यादिवाक्यं विचारार्थत्वेनविषयः । अत्राध्ययनमक्षरग्रहणमात्रम्? अर्थग्रहणपर्य्यन्ता-ध्ययनं? वेति संशयः । तत्र अक्षरग्रहणमात्रमध्ययनमितिपूर्व्वपक्षः । अर्थज्ञानसहिताक्षरग्रहणमिति सिद्धान्तः । तेनविधिवाक्यस्य सार्थवेदाध्ययनमेव फलितोऽर्थ इति निर्णयइत्थं तत् प्रतिपादकावयवपञ्चात्मको न्यायोऽत्रावसीयते । एव-मन्यदप्युदाहार्य्यम् । उत्तरमीमांसायामपि एतानि यथा-यथं योज्यानि विशेषस्त्वयं वेदान्ते पञ्चावयवा अन्यविधायथोक्तं माधवाचार्य्येण । “तत्रैकैकमधिकरणं पञ्चावयवंविषयः सन्देहः सङ्गतिः पूर्व्वपक्षः सिद्धान्तश्चेति पञ्चावयवाइति” सङ्गतिश्च “शास्त्रेऽध्याये तथा पादे न्यायसङ्गतय-स्त्रिधा । शस्त्रादिविषये ज्ञाते तत्तत्सङ्गतिरूह्यता” मित्यनेनसङ्गतित्रैविध्यं तेनैव दर्शितं तद्विवरणं सङ्गतिशब्देवक्ष्यते । तत्र वेदान्ताधिकरणं यथा “अथातो ब्रह्मजिज्ञा-सेति प्रथमाधिकरणम् “अविचार्य्यं विचार्य्यं वा ब्रह्मा-ध्यासानिरूपणात् । असन्देहाफलत्वाभ्यां न विचारं तद-र्हति । अध्यासोऽहंबुद्धिसिद्धोऽसङ्गं ब्रह्म श्रुतीरितम्सन्देहान्मुक्तभावाच्च विचार्य्यं ब्रह्म वेदत” इति माधवः ।व्याख्यातञ्चैतत् स्वेनैव यथा “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यःश्रोतव्य” इत्यत्र आत्मदर्शनं फलमुद्दिश्य तत्साधनत्वेनश्रवणं विधीयते । श्रवणं नाम वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मणितात्पर्य्यं निर्णेतुमनुकूलोन्यायविचारः तदेतद्विचारविधायकंवाक्यं विषयः । न चायं विषयः श्लोकयोर्न संगृहीतः, सन्देहसंग्रहेणैवार्थात् तत् संग्रहप्रतीतेः ब्रह्मविचारात्मक-न्यायनिर्णयात्मकशास्त्रमनारम्भणीयमारम्भणीयं वेति स-न्देहः । पूर्वोत्तरपक्षयुक्तिद्वयं सर्वत्र सन्देहवीजमुन्नेयम् ।तत्रानारभ्यमिति तावत्प्राप्तं विषयप्रयोजनयोरभावात् ।संदिग्धं हि विचारविषयोभवति ब्रह्म त्वसन्दिग्धं तथा हितत् किं ब्रह्माकारेण सन्दिह्येत? आत्माकारेण? वा,  नाद्यः“सत्यं ज्ञानमनन्तंब्रह्मेति” वाक्येन ब्रह्माकारस्य निश्चयात् ।न द्वितीयः अहंप्रत्ययेनात्माकारस्य निश्चयात् । अध्यासात्म-विषयत्वेन भ्रान्तोऽयं प्रत्यय इति चेत् न अध्यासानिरूपणात् तमःप्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोर्जडाजडयोर्देहात्मनोःशुक्तिरजतवदन्योन्यतादात्म्याध्यासोन निरूपयितुं शक्यते ।तस्मादभ्रान्ताभ्यां श्रुत्यहंप्रत्ययाभ्यां निश्चितस्यासंदिग्धत्वान्नविचारस्य विषयोऽस्ति । नापि प्रयोजनं पश्यामः ।उक्तप्रकारेण ब्रह्मात्मनिश्चयेऽपि मुक्त्यदर्शनात् तस्माद्ब्रह्म नविचारमर्हति अतः शास्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षः ।अत्रोच्यते । शास्त्रमारम्भणीयं विषयप्रयोजनसद्भावात्श्रुत्यहंप्रत्यययोः सन्दिग्धं ब्रह्मात्मवस्तु । “अयमात्मा ब्रह्मेति”श्रुतिरसङ्गं ब्रह्मात्मत्वेनोपदिशति । अहं मनुष्य इत्याद्यहं-बुद्धिर्देहादितादात्म्याध्यासेनात्मानं गृह्णाति,  अध्यासस्य-दुर्निरूपत्वमलङ्काराय,  तस्मात् संदिग्धं वस्तु विषयः तन्नि-श्चयेन मुक्तिलक्षणं प्रयोजनं श्रुत्या,  विद्वदनुभवेन च सिद्धम् ।तस्माद्वेदान्तवाक्यविचारमुखेन ब्रह्मणो विचारार्हत्वाच्छास्त्र-मारम्भणीयमिति सिद्धम् इति” । अभेदान्वयिपदार्थबोधक-तुल्यविभक्तिकशब्दे च । “समानाधिकरणस्तत्पुरुषः कर्म-धारय” इति पा० । समानाधिकरणः अभेदान्वयिपदार्थ-बोधकतुल्यविभक्तिकपदघटितस्तत्पुरुषः कर्मधारय इत्यर्थः“तादृशपदघटितत्वेनान्यपदार्थत्वे समानाधिकरणबहुव्रीहिःपीतमम्बरं यस्येति वाक्ये पीताम्बर इत्यादि । अभेदान्वयि-पदार्थबोधकभिन्नपदघटितत्वे व्यधिकरणबहुव्रीहिरिति यथापद्मं नाभौ यस्येति वाक्ये पद्मनाभः । सुश्रुतोक्तेषु द्वात्रिंश-त्तन्त्रयुक्तिषु तन्त्रयुक्तिभेदे च तन्त्रयुक्तिशब्दे तद्विवरणम् ।

Capeller

German

 अधिकरण n.
  Substrat,  Stoff
 Beziehung, 
bes Localität (g)
 Gerichtshof
 Abschnitt, 
Paragraph.

Burnouf

French

 अधिकरण अधिकरण a. (कृ) m à m.
  dont l'acte est
au-dessus des autres: qui prévaut,  dominant,  prééminent, 
prépondérant. -- S. n.
  prépotence,  prérogative,  prééminence, 
autorité.
अधिकरण्य n.
  même sens.

Stchoupak

French

 अधि-करण-
 m.
  rapport,  fait de concerner ou chose concernée 
 affaire
(en général) 
 jugement,  tribunal 
 section,  sujet (d'un développement) 
domaine (notion exprimée par le loc.).
°मण्डप- m.
  salle de justice.
°लेखक- ag. scribe du tribunal.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.