| YouTube Channel

अधि (adhi)

 
शब्दसागरः
English
अधि
m.
 (-धिः) Anxiety, mental pain
more usually आधिः
E.
 आङ
before, धा to have, कि affix
आ is made short.
अधि ind. Over, above, upon, &c. a preposition and prefix to verbs
implying superiority in place, quality, or quantity
as अधिष्ठातुं to
stand in or on, अधिकर्त्तुं to rule over, अधिशयितुं to exceed: also
used in the figurative sense of the same, as अधिगन्तुं to go to or
attain
अधिकर्त्तुं to do over again, to repeat or recall
अधीतुं to go
over or through, as a book
अधिवस्तुं to reside in or on, to perse-
vere: forming also indeclinables with nouns, as अधिरात्रि in the
night
अधिग्रहं in or over the house: and compounds with nouns,
as अधिदेवता, &c. q. v.
E.
 अ neg. धा to have, कि
aff.
Capeller Eng
English
अ॑धि
adv.
 up, above, over, within, besides, moreover
highly, very much. As
prep.
w.
acc.
 above, over, on (also doubled)
w.
instr.
 along over (only
w.
 स्नु॑ना & स्नु॑भिस्)
w.
abl.
 above, down,
from, out of
w.
loc.
 above (*and below, in rank), over, in, on, in
behalf of, concerning.
Yates
English
अधि (धिः) 2.
m.
 Anxiety.
prep. over.
Spoken Sanskrit
English
अधि adhi
ind.
 expresses above
आशीर्वादाभिधानवत् AzIrvAdAbhidhAnavat
adj.
 containing a word which expresses benediction
काष्ठम् kASTham
ind.
 with a verb expresses excellence or superiority
समाकर्णितक samAkarNitaka
n.
 any gesture which expresses the act of listening
आतिशायनिक AtizAyanika
m.
 affix that expresses gradation in an ascending series
न्यायम् nyAyam
ind.
 after a finite verb expresses either censure or repetition
व्याजस्तुति vyAjastuti
f.
 praise or censure conveyed in language that expresses the contrary
धीराधीरा dhIrAdhIrA
f.
 jealous woman who alternately expresses and suppresses her jealousy
Wilson
English
अधि
m.
 (-धिः) Anxiety, mental pain
more usually आधिः.
E.
 आङ before, धा to have, कि affix
आ is made short.
अधि ind. Over, above, upon, &c. a preposition and prefix to verbs
implying superiority in place, quality, or quantity
as अधिष्ठातुं to stand
in or on, अधिकर्त्तुं to rule over, अधिशयितुं to exceed: also used in
the figurative sense of the same, as अधिगन्तुं to go to or attain
अधिकर्त्तुं to do over again, to repeat or recall
अधीतुं to go over or
through, as a book
अधिवस्तुं to reside in or on, to continue in or on, to
persevere: forming also indeclinables with nouns, as अधिरात्रि in the night
अधि ग्रहं in or over the house: and compounds with nouns, as
अधिदेवप्ता, &c. q. v.
E.
 अ neg. धा to have, कि
aff.
Apte
English
अधि [adhi],
ind.
(As a prefix to verbs) over, above
(अधिकार)
˚स्था to stand over
˚कृ to place over or at the head of
˚रुह् to grow over or above
over and above, besides, in addition to (आधिक्य)
fully, completely (अतिशय, विशेष), to get something in addition to another
अधिगत्य जगत्यधीश्वरात् having obtained fully, अधि intensifying the meaning of the root
इतो वा सातिमीमहे दिवो वा पार्थिवादधि
Rv.*
 1.6.1
(अधीमहे आधिक्येन याचामहे).
(As a separable adverb) Over, above, from above (mostly Vedic)
षष्टिर्वारासो अधि षट्
Rv.*
 7.18.14.
(As a preposition) with
acc.
 (a) Above, over, upon, in (उपरि)
यं दन्तमधिजायते नाडी तं दन्तमुद्धरेत् Suśr. अध्यधि Just above
लोकानुपर्युपर्यास्ते$धो$धो$ध्यधि च माधवः Bopadeva
with
gen.
 also
ये नाकस्याधि रोचने दिवि
Rv.*
 1.19.6 above the sun
˚विटपि
Śi.*
 7.35
˚त्वत् 7.41
˚रजनि at night. अधिरजनि जगाम धाम तस्याः 52. (b) with reference to, concerning, in the case of, on the subject of (अधिकृत्य) (mostly in adverbial compounds in this sense)
हरौ इति अधिहरि
so अधिस्त्रि
कृष्णमधिकृत्य प्रवृत्ता कथा अधिकृष्णम्
so ˚ज्योतिषम्, ˚लोकम्, ˚दैवम्, ˚दैवतम् treating of stars
&c.
˚पुरन्ध्रि
Śi.*
 6.32 in the case of women. (c) (With
abl.
 ) Just over, more than (अधिक)
सत्त्वादधि महानात्मा Kath.
अविदितादधि (d) (With
loc.
 ) Over, on or upon, above (showing lordship or sovereignty over something) (ऐश्वर्य)
अधिरीश्वरे
P.*
 1.4.97
अधिभुवि रामः
P.
 II.3.9 Sk. Rāma rules over the earth
the country ruled over may be used with
loc.
 of 'ruler'
अधि रामे भूः ibid
प्रहारवर्म- ण्यधि विदेहा जाताः
Dk.*
 77 subject to, under the government of, become the property or possession of (अधि denoting स्वत्वं in this case)
under, inferior to (हीन)
अधि हरौ सुराः (Bopadeva) the gods are under Hari.
(As first member of Tatpuruṣa compounds) (a) Chief, supreme, principal, presiding
˚देवता presiding deity
˚राजः supreme or soverign ruler
˚पतिः supreme lord
&c.
 (b) Redundant, superfluous (growing over another)
˚दन्तः
=
 अध्यारूढः (दन्तस्योपरि जातः) दन्तः
P.
 VI.2. 188. (c) Over, excessive
˚अधिक्षेपः high censure. According to G. M. अधि has these senses. अधिरध्ययनैश्वर्य- वशित्वस्मरणाधिके । e. g.
उपाध्यायादधीते
इङो$ध्ययनार्थकत्वस्य अधिद्योतकः
अधिपतिः (ऐश्वर्ये)
अधीनः (वशित्वे) अधिगतः इनं
मातुरध्येति (स्मरणे)
अधिकम् (अधिके).
Instead of
इदमग्ने सुधितं दुर्धितादधि प्रियादु चिन्मन्मनः प्रेय अस्तु ते
Rv.*
 1.14. 11. In the Veda अधि is supposed by B. and R. to have the senses of 'out of', 'from', 'of', 'among', 'before', 'beforehand', 'for', 'in favour of', 'in', 'at'.
अधिः [adhiḥ], [आधीयते दुःखमनेन आधा कि वा. पृ. ह्रस्वः]
Mental pain or agony, See आधिः
A woman in her courses. (= अवि.)
Apte 1890
English
अधिः [आधीयते दुःखमनेन आधा कि वा पृ. थस्वः] 1 Mental pain or agony. See आधिः
2 A woman in her courses. (= अवि.)
ind. 1 (As a prefix to verbs) over, above
(अधिकार)
°स्था to stand over
°कृ to place over or at the head of
°रुह् to grow over or above
over and above, besides, in addition (आधिक्य)
fully, completely (अतिशय, विशेष), to get something in addition to another
अधिगत्यजगत्यधीश्वरात् having obtained fully, अधि intensifying the meaning of the root
इतो वा सातिमीमहे दिवो वा पार्थिवादधि Rv. 1. 6. 10
(अधीमहे आधिक्येन याचामहे).
2 (As a separable adverb) Over, above, from above (mostly Vedic)
षष्टिर्वीरासो अधि षट् Rv. 7. 18. 14.
3 (As a preposition) with acc. (a) Above, over, upon, in (उपरि)
यं दंतमधिजायते नाडी तं दंतमुद्धरेत् Suśr. अध्यधि just above
लोकानुपर्युपर्यास्तेऽधोऽधोऽध्यधि च माधवः Bopadeva
with gen. also
ये नाकस्याधि रोचने दिवि Rv. 1. 19. 6 above the sun
°विटपि Śi. 7. 35
°त्वत् 7. 41
°रजनि 52 at night. (b) With reference to, concerning, in the case of, on the subject of (अधिकृत्य) (mostly in adverbial compounds in this sense)
हरौ इति अधिहरि
so अधिस्त्रि
कृष्णमधिकृत्य प्रवृत्ता कथा अधिकृष्णं
so °ज्योतिषं, °लोकं, °दैवं, °दैवतं treating of stars &c.
°पुरंध्रि Śi. 6. 32 in the case of women. (c) (With abl.) Just over, more than (अधिक)
सत्त्वादधि महानात्मा Kaṭh.
अविदितादधि Ken. (d) (With loc.) Over, on or upon, above (showing lordship or sovereignty over something) (ऐश्वर्य)
अधिरीश्वरे P. I. 4. 97
अधि भुवि रामः P. II. 3. 9 Sk. Rāma rules over the earth
the country ruled over may be used with loc. of ‘ruler’
अधि रामे भूः ibid.
प्रहारवर्मण्यधि विदेहा जाताः Dk. 77 subject to, under the government of, become the property or possession of (अधि denoting स्वत्व in this case)
under, inferior to (हीन)
अधि हरौ सुराः (Bopadeva) the gods are under Hari.
4 (As first member of Tatpuruṣa compounds) (a) Cheif, supreme, principal, presiding
°देवता presiding deity
°राजः supreme or sovereign ruler
°पतिः supreme lord &c. (b) Redundant, superfluous (growing over another)
°दंतः = अध्यारूढः (दंतस्योपरि जातः) दंतः P. VI. 2. 188. (c) Over, excessive
°अधिक्षेपः high censure. According to G. M. अधि has these senses: अधिरध्ययनैश्वर्यवशित्वस्मरणाधिके । e. g.
उपाध्यायादधीते
इङोऽध्ययनार्थकत्वस्य अधिद्योतकः
अधिपतिः ( ऐश्वर्ये)
अधीनः (वशित्वे) अधिगतः इनं
मातुरध्येति (स्मरणे)
अधिकं (अधिके). In the Veda अधि is supposed by B. and R. to have the senses of ‘out of’, ‘from, ’ ‘of, ’ ‘among, ’ ‘before’, ‘beforehand’, ‘for’, ‘in favour of’, ‘in’ ‘at’.
Monier Williams Cologne
English
1. अधि
m.
 (better आधि, q.v.), anxiety
अधि
f.
 a woman in her courses (= अवि, q.v.),
L.
2. अ॑धि
ind.
 , as a prefix to verbs and nouns, expresses above, over and above, besides. As a separable adverb or preposition
(with
abl.
 )
Ved.
 over
from above, from
from the presence of
after,
AitUp.
for
instead of
RV.
 i, 140, 11, (with
loc.
 )
Ved.
 over
on
at
in comparison with
(with
acc.
 ) over, upon, concerning.
Monier Williams 1872
English
अधि 1. अधि, इस्, m. (better आधि, q. v.),
anxiety, perplexity
f. a woman in her courses.
अधि 2. अधि, ind., as a prefix to verbs and
nouns, expresses above, over and above, besides.
As a separable adverb or preposition
(with abl.)
Ved. over
from above
from
from the presence of
for
(with gen.) Ved. among
(with loc.) Ved.
over
on
at
subject to
(with acc.) over, upon,
concerning.
—अध्य्-अधि, ind. on high, just above.
Macdonell
English
अधि ádhi, ad. above, upwards
highly
🞄within
besides
prp. with ac. over, upon
up 🞄to
w. in across
w. ab. above
down from, 🞄from, out of
w. lc. above (of rank or number)
🞄under (the rule of)
upon, in, on
with 🞄respect to
—°, upwards of —.
Goldstucker
English
अधि ind. (see निपात, उपसर्ग, गति, कर्मप्रवचनीय) A par-
ticle implying superiority in place, power, rank, quality
and quantity and generally used as a separable prepo-
sition or as a prefix to verbs, but in the Vedas also as
an adverb. With nouns it may form Tatpur., Bahuvr.
and Avyayībhāva compounds. It means.
1. (as adverb, in the Vedas) very much, excessively.
2. (as a separable preposition)
^1 with a noun following
or preceding in the locative,
a. above (in place),
b. over (in
the sense of mastership, power &c.),
c. under (see अधीन
and अधिक 4, cf. अधस्)
^2 with a noun following or pre-
ceding in the accusative,
a. on, above (in place),
b. concerning,
with respect to,
c. repeated it implies also proximity
f. i.
अध्यधि ग्रामम् above the village but in its neighbourhood
^3 with a noun following or preceding in the ablative (in the
Vedas),
a. on, above,
b. from above,
c. from (in this meaning
it occurs also in the classical language, when it is supposed
to be merely an expletive, the preceding ablative implying
already the notion ‘from’),
d. in consequence of, on behalf of,
e. in presence of, before, in front of
^4 with a noun following
or preceding in the genitive (in the Vedas), amidst, amongst.
3. (as a prefix to verbs) Over, esp. in the sense of
taking possession of, mastering &c. literally or metapho-
rically
but used also as an expletive esp. when followed by
another preposition: f. i. with कृ to superintend, with इ to
obtain, to study &c.
but it does not alter the meaning of
आगम्, when forming with the latter अध्यागम्.
4. (in composition)
^1 (with Tatpur. or Bahuvr.) it implies
superiority in place, rank, quantity &c.,
^2 (with Avyayībh.)
a. concerning, with respect to,
b. over. E. unknown.
अधि 1. m. (-धिः) Anxiety, mental pain
more usually आधि
q. v. of which it seems to be an incorrect reading. E. see आधि.
2. f. (-धिः) A woman in her courses. See also अवि.
E. अद्, kṛt aff. इ and ध् substituted for द् or a Tatpur.
अ neg. and धि (from धा). (The first etym. doubtful.)
Benfey
English
अधि अ + धि (cf. इदम्).
I. adv.
Above, on high, Chr. 291, 2 = Rigv. 1,
85, 2.
II. prepos. Over, on with the
abl., Chr. 287, 7 = Rigv. 1, 48, 7.
III. Combined and compounded with
verbs and their derivatives.
IV.
Former part of compounded nouns and
adverbs, implying:
1. Over, cf. अधिज्य
2. Chief, cf. अधिराज।
3. Before, cf. a-
ध्यक्ष।
4. Relative to, cf. अधियज्ञ।
5. On, cf. अधिजानु। -- Cf. Lat. ad.
Apte Hindi
Hindi
अधि
अव्य* - आ+धा+कि पृषो* ह्रस्वः "ऊर्ध्व, ऊपर"
"१. , -२. ३. ४. "
अधि
अव्य* - आ+धा+कि पृषो* ह्रस्वः
"आगे बढ़ कर, ऊपर"
अधि
अव्य* - आ+धा+कि पृषो* ह्रस्वः
" (क) ऊपर, आगे, पर, में (ख) संकेत करते हुए, के संबंध में, के विषय में (ग) आगे, ऊपर"
अधि
अव्य* - आ+धा+कि पृषो* ह्रस्वः
" (क) मुख्य, प्रमुख, प्रधान (ख) व्यतिरिक़्त, फ़ालतू."
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಮೇಲೆ
निष्पत्तिः - > अधि+कृञ्, अधि+ष्ठा |
व्युत्पत्तिः - > अधिकारः, अधिष्ठानम् |
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಮೇಲುಭಾಗ
प्रयोगाः - > 1. “अधिविटपि सलीलमग्रपुष्पग्रहणपदेन चिरं विलम्ब्य काचित्” | 2. “अधिजानु बाहुमुपधाय” |
उल्लेखाः - > 1. माघ० ७-३५ । 2. माघ० ९-५४ ।
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಅತಿಶಯವಾದ / ಹೆಚ್ಚಾದ
प्रयोगाः - > “एतस्मिन्नधिकपयःश्रियं बहन्त्यः सङ्क्षोभं पवनभुवा जवेन नीताः” |
उल्लेखाः - > माघ० ४-५९ ।
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಐಶ್ವರ್ಯ
व्युत्पत्तिः - > अधिपतिः ।
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕಾರ
विस्तारः - > “अधि स्यादधिकारे चापीश्चरे च निगद्यते” - मेदि० ।
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಹೀನ / ನಿಕೃಷ್ಟ / ಕೀಳು
प्रयोगाः - > “अधि हरौ सुराः” ।
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ / ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ
व्युत्पत्तिः - > अधिदेवता, अधिराजः |
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಅಂಕೆ / ಹತೋಟಿ
व्युत्पत्तिः - > अधीनः ।
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಸ್ಮರಣ / ನೆನಪು
व्युत्पत्तिः - > मातुरध्येति ।
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ವಿಷಯವಾಗಿ / ಸಂಬಂಧವಾಗಿ
व्युत्पत्तिः - > अधिकृष्णम्, अधिरामम् |
अधि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಅಧ್ಯಯನ
व्युत्पत्तिः - > उपाध्यायादधीते ।
विस्तारः - > [ಈ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಥಗಳಿಗೂ ಈ “अधि” ಎಂಬುದು ದ್ಯೋತಕವಾಗಿರುವುದು.]
L R Vaidya
English
aDi {% ind. %} As a prefix to verbal themes, it expresses ‘above, ’ ‘over and above, ’ ‘besides.’As a prefix to nominal themes, it expresses- (1) excellence
(2) superiority
(3) abundance &c.As a separable adverb or preposition, (with acc. or loc., e.g. अधि लोकम्, अधि भुवि रामः), it expresses ‘over, upon, concerning.’(Note. In composition with nouns अधि often forms adverbs and has then the sense of ‘on, ’ ‘concerning, ’ ‘in’ e.g. अधिगिरि, अध्यात्मम् &c. Thus some of the following compounds may also be interpreted as indeclinables.)
E Bharati Sampat
Sanskrit
(अ) प्रादिविंशत्युपसर्गमध्ये भेदः। क्रियायोगे अयम् अतिशयाद्यर्थानां द्योतकः। १.अतिशयः, आधिक्यम् । अध्याहारः, अधिमासः। ‘अधिगत्य जगत्यधीश्वरात्’ नैष०२.१। २.स्वाम्यम् । अधिपः, अधिराट् । ३.निन्दा । अधिक्षेपः। ४.अभिचारः। अभिचरति । ५.स्मृतिः । ‘मातुरध्येति’ । ६.पाठः। अधीते । ७.पाकारम्भः। अधिश्रयणम् । ८.प्रहसनम् । ‘तमधिचक्रे’ । ९.प्रेरणम् । अध्येषणा । १०.उपरिभावः। अधिशेते । ११.स्वीकारः। अध्यवसायः। १२.विनियोगः। अधीष्टे । १३.लाभः। ‘सिद्धिं समधिगच्छति’ गीता ३.४। १४.सन्धानम् । ‘अधिसृजति शरान्’ । १५.सम्मुखम् । अध्यक्षः। १५.ज्ञानम् । अधिगमनम् । १६. सामीप्यम् । अध्यधि ग्रामम् । १७. परिभवः। ‘शत्रून् अधिशेते’ । ‘अधि स्वाम्याधिक्यनिन्दाऽभिचारे स्मृतिपाठयोः । पाकारम्भे प्रहसने प्रेरणोपरिभावयोः । स्वीकारे विनियोगे च लाभे सन्धानसम्मुखे । ज्ञानप्रस्तावयोः’ उणादिकोषः।१८.ऐश्वर्यम् । अधिपतिः, ‘अधिरामे भूः’। १९.अधिकारः। ‘अधि स्यादधिकारे चापीश्वरे च’ मेदिनी ।
Bopp
Latin
अधि Praef. (ut mihi videtur a stirpe pron. अ s. धि, quod
cum gr. ϑι in ὅϑι, πόϑι etc. convenit) super, ad (lat.
ad et verisimiliter aes in aes-timo mutato d in s propter
sequens t, et i vocali τᴕ̃ अधि regressâ in antecedentem
syllabam. Huc etiam retulerim usque i. e. us-que pro
ad-que secundum analogiam τᴕ̃ esca pro ed-ca a rad.
ED, et a mutato in u propter sequens s, sicut e. c. in
edimus = अद्मस्. E germanicis linguis huc trahimus
goth. et angl. at, porro goth. and pro nonnullis ejus si-
gnificationibus, et und usque, insertâ nasali, sicut in
nostro und = अति q. v.).
Indian Epigraphical Glossary
English
Adhi (LP), contraction of Adhikārin, regarded by some
as ‘a revenue officer like the Māmlatdār’.
Adhi, Ādhi (IE 8-1
8-8), shortened forms of Adhikaraṇika
or Ādhikaraṇika.
Lanman
English
ádhi, adv. over, besides, in addition, 96^16
as prep. above, over, on
w. instr. (of snú
only), away over, 79^11
w. abl. from, out
of, 103^4
w. loc.: over, 90^7
on, 70^13, 92^11.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. अ꣡धि 2. e) अ) unter, Daśak. 79, 10.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नग्ना तु कोटवी वृद्धा पलिक्न्यथ रजस्वला ॥ ५३४ ॥
पुष्पवत्यधिरात्रेयी स्त्रीधर्मिणी मलिन्यवीः ।
उदक्या ऋतुमती च पुष्पहीना तु निष्कला ॥ ५३५ ॥
-wordlist-
नग्ना (स्त्री), कोटवी (स्त्री), वृद्धा (स्त्री), पलिक्नी (स्त्री), रजस्वला (स्त्री), पुष्पवती (स्त्री), अधि (स्त्री), आत्रेयी (स्त्री), स्त्रीधर्मिणी (स्त्री), मलिनी (स्त्री), अवी (स्त्री), उदक्या (स्त्री), ऋतुमती (स्त्री), पुष्पहीना (स्त्री), निष्कला (स्त्री)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अधि
व्य,
 (न धीयते धार्य्यते । नञ् + धा + कि ।)प्रादिविंशत्युपसर्गमध्ये उपसर्गविशेषः । अ-स्यार्थः । उपरिभागः । इति दुर्गादासः ॥
अधि-कारः । ईश्वरः । इति मेदिनी ॥
अधिकं । यथाअधिमासः अधिको मासः इत्यर्थः । इति स्मृतिः ॥
अधिः,
पुं,
 आधिः । मनःपीडा । इत्यमरटीकायांभरतः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अधि
अव्य०
 न + धा--कि । अधिकारे, ऐश्वर्य्ये, स्वत्वे, अधिकृत्येत्यर्थे, उपरि, आधिक्ये, अतिशये च । अस्यऐश्वर्य्ये, स्वत्वे च कर्म्मप्रवचनीयत्वेन तद्योगे सप्तमो, अधि रामे भूः, अधि भुवि राम इति । “अधिः अध्ययनै-श्वर्य्यवशित्वस्मरणाधिकेषु” इति गणरत्ने उक्तम् तत्रो-पाध्यायादधीते इत्यादावध्ययने, इङोऽध्ययनार्थकत्वस्यअधिर्द्योतकः । ऐश्वर्य्ये अधिपतिः, वशित्वे अधीनः, अधि-गतमिनम् अत्या० स० । स्मरणे मातुरध्येति इकः स्मरणार्थत्व-मधिर्द्योतयति । अधिके, अधिकमिति अधि + कन् । “अधि-परी अनर्थकाविति” पा० उक्तेः आनर्थक्ये गतित्वाभावात्नोपसर्गत्वं तेन अध्यागच्छति इत्यादौ गतिसंज्ञाबाधात्“गतिर्गताविति” पा० निघातो न । अतएव अस्य धात्व-र्थत्वमात्रद्योतकत्वेऽपि विशिष्टक्रियाद्योतकत्वाभावात् अन-र्थकत्वव्यवहारः विशिष्टक्रियायोगाभावाच्च नोपसर्गत्वम्तेन “तस्मिन्नात्मचतुर्भागे प्राङ्नाकमधितस्थुषीति” रघौ नषत्वम् सति च क्रियाविशेषद्योतकत्वे अधितिष्ठावित्यादाविवउपसर्गत्वेन षत्वमिति भेदः । मुग्धबोधे तु “नात्रार्च्चायांस्वतो नातिक्रमेऽतिः पर्य्यधी गताविति” गत्यर्थद्योतकत्वेनोपसर्गत्वमित्युक्तम् तेन नाकमधितस्थुषीत्यस्य गतवती-त्यर्थकतयोपसर्गत्वाभावान्न षत्वमिति विवेकः । तथाअधिके, “इतो वा सातिमीमहे दिवो वा पार्थि-वादधि” इति ऋ० १, ६, १० “अधीमहे आधिक्येनयाचामहे” इति भाष्यम् । उपरि “ये नाकस्याधि रोचनेदिवीति” ऋ० १, १९, ६, “नाकस्य दुःखरहितस्यसूर्य्यस्य उपरीति” भाष्यम्, अधिकारे “यदत्र सामधि-करिष्यतीति” सि० कौ० । विभाषा कृञीति पा० ।वा गतित्वमत्र विनियोक्तुरीश्वरत्वं गम्यते अधिकारीविनियोगः । आधिक्ये “अधिगत्य जगत्यधीश्वरादिति”नैष० अधिगत्येत्यादौ गमेर्विशिष्टज्ञानार्थत्वद्योतकत्वात् उप-सर्गत्वम् “धात्वर्थं बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्त्तते, तमेवविशिनष्ट्यन्य उपसर्गगतिस्त्रिधे” त्युक्तेः विशिष्टज्ञानार्थता, तेन गतिसमासे ल्यप् । “अधिगतं विधिवद् यद-पालयदित्यादौ” दायत्वेन लब्धमित्यर्थः । एवमन्य-त्रापि विशेषार्थद्योतकता विज्ञेया । आधीयते दुःखमने-नेति आ + धा--कि वा पृ० ह्रस्वः । मनःपीडायाम्
पु०
 ।
Capeller
German
अ॑धि oben, hinauf, darin, dazu
oberhalb,
auf—hin, auch doppelt (Acc.)
über, von
-herab, von —her, hervor aus (Abl
)
über (*u unter, je nach der Stellung)
auf, auf—hin, in, an, in Bezug auf
(Loc.)
अ॑धि auch über—hinweg (Instr.).
Grassman
German
ádhi. Der Hauptbegriff ist der des „oben auf, hinauf, auf“, wie er namentlich in Zusammensetzungen und in der Zusammenfügung mit dem Verb hervortritt. Aber in seinem Gebrauch als Präposition zeigt es eine viel allgemeinere Bedeutung, indem es allgemein den Gegenstand, der von der Präposition abhängig ist, als den Ort, an, auf, in, bei welchem das Gebiet, der Ursprung, das Ziel, der Uebergang der Bewegung oder Thätigkeit [Page45] stattfindet, bezeichnet. Am häufigsten erscheint es mit dem Locativ und vertritt dann alle Beziehungen, welche sonst und namentlich in der spätern Sprache der blosse Locativ ausdrückt. Diese allgemeinere Bedeutung ist wahrscheinlich die ursprünglichere, indem es aus dem Deutestamme a und dem angefügten dhi, welches dem griechischen -ϑι entspricht, hervorgegangen ist, so wie adha aus a und dha, welches dem griechischen -ϑα, -ϑε, -ϑευ entspricht. Als Richtungswort kommt es vor bei den Verben ās, i, kṣi, gam, 1. gā, car, jan, ji, 1. dhā, dhṛ, nam, nī, pā, brū, (bhṛ), bhraṃś, yat, yam, (1. rāj), ruh, vac, 2. vas, vṛt, vṛdh, śri, 2. sū, skand, sthā, spṛdh. 1〉 als Adverb dazu, ausserdem
2〉 als Präposition mit dem Acc. über — hinweg
3〉 mit dem Instr. snúnā, snúbhis, über — hinweg
4〉 mit dem Abl. von — herab
5〉 Abl. von — her
6〉 Abl. aus — hervor
7〉 Abl. von — hinweg
8〉 mit Abl. zeitlich: von — her
9〉 Abl. um — willen
10〉 Abl. gegen, in der Verbindung: sei nicht karg gegen uns (von uns hinweg dich wendend)
11〉 Abl. mehr werth als, in der Verbindung: dies schöngeordnete (Gebet) sei dir mehr werth als ein ungeordnetes
12〉 mit dem Loc. an
13〉 L. auf, bei den Verben der Hīnbewegung nach einem Ziele auch: auf — hin
14〉 L. in
15〉 L. zu — hinzu (in dem Sinne: ausserdem)
16〉 L. bei Personen
17〉 L. bei Sachen oder Handlungen.
1〉 {287, 16}
{314, 12}
{475, 1}
{534, 14}
{624, 13}
{919, 15}.
2〉 supéśasā 〰 {188, 6}(?)
〰 ródasī {415, 12}
〰 páñca pradhī́n {326, 15}
〰 sā́nu {447, 4}
pṛthú prátīkam 〰 {552, 1}
gaurī́ 〰 {724, 3}. In {387, 3} und {797, 9} ist ádhi besser zu sthā zu ziehen.
3〉 〰 snúnā {324, 2}
{627, 7}
{809, 16}
〰 snúbhis {414, 7}
{441, 4}
{604, 3}
{819, 8}
mit Abl. 4〉 〰 bhruvós {334, 7}
〰 bṛhatás divás {645, 7}
divás rocanā́t 〰 {6, 9}. _{6, 10}
{49, 1}
{410, 1}
{621, 18}
{628, 7}
dhános 〰 {33, 4}
{144, 5}
{830, 3}
girés 〰 {652, 4}
párvatāt 〰 {326, 14}
〰 snós {323, 4}
〰 kū́lāt {667, 11}
ráthāt 〰 {390, 3}. 5〉 pṛthiviā́s 〰 {720, 8}
{743, 2}
{769, 4}
samudrásya 〰 viṣṭápas {654, 13}
sū́ryasya‿udáyanāt 〰 {48, 7}
áhes 〰 {874, 2}
mātṛ́bhyas 〰 {827, 2}
harmiébhyas {592, 2}
und durch ā́ (her) verstärkt, also ádhi ā́: pitúr mātúr 〰 {785, 5} und mā́nāt 〰 {785, 6}. Ferner: von — her entstammt jātá: virā́jas 〰 {916, 5}
bálāt 〰 {979, 2}
mánasas 〰 {549, 11}
kútas 〰 {164, 18}. 6〉 jī́vantiās 〰 {432, 9}
púṣkarāt 〰 {457, 13}. 7〉 sū́riāt 〰 {500, 8}
bhū́miās 〰 {80, 4}
von den Gliedern hinweg oder aus ihnen heraus, chúbukāt {989, 1}
hṛ́dayāt {989, 3}. Durch dūrám (weit) verstärkt: vánāt 〰 {29, 6}
〰 srutés {42, 3}
párasyās 〰 saṃvátas {684, 15}. 9〉 ṛtā́t 〰 {36, 11}
{139, 2}
{899, 5}. 10〉 asmát 〰 {33, 3}. 11〉 dúrdhitāt 〰 {140, 11}.
12〉 yásmin (índre) … 〰 {701, 20}
〰 tanū́ṣu {88, 3}
〰 ánīkeṣu {640, 12}
áṃsayos 〰 {411, 6}
〰 bāhúṣu {640, 11}
páde 〰 {301, 9}
〰 dhánvan [Page46] {516, 3}
〰 dhánvasu {959, 2}—_{959, 6}
pavíṣu … 〰 {166, 10}
tīrthé síndhos 〰 {681, 7}
{809, 53}
suvā́stvās 〰 túgvani {639, 37}
yamúnāyām 〰 {406, 17}
śaryaṇā́vati suṣómāyām 〰 {673, 11}. _{673, 13}
〰 sā́nau {32, 7}
{80, 6}
sā́nau 〰 {738, 5}
〰 sā́navi {489, 5}
{743, 5}
{749, 4}
{775, 27}
〰 sā́no avyáye oder ávye (auf — hin) {798, 3}
{803, 1}
{804, 4}
{808, 13}
{809, 40}
〰 sā́nuṣu {194, 7}
nā́kasya pṛṣṭhé 〰 {125, 5}
〰 diví (der Himmel als Gewölbe gedacht) {331, 8}
diví … 〰 {85, 2}
〰 dyávi {39, 4}
{738, 3}
{739, 5}
{964, 6}
〰 rocané divás {155, 3}
{787, 2}
{798, 27}
〰 nā́ke {949, 7}
{956, 2}
〰 barhíṣi {16, 6}
{85, 7}
{637, 11}
{643, 26}
{678, 5} (auf — hin)
{731, 3}
{869, 2}
〰 sádmasu {139, 2}
〰 gárte {416, 5}
〰 bhā́rman {622, 8}
〰 tṛpṛṣṭhé {787, 3}
〰 ráthe {890, 12}
〰 vācí (bildlich) {897, 2}
gós 〰 tvací (auf, auf — hin) {28, 9}
{777, 25}
{791, 4}
{813, 11}
gávye 〰 tvací {813, 16}
〰 tvací {255, 5}
{778, 29}
cárman 〰 {301, 7}
várṣman pṛthiviā́s 〰 {242, 3}
pṛthiviā́m 〰 {139, 11}
{875, 9}
{1018, 7}
pṛthivyā́m 〰 {437, 9}
{661, 4}
〰 kṣámi {25, 18}
{242, 7}
{326, 12}
{543, 3}
{665, 32}
{836, 1}
{891, 11}
〰 viṣṭápi {46, 3}
{949, 2}
samudrásya 〰 viṣṭápi {706, 5}
{724, 6}
{819, 14}
auf — hin: 〰 śúptau {51, 5}
〰 mūrdháni {448, 6}
pavítre 〰 {739, 1}. 14〉 〰 ā́kṛte gṛhé {630, 1}
〰 vikṣú {905, 2}
ūrvé 〰 {592, 5}
yónau 〰 {737, 3}
〰 yónau {740, 3}
upásthe ádites 〰 {738, 1}
apā́m upásthe 〰 {798, 25}
〰 nā́bhā pṛthivyā́s {239, 9}
nā́bhā pṛthiviā́s 〰 {263, 4}
ṛtásya nā́bhau 〰 {839, 3}
ajásya nā́bhau 〰 {908, 6}
〰 ámbare {628, 14}
samudré 〰 {924, 6}
síndhau 〰 {126, 1}
jīraú 〰 {778, 9}
〰 apsú {619, 5}
〰 antárikṣe {221, 3}
{231, 4}
mārḍīké (bildlich) {314, 12}. 15〉 gāyatré 〰 {164, 23}
asmin … 〰 {341, 1}
sahásre pṛ́ṣatīnaam 〰 {674, 11}. 16〉 〰 páñca kṛṣṭíṣu {193, 10}
índre 〰 {475, 1}
〰 turváśe {47, 7}
〰 putré {220, 5}
manaú 〰 {681, 2}
{775, 8}
{777, 16}
pátyau 〰 {794, 4}
devéṣu 〰 {630, 3}
{947, 8}
〰 devṛ́ṣu {911, 46}
yuvós … 〰 {139, 3}
yáyos 〰 {630, 4}
〰 yéṣu {787, 1}
yátra 〰 (yátra den Loc. yásmin vertretend) {947, 6}. 17〉 〰 dā́ne {204, 7}
〰 rétasi {731, 4}
〰 pakvé ā́miṣi {920, 3}.
Burnouf
French
अधि अधि pfx. inséparable (sfx. धि) sur, au-dessus, en
plus grande quantité
vers.
Lat. ad.
अधि अधि
m.
 (अ priv. धा) manque de repos
inquiétude, souci.
Stchoupak
French
अधि
adv. très
prép. au-dessous de (aussi fig.
abl. loc. acc.)
dans
après (gén. )
au sujet de (acc.)
au-dessous de (loc.)
préf.
indiquant les notions
sur, au-dessus (aussi fig.), en sus, concernant.