अधर्म्म (adharmma)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishWilson
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
वाचस्पत्यम्
Sanskritअधर्म्म ध्रियतेऽनेन धृ--मनिन् विरोधे त० । धर्म्मवि-रोधिनि वेदादिनिषिद्धकर्म्मजन्ये पापे, तद्धेतुभूतप्राणिहिं-सादौ च । “नोदनालक्षणोऽर्थोधर्म” इति सूत्रकारेणनिषेधलक्षणोऽनर्थोऽधर्म इति तल्लक्षणं सूचितम् तत्रवेदप्रतिपाद्योऽर्थोधर्म्मः, तन्निषेधप्रतिपाद्योऽनर्थः अधर्मः ।स च निषिद्धकर्म्माधीनः पापनामा अदृष्टभेदः । अनर्थश्चअनिष्टसाधनम् । तत्सत्त्वयुक्तिस्तु “विहितस्याननुष्ठाना-न्निन्दितस्य च सेवनात् अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणाम् नरःपतनमृच्छतीति” । “शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नर” इत्यादिना शास्त्रेण कर्मणामाशुविनाशिनांकालान्तरभाविनरकादिजन्मविशेषान् प्रति हेतुत्वोक्तावपितथात्वं मध्यस्थद्वारीभूतमदृष्टं विना न सम्भवतीति तत्कल्प्यते अतः “चिरध्वस्तं फलायालमित्यादिना” अदृष्ट-शब्दे दर्शितयुक्तेश्च पापसत्त्वसाधनम् । “अधर्मेणैधतेतावत् ततो भद्राणि पश्यति । ततः सपत्नान् जयतिसमूलस्तु विनश्यतीति” मनुः । “अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानंसृजाम्यहमिति” गीता । अधर्म्मभेदाद्गतिविशेषोक्ते-श्चाधर्मसत्त्वम् यथा“कर्म्मभिर्नियतैर्बद्धो जन्तुर्दुःखान्युपाश्नुते । येन येन तुभावेन कर्म्मणा पुरुषो गतिम् । प्रयाति परुषां घोरां तत्तेवक्ष्याम्यतः परम् । अधीत्य चतुरो वेदान् द्विजो मोह-समन्वितः । पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते ।खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत! । खरो मृतोबलीवर्द्दः सप्त वर्षाणि जीवति । बलीवर्द्दो मृतश्चापि जायतेब्रह्मराक्षसः । ब्रह्मरक्षश्च मासांस्त्रींस्ततो जायेत ब्राह्मणः ।पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवतिवर्षाणि दश पञ्च च भारत! । कृमिभावाद्विमुक्तस्तु ततोजायेत गर्द्दभः । गर्द्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणिशूकरः । कुक्कुटः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि जम्बुकः ।श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायेत मानवः । उपाध्यायस्ययः पापं शिष्यः कुर्य्यादबुद्धिमान् । स जीव इह संसारां-स्त्रीनाप्नोति न संशयः । प्राक् श्वा भवति राजेन्द्र! ततःक्रव्यात्ततः खरः । ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायेतब्राह्मणः । मनसाऽपि गुरोर्भार्य्यां यः शिष्यो याति पाप-कृत् । स उग्रान् प्रैति संसारानधर्म्मेणेह चेतसा ।श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति । तत्रापिनिधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते । कृमिभावमनुप्राप्तोवर्षमेकन्तु जीवति । ततस्तु निधनं प्राप्तो ब्रह्मयोनौप्रजायते । यदि पुत्त्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे ।आत्मनः कामकारेण सोऽपि हिंस्रः प्रजायते । पितरंमातरञ्चैव यस्तु पुत्त्रोऽवमन्यते । सोऽपि राजन्! मृतोजन्तुः पूर्व्वं जायेत गर्दभः । गर्द्दभत्वन्तु सम्प्राप्य दश वर्षाणिजीवति । संवत्सरन्तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानवः । पुत्त्रस्यमातापितरौ यस्य रुष्टावुभावपि । गुर्व्वपध्यानतः सोऽपिमृतो जायेत गर्दभः । खरो जीवति मासांस्तु दश श्वाच चतुर्दश । बिडालः सप्त मासांस्तु ततो जायेत मानवः ।मातापितरावाक्रुश्य सारिकः सम्प्रजायते । ताडयित्वा तुतावेव जायते कच्छपो नृप! । कच्छपो दशवर्षाणि त्रीणिवर्षाणि शल्लकः । व्यालो भूत्वा च षण्मासांस्ततो जायेतमानुषः । भर्तृपिण्डमुपाश्नन् यो राजद्विष्टानि सेवते ।सोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायेत वानरः । वानरोदश वर्षाणि पञ्च वर्षाणि मूषिकः । श्वाऽथ भूत्वाऽथषण्मासांस्ततो जायेत मानुषः । न्यासापहर्त्ता तु नरोयमस्य विषयं गतः । संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौप्रजायते । तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत! ।दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः । असूयकोनरश्चापि मृतो जायेत शार्ङ्गकः । विश्वासहर्त्ता च नरोमीनो जायेत दुर्म्मतिः । भूत्वा मीनोऽष्ट वर्षाणि मृगोजायेत भारत । मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजा-यते । छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः । कीटःप्रजायते जन्तुस्ततो जायेत मानुषः । धान्यान् यवांस्तिलान्माषान् कुलत्थान् सर्षपांश्चणान् । कलायानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसीस्तथा । शस्यस्यान्यस्य हर्त्ता च मोहाज्जन्तुरचे-तनः । स जायते महाराज! मूषिको निरपत्रपः । तत्रप्रेत्यमहाराज! मृगो जायेत शूकरः । शूकरो जातमात्रस्तुरोगेण म्रियते नृप! । श्वा ततो जायते मूढः कर्म्मणातेन पार्थिव! । भूत्वा श्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायेतमानवः । परदाराभिमर्षन्तु कृत्वा जायेत वै वृकः । श्वाशृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा । भ्रातुर्भार्य्यान्तुपापात्मा यो धर्षयति मोहितः । पुंस्कोकिलत्वमाप्नोतिसोऽपि संवत्सरं नृप! । सखिभार्य्यां गुरोर्भार्य्यांराजभार्य्यान्तथैव च । धर्षयित्वा तु कामाय मृतो जायेतशूकरः । शूकरः पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि वै वृकः ।बिडालः पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि कुक्कुटः । पिपीलकस्तुमासांस्त्रीन् कीटः स्यान्मासमेव तु । एतानासाद्यसंसारान् कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति मासांस्तुकृमियोनौ चतुर्द्दश । ततोऽधर्म्मक्षयं कृत्वा पुनर्ज्जायेतमानवः । उपस्थिते विवाहे तु यज्ञे दानेऽथवा विभो! ।मोहात्करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः ।कृमिर्ज्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत! । अधर्मस्य क्षयंकृत्वा ततो जायेत मानवः । पूर्व्वं दत्त्वा तु यः कन्यांद्वितीये दातुमिच्छति । सोऽपि राजन् ! मृतो जन्तुःकृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदशयुधिष्ठिर! । अधर्म्मसङ्ख्ये मुक्तस्ततो जायेत मानुषः ।देवकार्य्यमकृत्वा तु पितृकार्य्यमथापि वा । अनिर्व्वाप्यसमश्नन् वै मृतो जायेत वायसः । वायसः शतवर्षाणिततो जायेत कुक्कुटः । जायते व्यालकश्चापि मासं तस्मात्तुमानुषः । ज्येष्ठं पितृसमञ्चापि भ्रातरं योऽवमन्यते ।सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते । क्रौञ्चोजीवति मासांस्तु दश द्वौ सप्त पञ्च च । ततो निधन-मापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते । वृषलो ब्रह्मणीं गत्वाकृमियोनौ प्रजायते । ततः सम्प्राप्य निधनं जायतेशूकरः पुनः । शूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप! ।श्वा ततो जायते मूढः कर्म्मणा तेन पार्थिव! । श्वा भूत्वाकृतकर्म्माऽसौ जायते मानुषस्ततः । तत्रापत्यं समुत्पाद्यमृतो जायेत मूषिकः । कृतघ्नस्तु मृतो राजन्! यमस्यविषयं गतः । यमस्य पुरुषैः क्रुद्धैर्व्वधं प्राप्नोति दारु-णम् । दण्डं समुद्गरं शूलमग्निकुम्भञ्च दारुणम् ।असिपत्रवनं घोरं बालुकां कूटशाल्मलीम् । एताश्चान्याश्चबह्वीः स यमस्य विषयं गतः । यातनाः प्राप्य तत्रोग्रा-स्ततो बध्यति भारत! । ततो हतः कृतघ्नः स तत्रोग्रै-र्भरतर्षभ! । संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते ।कृमिर्भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत! । ततो गर्भंसमासाद्य अत्रैव म्रियते शिशुः । ततो गर्भशतैर्जन्तुर्ब्बहुभिः सम्प्रपद्यते । संसारांश्च बहून् गत्वाततस्तिर्य्यक् प्रजायते । ततो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणा-निह । अपुनर्भवसंयुक्तस्ततः कूर्म्मः प्रजायते । दधिहृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान् । चोरयित्वा तुदुर्ब्बुद्धिर्मधुदंशः प्रजायते । फलं वा मूलकं हृत्वाअपूपं वा पिपीलिकाः । चोरयित्वा तु निष्पावं जायतेहलगोलकः । पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्यते ।हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते । अयो हृत्वातु दुर्ब्बुद्धिर्वायसो जायते नरः । कांस्यं हृत्वा तु दुर्ब्बु-द्धिर्हारीतो जायते नरः । राजतं भाजनं हृत्वा कपोतःसंप्रजायते । हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौप्रजायते । पत्रोर्णं चोरयित्वा तु क्रकरत्वं स गच्छति ।कौशिकन्तु ततो हृत्वा नरो जायेत वर्त्तकः । अंशुकंचोरयित्वा तु शुको जायेत मानवः । चोरयित्वा दुकू-लन्तु मृतो हंसः प्रजायते । क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वामृतो जायेत मानवः । चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविक-ञ्चैव भारत! । क्षौमञ्च वस्त्रमादाय शशो जन्तुः प्रजायतेवर्णान् हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायेत वर्हिणः । हृत्वारक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः । वर्णकादींस्तथागन्धांश्चोरयित्वेह मानवः । छुच्छुन्दरित्वमाप्नोति राजन्!लोभपरायणः । तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पञ्चच । अधर्म्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानवः ।चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते । यस्तु चोर-यते तैलं नरो मोहसमन्वितः । सोऽपि राजन्! मृतो जन्तु-स्तैलपायी प्रजायते । अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रःपुरुषाधमः । अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायतेखरः । खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेणबध्यते । स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते ।मृगो बध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः । हतोमृगस्ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते । मासे चतुर्थेसम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते । श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपीवर्षाणि पञ्च च । ततस्तु निधनं प्राप्य कालपर्य्याय-नीदितः । अधर्म्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः ।स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्य्यमस्य विषयं गतः । बहुक्लेशान्समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम् । ततः पश्चान्महाराज!कृमियोनौ प्रजायते । कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायेतमानुषः । भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ।मक्षिकासङ्घवशगो बहून् मासान् भवत्युत । ततः पाप-क्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते । धान्यं हृत्वा तु पुरुषोलोमशः सम्प्रजायते । तथा पिण्याकसंमिश्रमशनं चोर-यन्नरः । स जायते वस्तुसमो दारुणो मूषिको महान् ।दशन् वै मानुषं नित्यं पापात्मा स प्रजायते । घृतं हृत्वातु दुर्बुद्धिः काकमद्गुः प्रजायते । मत्स्यमांसमथो हृत्वाकाको जायेत दुर्म्मतिः । लवणं चोरयित्वा तु चौरि-काकः प्रजायते । विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो वै निह्नौतिमानवः । स गतायुर्नरस्तादृक् मत्स्ययोनौ प्रजायते ।मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायेत मानवः । मानुषत्व-मनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते । पापानि तु नरः कृत्वा तिर्य्यग्जायेत भारत! । न चात्मनः प्रमाणन्ते धर्म्मं जानन्तिकिञ्चन । ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा ।सुखदुःखसमायुक्ता व्याधितास्ते भवन्त्युत । असंवासाःप्रजायन्ते म्लेच्छा अपि न संशयः । नराः पापसमाचारालोभमोहसमन्विताः । वर्ज्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृतिये नराः । अरोगा रूपवन्तश्च धनिनश्च भवन्त्युत । स्त्रियो-ऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः । एतेषामेव जन्तूनांभार्य्यात्वमुपयान्ति ताः । परस्वहरणे दोषाः सर्व्व एवप्रकीर्त्तिताः । एतद्वै लेशमात्रेण कथितं ते मयाऽनघ! ।अपरान् मत्कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत! । एतन्मयामहाराज! ब्रह्मणो वदतः पुरा । सुरर्षीणां श्रुतं मध्येपृष्ट-श्चापि यथातथम् । मयाऽपि तच्च कात्र्स्न्येन यथावदनुवर्णि-तम् । एतच्छ्रुत्वा महाराज! धर्मे कुरु मनः सदा ह० वं० ।“महापातकजान् घोरान्नरकान् प्राप्य दारुणान् । कर्म्मक्ष-यात् प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह । मृगश्वशूकरोष्ट्राणांब्रह्महा योनिमृच्छति । खरपुक्कसवेणानां सुरापो नात्रसंशयः । कृमिकीटपतङ्गत्वं स्वर्णहारी समाप्नुयात् । तृण-गुल्मलतात्वञ्च क्रमशोगुरुतल्पग” इति । “श्वशूकरखरो-ष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणाम् । चण्डालपुक्कसानाञ्च ब्रह्म-हा योनिमृच्छति । कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजाञ्चैव पक्षि-णाम् । हिंस्राणाञ्चैव सत्वानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत् ।लूताहिसरटानाञ्च तिरश्चां चाम्बु चारिणाम् । हिंस्रा-णाञ्च पिशाचानां स्तेनोविप्रःसहस्रशः । तृणगुल्मलतानांच क्रव्यादां दंष्ट्रिणामपि । क्रूरकर्म्मकृताञ्चैव शतशोगुरु-तल्पग” इति । “ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः ।हेमहारी च कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पगः । यो येन संव-सत्येषां स तल्लिङ्गोऽभिजायते । अन्नहर्त्तामयावी स्यान्मूको-वागपहारकः । धान्यमिश्रोऽतिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूति-नासिकः । तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः ।यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः । अवश्यं यातितिर्य्यक्त्वञ्जग्ध्वा चैवाहुतं हविरिति” । “परस्य योषितंहृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जले देशेभवति ब्रह्मराक्षसः । हीनजातौ प्रजायेत पररत्नाप-हारकः । पत्रशाकं शिखी हृत्वा, गन्धान् छुच्छुन्दरिःशुभान् । मणिमुक्ताप्रबालानि हृत्वा लोभेन मानवः ।विविधानि च रत्नानि जायते हेमकर्त्तृष्विति” । “मूषिकोधान्यहारी, स्याद्यानमुष्ट्रः, कपिः फलम् । जलं प्लवः, पयःकाको, गृहकारी ह्यपस्करम् । मधु दंशः, पलं गृध्रो, गा ङ्गोधा, ऽग्निंवकस्तथा । श्वित्री वस्त्रं, श्वा रसन्तु, चीरीलवणहारकः । प्रदर्शनार्थमेतत्तु मयोक्तं स्तेयकर्म्मणि ।द्रव्यप्रकाराहि यथा तथैव प्राणिजातयः” इति । “द्रव्यस्या-पह्रियमाणस्य यादृशाः प्रकारास्तादृशा एव प्राणिजातयःस्तेयकर्म्मण्यपहर्त्तारो भवन्ति यथा कांस्यहारी हंसइति । अथवा यत्फलसाधनन्द्रव्यमपहरति तत्साधन-विकलो यथा पङ्गुतामश्वहारक इति” मिता० । “ब्रह्महाकुष्ठी, तैजसापहारी मण्डली, देवब्राह्मणाक्रोशकः खलति, र्गरदाग्निदावुन्मत्तौ, गुरुप्रतिहन्तापस्मारी, गोघ्नश्चान्धो, धर्म्मपत्नीं मुक्त्वान्यत्र प्रवृत्तः शब्दवेधी प्राणिविशेषः, कुण्डाशी भगभक्षो, देव--ब्राह्मण--स्वापहारी पाण्डुरोगी, न्यासापहारी च काणः, स्त्रीपण्योपजीवी षण्ढः, कौमार-दारत्यागी दुर्भगो, मिष्टैकाशी वातगुल्मी, अभक्ष्यभक्षको-गण्डमाली, ब्राह्मणीगामी निर्बीजी, क्रूरकर्म्मा वामनो, वस्त्रापहारी पतङ्गः, शय्यापहारी क्षपणकः, शङ्खशुक्त्य-पहारी, कपाली दीपापहारी कौशिको, मित्रध्रुक् क्षयी, मातापित्रोराक्रोशकः खञ्जन” इति अनृतवागुल्बणो, मुहुर्मुहुःसंलग्नवाक् जलोदरी, दारत्यागी कूटसाक्षी-श्लीपदी, उच्छूनजङ्घाचरणो, विवाहविघ्नकर्त्ता छिन्नोष्ठः, अवगुरणः छिन्नहस्तो, मातृघ्नोऽन्धः, स्नुषागामी, वात-वृषणः, चतुष्पथे विण्मूत्रविसर्जने मूत्रकृच्छ्री, कन्यादूषकःषण्ढः, ईर्ष्यालुर्मशकः, पित्रोर्विवदमानोऽपस्मारी, न्यासा-पहार्यनपत्यो, रत्नापहार्यत्यन्तदरिद्रोविद्याविक्रयी पुरुष-मृगः, वेदविक्रयी द्वीपी, बहुयाजकोजलप्लवः, अयाज्यया-जकोवराहः, अनिमन्त्रितभोजी वायसः, मिष्टैकभोजीवानरः, यतस्ततोऽश्नन्मार्जारः, कक्षवनदहनात्खद्योतः, दारकाचार्य्योमुखविगन्धिः, पर्युषितभोजी कृमिः, अदत्तादा-यी बलीवर्दो, मत्सरी भ्रमरः, अग्न्युत्सादी मण्डलकुष्ठी, शूद्राचार्य्यःश्वपाकः, गोहर्ता सर्प्पः, स्नेहापहारी क्षयी, अन्नापहार्य्यजीर्णी, ज्ञानापहारी मूर्खः, चण्डालीपुक्क-सीगमनेऽजगरः, प्रव्रजितागमने मरुपिशाचः, शूद्रागमनेदीर्घकीटः, सवर्णाभिगामी दरिद्रः, जलहारी मत्स्यः, क्षीरहारी बलाका, वार्द्धुषिकोऽङ्गपीनः, अविक्रेयविक्रयीगृध्रः, राजमहिषीगामी नपुंसकः, राजाक्रोशकोगर्दभः, गोगामी मण्डूकः, अनध्यायाध्ययने शृगालः, परद्रव्याप-हारी परप्रेष्यः, मत्स्यबधेगर्भवासी” इत्येवं नानास्मृतिवचनैः गतिविशेषो मिताक्षरायां दर्शितस्तेन तत्कालप-र्य्यन्तस्थायिताऽधर्म्मस्येति गम्यते । ब० अनिच्समा० अधर्म्मा ।पुण्यरूपधर्म्मशून्ये । नास्ति निवृत्तः धर्म्मो यस्य०अनिच्समा० अधर्म्मा । क्षीणपुण्ये । “तारकावर्ष-मिवाधर्मविनाशपिशुनमिति” काद० । गुणाद्यपरपर्य्यायःअधर्मस्तद्रहिते ब्रह्मणि ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.