| YouTube Channel

अद्रिः (adriH)

 
Apte
English
अद्रिः [adriḥ], [अद्-क्रिन्
Uṇ.*
4.65
according to Nir.fr. दृ to tear or अद् to eat.]
A mountain.
A stone, especially one for pounding Soma with or grinding it on.
A thunderbolt (आदृणाति येन Nir.).
A tree.
The sun.
cf.
अद्रिः शैले$र्कवृक्षयोः Nm.
A mass of clouds (probably so called from its resemblance to a mountain)
a cloud (आदरयितव्यो भवति ह्यसौ उदकार्थं Nir.) mostly
Ved.
A kind of measure.
The numberComp. -ईशः, -पतिः -नाथः
&c.
the lord of mountains, the Himālaya.
N.
of Śiva (Lord of Kailāsa).-कटक the ridge of mountain
नितम्बः पश्चिमश्रोणीभागे$- द्रिकटके$पि Nm. -कर्णी
a.
plant (अपराजिता) Clitoria Ternatea Lin. (Mar. पांढरी गोकर्णी). -कीला [अद्रयः कुलपर्वताः कीलाः शङ्कव इव यस्याः] the earth. (-लः)
N.
of the mountain विष्कुम्भ. -कुक्षिः a mountain cave, mountain side अस्मिन्नहमद्रिकुक्षौ व्यापारितः
R.*
2.38. -ज
a.
[अद्रौ जायते
जन्-ड] produced from, or found among mountains, mountainborn. अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतम्
Rv.*
4.41.5. (-जा)
a plant (सैंहली). (Mar. सिंहपिंपळी).
कन्या, तनया सुता
&c.
Pārvatī. (-जम्) red chalk (शिलाजतु). -जात
a.
mountain-born.
(तः) forest conflagration.
the 'Sun-born', Haṁsa or Swan.
the Supreme Being. -जूत, -दुग्ध
Ved.
[तृ. त.] expressed or extracted by means of stones. रथो वामृतजा अद्रिजूतः
Rv.*
3.58.8.
तनया, नन्दिनी
N.
of Pārvatī.
N.
of a metre of 4 lines, each having 23 syllables. -द्विष्-भिद्-हन्
m.
[अद्रिं द्वेष्टिं भिनत्ति वा, द्विष्-भिद्-हन्-क्विप्] the enemy or splitter of mountains (or clouds personified), eptihet of Indra अहनद्वज्रेणाद्री- निवाद्रिहा
Mb.
* 8.2.9. -द्रोणि-णी
f.
a mountain valley
Dk.*
2.8.
a river taking its rise in a mountain. -पतिः -राजः
&c.
See ˚ईश. -बर्हस्
a.
Ved.
[अद्रेर्बर्ह इव बर्हो यस्य] as strong or hard as a mountain
mountain-high (?)
पीयूषं द्यौरदितिरद्रिबर्हाः
Rv.*
1.63.3. -बुध्न
a.
[अद्रेर्बुध्न इव बुध्नो यस्य] rooted in a mountain or rock
as hard as a stone or mountain. अयं निधिः सरमे अद्रिबुध्नः
Rv.*
1.18.7. -भूः
a.
[अद्रौ भवति जायते] mountain-born. (-भूः)
N.
of a plant (आखुकर्णी or अपराजिता.
Mar.
उंदिरकानी, गोकर्णी) -मातृ
Ved.
[अद्रि मेघः तज्जलं मिमीते, अद्रेर्माता वा मा-तृच्] producing water from clouds (मेघजलनिर्मातृ)
having a mountain for the mother (?). कोशं दिवो$द्रिमातरम्
Rv.*
9.86.3. -वह्निः forest conflagration. -शय्यः (having the mountain कैलास for his bed)
N.
of Śiva
cf.
˚ईश, ˚इन्द्र, -शृङ्गम्, -सानु mountain peak. -सुत (˚षुत), -संहत
a.
prepared or expressed by means of stones. -सारः [अद्रेः सार इव ष. त] 'the essence of mountains', iron.
a.
hard like a mountain
˚मय made of iron or very hard ततः सुबाहुस्त्रिंशद्भिरद्रिसारमयैः शरैः
Mb.
* 7.18.17.
Apte 1890
English
अद्रिः [अद्-क्रिन् Uṇ. 4. 65
according to Nir. fr. दॄ to tear or अद् to eat.] 1 A mountain.
2 A stone, especially one for pounding Soma with or grinding it on.
3 A thunderbolt (आदृणाति येन Nir.).
4 A tree.
5 The sun.
6 A mass of clouds (probably so called from its resemblance to a mountain)
a cloud (आदरयितव्यो भवति ह्यसौ उदकार्थं Nir.) mostly Ved.
7 A kind of measure.
8 The number {7}
Comp.
ईशः, पतिः, नाथः &c. {1} the lord of mountains, the Himālaya. {2} N. of Śiva (Lord of Kailāsa).
कर्णी a plant (अपराजिता) Clitoria Ternatea Lin.
कीला [अद्रयः कुलपर्वताः कीलाः शंकव इव यस्याः] the earth. (
लः) N. of the mountain विष्कुंभ.
कुक्षिः a mountain cave, mountain side R. 2. 38.
a. [अद्रौ जायते
जण्-ड] produced from, or found among, mountains, mountain-born. (
जा) {1} a plant (सैंहली). {2}
कन्या,
तनया-सुता &c. Pārvatī. (
जं) red chalk (शिलाजतु).
जात a. mountain-born. (
तः) {1} forest conflagration. {2} the ‘Sun-born’, Hamsa or Swan. {3} form. {4} the Supreme Being.
जूत,
दुग्ध Ved. [तृ. त.] expressed or extracted by means of stones.
तनया,
नंदिनी {1} N. of Pārvatī. {2} N. of a metre of {4} lines, each having 23 syllables.
द्विष्,
भिद् m. [अद्रिं द्वेष्टि भिनत्ति वा, द्विष्-भिद्-क्विप्] the enemy or splitter of mountains (or clouds personified), epithet of Indra.
द्रोणि-णी f. {1} a mountain valley. {2} a river taking its rise in a mountain.
पतिः
राजः &c. See °ईश.
बर्हस् a. Ved. [अद्रेर्बर्ह इव बर्हो यस्य] as strong or hard as a mountain
mountain-high (?).
बुध्न a. [अद्रेर्बुध्न इव बुध्नो यस्य] rooted in a mountain or rock
as hard as a stone or mountain.
भू a. [अद्रौ भवति जायते] mountain-born. (
भूः) N. of a plant ( आखुकर्णी or अपराजिता).
मातृ Ved. [ अद्रिः मेघः तज्जलं मिमीते, अद्रेर्माता वा मा-तृच्] producing water from clouds ( मघजलनिर्मातृ)
having a mountain for the mother (?).
वह्निः forest conflagration.
शय्यः (having the mountain कैलास for his bed) N. of Śiva
cf. °ईश, °इंद्र,
शृंगं,
सानु mountain peak.
सुत (°षुत),
संहत a. prepared or expressed by means of stones.
सारः [अद्रेः सार इव ष. त.] ‘the essence of mountains’, iron. (
a.) hard like a mountain
°मय made of iron or very hard.
Apte Hindi
Hindi
अद्रिः
पुं*
- अद्+क्रिन्
पहाड़
अद्रिः
पुं*
- अद्+क्रिन्
पत्थर
अद्रिः
पुं*
- अद्+क्रिन्
वज्र
अद्रिः
पुं*
- अद्+क्रिन्
वॄक्ष
अद्रिः
पुं*
- अद्+क्रिन्
सूर्य
अद्रिः
पुं*
- अद्+क्रिन्
"मेघ-राशि, बादल"
अद्रिः
पुं*
- अद्+क्रिन्
एक प्रकार का माप
अद्रिः
पुं*
- अद्+क्रिन्
सात की संख्या
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अत्ति, अद्यते वा अद(भक्षणे)+क्रिन् ‘अदिशदि’ उ०४.६६। १.पर्वतः, शैलः। ‘अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः’ मेघः१.१४। २.वृक्षः।३.सूर्यः। ‘अद्रयोद्रुमशैलार्काः’ अमरः।‘निद्रामुद्रां द्रावयन्नम्बुजानामद्रावद्रिः शोणयत्यद्रिजातम्’ रामाभ्युदयम् ४.शिला ५.मेघराशिः। ६.मापकं, परिमाणभेदः। ७.सप्तसंख्य़ा ८.पर्वतमूषिका
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
सूर्यः, सूरः, अर्यमा, आदित्यः, द्वादशात्मा, दिवाकरः, भास्करः, अहस्करः, व्रध्रः, प्रभाकरः, विभाकरः, भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, उष्णरश्मिः, विवर्त्तनः, अर्कः, मार्त्तण्डः, मिहिरः, अरुणः, वृषा, द्युमणिः, तरणिः, मित्रः, चित्रभानुः, विरोचन्, विभावसुः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, भानुः, हंसः, सहस्त्रांशुः, तपनः, सविता, रविः, शूरः, भगः, वृध्नः, पद्मिनीवल्लभः, हरिः, दिनमणिः, चण्डांशुः, सप्तसप्तिः, अंशुमाली, काश्यपेयः, खगः, भानुमान्, लोकलोचनः, पद्मबन्धुः, ज्योतिष्मान्, अव्यथः, तापनः, चित्ररथः, खमणिः, दिवामणिः, गभस्तिहस्तः, हेलिः, पतंगः, अर्च्चिः, दिनप्रणीः, वेदोदयः, कालकृतः, ग्रहराजः, तमोनुदः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिःपीथः, इनः, कर्म्मसाक्षी, जगच्चक्षुः, त्रयीतपः, प्रद्योतनः, खद्योतः, लोकबान्धवः, पद्मिनीकान्तः, अंशुहस्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेताः, पीतः, अद्रिः, अगः, हरिवाहनः, अम्बरीषः, धामनिधिः, हिमारातिः, गोपतिः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, तमोपहः, गभस्तिः, सवित्रः, पूषा, विश्वपा, दिवसकरः, दिनकृत्, दिनपतिः, द्युपतिः, दिवामणिः, नभोमणिः, खमणिः, वियन्मणिः, तिमिररिपुः, ध्वान्तारातिः, तमोनुदः, तमोपहः, भाकोषः, तेजःपुञ्जः, भानेमिः, खखोल्कः, खद्योतनः, विरोचनः, नभश्चक्षूः, लोकचक्षूः, जगत्साक्षी, ग्रहराजः, तपताम्पतिः, सहस्त्रकिरणः, किरणमाली, मरीचिमाली, अंशुधरः, किरणः, अंशुभर्त्ता, अंशुवाणः, चण्डकिरणः, धर्मांशुः, तीक्ष्णांशुः, खरांशुः, चण्डरश्मिः, चण्डमरीचिः, चण्डदीधितिः, अशीतमरीचिः, अशीतकरः, शुभरश्मिः, प्रतिभावान्, विभावान्, विभावसुः, पचतः, पचेलिमः, शुष्णः, गगनाध्वगः, गणध्वजः, खचरः, गगनविहारी, पद्मगर्भः, पद्मासनः, सदागतिः, हरिदश्वः, मणिमान्, जीवितेशः, मुरोत्तमः, काश्यपी, मृताण्डः, द्वादशात्मकः, कामः, कालचक्रः, कौशिकः, चित्ररथः, शीघ्रगः, सप्तसप्तिः
noun
हिन्दूनां धर्मग्रन्थेषु वर्णिता एका देवता।
"वेदेषु सूर्यस्य पूजायाः वारंवारं विधानम् अस्ति"।"
Synonyms:
वृक्षः, तरुः, द्रुमः, पादपः, द्रुः, महीरुहः, शाखी, विटपी, अमोकहः, कुटः, सालः, पलाशी, आगमः, अगच्छः, विष्टरः, महीरुट्, कुचिः, स्थिरः, कारस्करः, नगः, अगः, कुटारः, विटपः, कुजः, अद्रिः, शिखरी, कुठः, कुञ्जः, क्षितिरुहः, अङ्गघ्रिपः, भूरुहः, भूजः, महीजः, धरणीरुहः, क्षितिजः, शालः
noun
शाखा-पर्ण-स्कन्ध-मूलादि-युक्ता दीर्घजीवीनी वनस्पतिः।
"वृक्षाणां रक्षणं कर्तव्यम्।"
Synonyms:
पर्वतः, महीध्रः, शिखरी, क्ष्माभृत्, अबार्यः, धरः, अद्रिः, गोत्रः, गिरिः, ग्रावा, अचलः, शैलः, शिलोच्चयः, स्थावरः, सानुमान्, पृथुशेखरः, धरणीकीलकः, कुट्टारः, जीमूतःधातुभृत्, भूधरः, स्थिरः, कुलीरः, कटकी, शृङ्गी, निर्झरी, अगः, नगः, दन्ती, धरणीध्रः, भूभृत्, क्षितिभृत्, अवनीधरः, कुधरः, धराधरः, प्रस्थवान्, वृक्षवान्
noun
भूमेः अत्युन्नतभागः
"कृष्णा हिमालयनाम्नः पर्वतस्य शिखरे गता ।"
Synonyms:
मेघः, अभ्रमम्, वारिवाहः, स्तनयित्नुः, बलाबकः, धाराधरः, जलधरः, तडित्वान्, वारिदः, अम्बुभृत्, घनः, जीमूतः, मुदिरः, जलमुक्, धूमयोनिः, अभ्रम्, पयोधरः, अम्भोधरः, व्योमधूमः, घनाघनः, वायुदारुः, नभश्चरः, कन्धरः, कन्धः, नीरदः, गगनध्वजः, वारिसुक्, वार्मुक्, वनसुक्, अब्दः, पर्जन्यः, नभोगजः, मदयित्नुः, कदः, कन्दः, गवेडुः, गदामरः, खतमालः, वातरथः, श्नेतनीलः, नागः, जलकरङ्कः, पेचकः, भेकः, दर्दुरः, अम्बुदः, तोयदः, अम्बुवाबः, पाथोदः, गदाम्बरः, गाडवः, वारिमसिः, अद्रिः, ग्रावा, गोत्रः, बलः, अश्नः, पुरुभोजाः, वलिशानः, अश्मा, पर्वतः, गिरिः, व्रजः, चरुः, वराहः, शम्बरः, रौहिणः, रैवतः, फलिगः, उपरः, उपलः, चमसः, अर्हिः, दृतिः, ओदनः, वृषन्धिः, वृत्रः, असुरः, कोशः
noun
पृथ्वीस्थ-जलम् यद् सूर्यस्य आतपेन बाष्परुपं भूत्वा आकाशे तिष्ठति जलं सिञ्चति च।
"कालिदासेन मेघः दूतः अस्ति इति कल्पना कृता"
Synonyms:
सूर्यः, सविता, आदित्यः, मित्रः, अरुणः, भानुः, पूषा, अर्कः, हिरण्यगर्भः, पतङ्गः, खगः, सहस्रांशुः, दिनमणिः, मरीचि, मार्तण्ड, दिवाकरः, भास्करः, प्रभाकरः, विभाकरः, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, चित्ररथः, सप्तसप्तिः, दिनमणि, द्युमणिः, दिवामणिः, खमणिः, खद्योतः, प्रद्योतनः, अम्बरीशः, अंशहस्तः, लोकबान्धवः, जगत्चक्षुः, लोकलोचनः, कालकृतः, कर्मसाक्षी, गोपतिः, गभस्तिः, गभस्तिमान्, गभस्तिहस्तः, ग्रहराजः, चण्डांशु, अंशुमानी, उष्णरश्मिः, तपनः, तापनः, ज्योतिष्मान्, मिहिरः, अव्ययः, अर्चिः, पद्मपाणिः, पद्मिनीवल्लभः, पद्मबन्धुः, पद्मिनीकान्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेतः, काश्यपेयः, विरोचनः, विभावसुः, तमोनुदः, तमोपहः, चित्रभानुः, हरिः, हरिवाहनः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, वृध्नः, भगः, अगः, अद्रिः, हेलिः, तरूणिः, शूरः, दिनप्रणीः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिपीथः, इनः, वेदोदयः, पपीः, पीतः, अकूपारः, उस्रः, कपिलः
noun
पृथिव्याः निकटतमः अतितेजस्वी खगोलीयः पिण्डः यं परितः पृथ्व्यादिग्रहाः भ्रमन्ति। तथा यः आकाशे सुवति लोकम् कर्माणि प्रेरयति च।
"सूर्यः सौर्याः ऊर्जायाः महीयः स्रोतः।/ सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टैः कल्पेत लोकस्य कथं तमित्स्रा।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अद्रिः,
पुं,
(अदिशदीति क्रिन्
) सूर्य्यः पर्ब्बतः ।वृक्षः इत्यमरः
परिमाणविशेषः इति शब्द-रत्नावली
(शाखी मानभेदः सप्ताङ्कः ।पर्ब्बतमूषिका
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अद भक्षणे”@} 2 आदकः-दिका, आदकः-दिका, 3 जिघत्सकः-त्सिका
4 अत्ता-त्री, आदयिता-त्री, जिघत्सिता, त्री
5 अदन्-ती, आदयन्-न्ती, जिघत्सन्-न्ती
अत्स्यन्-ती-न्ती, आदयिष्यन्-ती-न्ती, जिघत्सिष्यन्-ती-न्ती
6 7 दयमानः, आदयिष्यमाणः
सस्या 8 त्, आमात्, क्रव्यात् 9 10, क्रव्या 11 दः, प्रा 12 णात्, आमिषा 13 दः
14 जग्धम्-ग्धः-ग्धवान्, 15 अन्नम्-न्नवान्
आदितम्-तः, जिघत्सितम्-तः-तवान्, 16 घसः, अन्ना 17 दी, पुत्रादिनी, आदिवान्, जक्षि 18 वान्, अद् 19 मरः, जिघत् 20 सुः, अत्तव्यम्, आदयितव्यम्, जिघत्सितव्यम्
अदनीयम्, आदनीयम्, जिघत्सनीयम्
आद्यम्, आद्यम्, जिघत्स्यम्
ईषददः-दुरदः-स्वदः
अद्यमानः, आद्यमानः, जिघत्स्यमानः
21 घासः, घसः, 22 न्यादः 23, निघसः, आदः, 24 संघसः 25, प्रघसः, जिघत्सः
26 अत्तुम्-आदको 27, आदयितुम्, जिघत्सितुम्
28 अदनम्, आदनम्, जिघत्सनम्
जग्धिः, आदना, जिघत्सा, जिघत्सयिषा
जग्ध्वा, आदयित्वा, जिघत्सित्वा
प्रजग्ध्य, समाद्य, प्रजिघत्स्य, आदम् २, जग्ध्वा २, आदम् २, आदयित्वा २, जिघत्सम्
जिघत्सित्वा 29 अत्त्रिः, 30 अद्रिः
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(२१)
02
=>
(२-अदादिः-१०११-सक-अनि। पर।)
03
=>
[[५। ‘लुङ्सनोर्घसॢ’ (२-४-३७) इति घसॢ। ‘सस्स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारः।]]
04
=>
[[६। ‘एकाच उपदेशे--’ (७-२-१०) इतीण्णिषेधः।]]
05
=>
[[आ। ‘अदन् मधुघ्नो द्विषते विसृज्य श्ववल्कजं विश्वमुदं दुहानः’ धा। का। २। ४४।]]
06
=>
[पृष्ठम्००२०+ ४१]
07
=>
[[१। ‘अदेः प्रतिषेधः’ (वा-१-३-८७) इति अस्य भक्षणार्थत्वेऽपि आत्मनेप- दित्वमेव।]]
08
=>
[[२। ‘अदोऽनन्ने’ (३-२-६८) इति विट्।]]
09
=>
[[B। ‘व्याप्तं गुहाशयैः क्रूरैः क्रव्याद्भिस्स निशाचरैः’ भ। का। ६-९४।]]
10
=>
[[३। ‘क्रव्ये च’ (३-२-६९) इति विट्।]]
11
=>
[[४। ‘वाऽसरूपो--’ (३-१-९४) इति न्याये- नाणपि।]]
12
=>
[[C। ‘वालितो दूरभाग् रामः बाणं प्राणादमत्यजत्’ भ। का। ६। १२३।]]
13
=>
[[ड्। ‘तव विदितविषादो दृष्टकृत्स्नामिषादः’ भ। का। १०-१७।]]
14
=>
[[५। ‘अदो जग्धिर्ल्यप् ति किति’ (२-४-३६) इति जग्ध्यादेशः।]]
15
=>
[[६। ‘बहुलं तणि, अन्नवधक--’ (२-४-५४) इति वार्तिकात् प्रयोगोऽयमपि साधुः। ‘अन्नाण्णः’ (४-४-८५) इति निर्देशाच्च।]]
16
=>
[[७। ‘अच्युपसंख्यानम्-’ (वा। २-४-३७) इति घसॢ।]]
17
=>
[[८। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
18
=>
[[९। ‘लिट्यन्यतरस्याम्’ (२-४-४०) इति घसॢ विकल्पेन। ‘वस्वेकाज्--’ (७-२-६७) इति इट्।]]
19
=>
[[१०। ‘सृघस्यदः क्मरच्’ (३-२-१६०) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्मरच् प्रत्ययः।]]
20
=>
[[E। ‘जिघत्सोः नूनमापादि ध्वंसोऽयं तां निशाचरात्’ भ-का ६-३१।]]
21
=>
[[११। ‘घञपोश्च’ (२-४-३८) इति घसॢ।]]
22
=>
[[१२। ‘नौ च’ (३-३-६०) इति वा अप्।]]
23
=>
[[F। ‘व्याप्नुवन्तो दिशोऽन्यादान् कुर्वन्तस्सव्यधान् हरीन्’ भ। का। ७-५६। अविद्यमानः न्यादः = आहारः येषां तान् इत्यर्थः।]]
24
=>
[[ङ्। ‘आदरेण गमं चक्रुर्विषमेष्वप्यसंघसाः’ भ। का। ७-५६।]]
25
=>
[[१३। ‘उपसर्गेऽदः’ (३-३-५९) इत्यप्।]]
26
=>
[[१४। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति तुमुण्ण्वुलौ।]]
27
=>
(वा याति)
28
=>
[पृष्ठम्००२१+ ३४]
29
=>
[[१। औणादिकः त्रिन् प्रत्ययः (द। उ। १। ३७।)। ॠषिः।]]
30
=>
[[२। औणादिकः (द। उ। १-३४।) क्रिन् प्रत्ययः।]]