| YouTube Channel

अद्भुतं (adbhutaM)

 
Hindi
Hindi
अद्भुत
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अद्भुतं,
क्ली,
 अपूर्व्वं । तत्पर्य्यायः । विस्मयः २आश्चर्य्यं ३ चित्रं ४ । तद्विशिष्टे वाच्यलिङ्गं ।इत्यमरः ॥
अद्भुतं, त्रि, (अततीति अत् + क्विप् आकस्मिकार्थ-मव्ययं तथा भाति-भा + डुतच् ।) आश्चर्य्यं ।तत्पर्य्यायः । इङ्गं २ । इति जटाधरः ॥
* ॥
अथा-द्भुतं । अद्भुतसागरे आथर्व्वणाद्भुतवचनं । प्रकृति-विरुद्धमद्भुतमापदः प्राक् प्रबोधाय देवाः सृज-न्तीति । तेन आपज्ज्ञानाय भूम्यादीनां पूर्व्वंस्वभावप्रच्यवोदेवकर्तृकोऽद्भुत इति ॥
एवञ्च बुधो-दयपर्ब्बग्रहणादीनां गणितागतत्वेन प्रकृतानामपियदुत्पातत्वं तद्भाक्तं ।तत्कारणञ्च गर्गसंहितावार्हस्पत्ययोः ॥
“अतिलोभादसत्याद्वा नास्तिक्याद्वाप्यधर्म्मतः ।नरापचारान्नियतमुपसर्गः प्रवर्त्तते ॥
ततोऽपचारान्नियतमपवर्ज्जन्ति देवताः ।ताः सृजन्त्यद्भुतां स्तांस्तु दिव्यनाभसभूमिजान् ॥
त एव त्रिविधा लोके उत्पाता देवनिर्म्मिताः ।विचरन्ति विनाशाय रूपैः सम्बोधयन्ति च” ॥
तांश्च परं न दर्शयेदित्याह विष्णुः ॥
नोत्पातंदर्शयेदिति ॥
* ॥
तत्र वेलानक्षत्रमण्डलनिरूपणं ।यथा दीपिकायां ॥
“प्राक्द्वित्रिचतुर्भागेषु द्युनिशोरद्भुतेषु सर्व्वेषु ।अनिलाग्निशक्रवरुणा मण्डलपतयः शुभाशुभैश्च ॥
बेलामण्डलं ॥
* ॥
“अर्य्यम्नादिचतुष्कचन्द्रतुरगादित्येषु वायुर्भवेत् ।देवेज्याजविशाखयाम्ययुगले पित्रद्वये चानलः ॥
विश्वादित्रयधातृमैत्रयुगलेष्विन्द्रो भवेन्मण्डलः ।सर्पोपान्त्यमृगान्त्यमूलयुगलेशानेष्वपामीश्वरः ॥
पवनदहनौ नेष्टौ योगस्तयोरतिदुष्करः ।सुरपवरुणौ शस्तौ योगस्तयोरतिशोभनः ॥
सवरुणमरुन्मिश्रः शक्रस्तथाग्निसमायुतः ।फलविरहितः सेन्द्रो वायुस्तथाग्नियुतोऽम्बु पः ॥
यन्मण्डलेऽद्भुतं जातं शान्तिस्तद्देवताश्रया ।तथा शान्तिद्वयं कार्य्यं मण्डलद्वयजाद्भुते” ॥
* ॥
विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यं आन्तरीक्षं निबोध मे ।उल्कापातो दिशां दाहः परिवेशस्तथैव च ॥
गन्धर्व्वनगरञ्चैव वृष्टिश्च विकृता तथा ।एवमादीनि लोकेऽस्मिन् नाभसानि विनिर्द्दिशेत् ॥
चरस्थिरभवं भौमं भूकम्पमपि भूमिजं ।जलाशयानां वैकृत्यं भौमं तदपि कीर्त्तितं ॥
भौमञ्चाल्पफलं ज्ञेयं चिरेण परिपच्यते ।नाभसं मध्यफलदं मध्यकालफलप्रदं ॥
दिव्यं तीव्रफलं ज्ञेयं शीघ्रकारि तथैव च ॥
* ॥
शीतोष्णता विपर्य्यासऋतूनां रिपुजं भयं ॥
पुष्पे फले च विकृते राज्ञो मृत्युं तथादिशेत् ।अकालप्रभवा नार्य्यः कालातीताः प्रजास्तथा ॥
विकृताः प्रसवाश्चैव युग्मप्रसवनं तथा ।हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वा त्रयः ॥
पशवः पक्षिणश्चैव तथैव च सरीसृपाः ।विनाशं तस्य देहस्य कुलस्य च विनिर्दिशेत् ॥
* ॥
प्रदोषे कुक्कुटारावो हेमन्ते चापि कोकिलाः ।अर्कोदयेऽर्काभिमुखश्वारावो नृभयं दिशेत् ॥
उलूको वसते यत्र निपतेद्वा तथा गृहे ।ज्ञेयो गृहपतेर्मृत्युर्धननाशस्तथैव च ॥
गृध्रः कङ्कः कपोतश्च उलूकः श्येन एब च ।चिल्लश्च चर्म्मचिल्लश्च भासः पाण्डर एव च ॥
गृहे यस्य पतन्त्येते गेहं तस्य विपद्यते ।पक्षान्मासात्तथा वर्षान्मृत्युः स्याद्गृहमेधिनः ॥
पत्न्याः पुत्त्रस्य वा मृत्युर्द्रव्यञ्चापि विनश्यति ।ब्राह्मणाय गृहं दत्त्वा दत्त्वा तन्मूल्यमेव वा ॥
गृह्णीयाद्यदि रोचेत शान्तिञ्चेमां प्रयोजयेत् ।मांसास्थीनि समादाय श्मशानाद्गृध्रवायसाः ॥
श्वा श्टगालोऽथ वा मध्ये पु रस्य प्रविशन्ति चेत् ।विकिरन्ति गृहादौ च श्मशानं सा मही भवेत् ॥
चौरेण हन्यते लोकः परचक्रसमागमः ।संग्रामश्च महाघोरो दुर्भिक्षं मरकं तथा ॥
अद्भुतानि प्रसूयन्ते तत्र देशस्य विद्रवः ।अकाले फलपुष्पाणि देशविद्रवकारणं” ॥
* ॥
मत्स्यपुराणे ।“अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षादिभयं मतं ।अनृतौ तु दिनादूर्द्ध्वं वृष्टिर्ज्ञेया भयाय च ॥
निरभ्रे वाथ रात्रौ वा श्वेतं याम्योत्तरेण तु ।इन्द्रायुधं ततो दृष्ट्वा उल्कापातं तथैव च ॥
दिग्दाहपरिवेशौ च गन्धर्व्वनगरं तथा ॥
परचक्रभयं विद्यात् देशोपद्रवमेव च” ॥
भासो वनकुक्कुटः ॥
* ॥
कंसनिधनसूचनेहरिवंशः, --“वक्रमङ्गारकश्चक्रे चित्रायां घोरदर्शनः ।चलत्यपर्ब्बणि मही गिरीणां शिखराणिच” ॥
* ॥
बाणोत्पाते स एव ।“दक्षिणां दिशमास्थाय धूमकेतुः स्थितो भवेत् ।वक्रमङ्गारकश्चक्रे कृत्तिकासु भयङ्करः” ॥
* ॥
कृत्यचिन्तामणौ ।“त्थक्ताशौचविवेकतत्त्ववसुधा लोकाः क्षुधापीडिताः ।विप्रा वेदहतास्तथा प्रचलिता बह्वाशिनोदुःखिताः ।क्षौणी मन्दफला नृपाश्च विकलाःसंग्रामघोरा महीप्रेताघातदुरन्तपीडिततरा देवेज्यराह्वोर्युतौ ॥
रक्ते शस्त्रोद्योगो मांसास्थिवसादिभिर्मरकः ।धान्यहिरण्यत्वकफलकुसुमाद्ये वर्षिते भयं विद्यात् ॥
अङ्गारपांशुवर्षे विनाशमुपयाति तन्नगरं ।उपलं विना जलधरैर्विकृता वा यदा प्राणिनो वृष्ट्या ॥
छिद्रं वाप्यतिवृष्टिं शस्यानामीतिसंजननं” ॥
* ॥
बुधकौशिकसम्बादे ।“पल्ल्याः प्रपाते च फलं शरटस्य प्ररोहणे ।शीर्षे राजश्रियोऽव्याप्तिर्भाले चैश्वर्य्यमेव च ।कर्णयोर्भूषणावाप्तिर्नेत्रयोर्बन्धुदर्शनं ॥
नासिकायाञ्च सौगन्ध्यं वक्त्रे मिष्टान्नभोजनं ।कण्ठे चैव श्रियोऽवाप्तिर्भुजयोर्विभवो भवेत् ॥
धनलाभो बाहुमूले करयोर्धनवृद्धयः ।स्तनमूले च सौभाग्यं हृदि सौख्यविवर्द्धनं ॥
पृष्ठे नित्यं महीलाभः पार्श्वयोर्बन्धुदर्शनं ।कटिद्वये वस्त्रलाभो गुह्ये मृत्युसमागमः ॥
जङ्घे चार्थक्षयो नित्यं गुदे रोगभयं भवेत् ।उर्व्वोस्तु वाहनावाप्तिर्जानुजङ्घेऽर्थसंक्षयः ॥
वामदक्षिणयोः पादोर्भ्रमणं नियतं भवेत् ।पल्ल्याः प्ररोहणे चैव पतने शरटस्य च ॥
व्यत्यासाच्च फलञ्चैव तद्वदेवं प्रजायते ।पल्ल्याः प्ररोहणं रात्रौ शरटस्य प्रपातनं ॥
निधनार्थाय भवति व्याधिपोडाविपर्य्यये ।पतनानन्तरञ्चैवारोहणं यदि जायते ॥
पतने फलमुत्कृष्टं रोहणेऽन्यत् फलं भवेत् ।आरोहणञ्चोर्द्ध्वक्त्रे अधोवक्त्रे च पातनं ॥
भवेदिष्टफलं तस्य तत्फलं जायते ध्रुवं ।स्पृष्टमात्रेण यः मद्यः सचेलं जलमाविशेत् ॥
पञ्चगव्यप्राशनञ्च कुर्य्यादर्कावलोकनं ।पल्लीरूपं सुवर्णस्य रक्तवस्त्रेण वेष्टयेत् ॥
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैस्तदग्रे पूर्णकुम्भके ।पञ्चगव्यं पञ्चरत्नं पञ्चामृतं सपल्लवं ॥
पञ्चवृक्षकषायञ्च निःक्षिप्यावाहयेत् ततः ।पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्लोकपालांस्तथा ग्रहान् ॥
मृत्युञ्जयेन मन्त्रेण समिद्भिः खादिरैः शुभैः ।तिलैर्व्याहृतिभिर्होममष्टोत्तरसहस्रकं” ॥
पल्ली गृहगोधिका । मृत्युञ्जयमन्त्रस्त्र्यम्बकमन्त्रः ।इति विद्याकरः ॥
* ॥
गर्गसंहितावार्हस्पत्ययोः ।“ये तेषु शान्तिं कुर्व्वन्ति न ते यान्ति पराभवं ।ये तु न प्रतिकुर्व्वन्ति क्रियया श्रद्धयान्विताः ॥
दाम्भिक्याद्वाविमोहाद्वा विनश्यन्त्येवतेऽचिरात्” ॥
* ॥
अत्र निमित्तनिश्चयवतोऽधिकारः । अन्यथादोषः । इत्याह मत्स्यपुराणं, --“भिन्नमण्डलवेलायां ये भवंन्त्यद्भुताः क्वचित् ।तत्र शान्तिद्वयं कार्य्यं निमित्ते सति नान्यथा ।निर्निमित्तकृता शान्तिर्निमित्तमुपपादयेत् ।एतच्च तत्तद्विशेषविहितशान्तिविषयं । अन्यथावेलामण्डलसन्देहे शान्तिर्न स्यात् साधारण-शान्तिश्च निर्विषया स्यात् । अतएवोक्तं योगि-याज्ञवल्क्येन, --“यत्र यत्र च संकीर्णमात्मानं मन्यते द्विजः ।तत्र तत्र तिलैर्होमो गायत्र्या समुदाहृतः ॥
गायत्र्या प्रयतः शुद्धः सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ।शान्तिकामश्च जुहुयात् गायत्रीमक्षतैः शुचिः ॥
हन्तुकामश्च नृपतेर्घृतेन जुहुयात् शुचिः ।सावित्र्याशान्तिहोमांश्च कुर्य्यात् पर्ब्बसु नित्यशः ॥
प्रणवब्याहृतिभ्याञ्च स्वाहान्ता होमकर्म्मणि ।प्रतिलोमा प्रयोक्तब्या फट्कारान्ताभिचारके ॥
* ॥
विश्वामित्रेणापि निमित्तसन्देहे कृच्छ्रादीन्युक्तानि ।यथा, --“कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि शुद्ध्यभ्युदयकारणं ।प्रकाशे च रहस्ये च संशयेऽनुक्तकेऽस्फुटे ॥
* ॥
मार्कण्डेयपुराणं ।“दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मनि ।नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभं ॥
परस्पराभिवादश्च ग्रहदोषेषु जायते” ॥
तथा, --“तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा ॥
लोकवादांश्च शान्तीश्च ग्रहपीडासु कारयेत् ।भूदोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्याभिवन्दनं ॥
कुर्य्यात् होमं तथा दानं श्राद्धं क्रोधविवर्जनं ।अद्रोहं सर्व्वभूतेषु मैत्रीं कुर्य्याच्च पण्डितः ॥
वर्जयेदुषतीं वाचमतिवादांस्तथैव च ।ग्रहपूजाञ्च कुर्व्वीत सर्व्वपीडासु मानवः ॥
एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम ।प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यनेकशः” ॥
* ॥
लोकवादाश्च तत्रैवोक्ताः । यथा, --“आकाशाद्देवतानाञ्च देव्यादीनाञ्च सौहृदात् ।पृथिव्यां प्रतिलोके च लोकवादा इति स्मृताः ॥
”ते च सर्व्वभूतडाकिन्याद्यभिभवशान्त्यर्थं लौकि-कौषधमन्त्रादयः विषहरीमङ्गलचण्डिकागीतादयःचैत्यवृक्षादौ क्षेत्रपालदेवतापूजा च । तथा-चापस्तम्बः । स्त्रीभ्योऽवरवर्णेभ्यो धर्म्मशेषान्प्रतीयादित्येक इति । धर्म्मशेषान् श्रुतिस्मृति-सदाचारेष्वप्रसिद्धानिति नारायणोपाध्यायाः ।भूदोहश्च पात्रं विना भूमौ गोस्तनं निष्पोड्यदुग्धोत्सर्गः । चैत्यः पूज्यत्वेन ख्यातो ग्रामस्यवृक्षः । तथा च बाणोत्पाते हरिवंशः, --“अनेकशाखश्चैत्यश्च निपपात महीतले ।अर्च्चितः सर्व्वकन्याभिर्दानवानां महात्मनां ॥
”उषतीमकल्याणीं । अतिवादश्च पूज्यमतिक्रम्यभाषणं ॥
* ॥
मत्स्यपुराणं, --“काकस्यैकरवश्रावः प्रभाते दुःखदायकः ।काको मैथुनकासक्तः श्वेतो वा यदि दृश्यते ॥
उलूको वसते यत्र निपतेद्वा तथा गृहे ।ज्ञेयो गृहपतेर्मृत्युर्धननाशस्तथैव च ॥
* ॥
”वराहसंहितायां, --क्रीडानुरक्तो रतिमांसलुब्धोभीतो रुजार्त्तः पतितो विहङ्गः ।नासौ गृहस्थस्य विनाशहेतु-र्दोषः समुत्पद्यत आहुरार्य्याः ॥
* ॥
अद्भुतशान्तिमाह मात्स्ये, --“गृहे पक्षिविकारेषु कुर्य्याच्चामरतर्पणं ।देवाः कपोता इति वा जप्तव्यं सप्ततिर्द्विजैः ॥
गावश्च देया विविधा द्विजानांसकाञ्चना वस्त्रयुगोत्तरीयाः ।एवं कृते पापमुपैति शान्तिंमृगैर्द्विजैर्व्वा विनिवेदितं यत् ॥
”द्विजैः पक्षिभिः । अपिवा अन्यैरपि ॥
* ॥
भुज-बलभीमे ।“एको वृषस्त्रयो गावः सप्ताश्वा नव दन्तिनः ।सिंहप्रसूतिका गावः कथिताः स्वामिघातकाः ॥
* ॥
”मत्स्यपुराणे ।“अङ्गे दक्षिणभागे तु शस्तं विष्फुरणं भवेत् ।अप्रशस्तं तथा वामे पृष्ठस्य हृदयस्य च ॥
लाञ्छनं पिटकं चैव ज्ञेयं विष्फूर्जितं तथा ।विपर्य्ययेण विहितं सर्व्वं स्त्रीणां फलं तथा” ॥
* ॥
अनिष्टचिह्नोपगमे द्विजानां काय्यं सुवर्णेन चतर्पणं स्यात् । शङ्खः । “दुःस्वप्नानिष्टदर्शनादौ घृतंहिरण्यञ्च दद्यात्” इति । मात्स्ये ।“नमस्ते सर्व्वलोकेश नमस्ते भृगुनन्दन ।कवे सर्व्वार्थसिद्ध्यर्थं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तुते ॥
एवं शुक्रोदये कुर्व्वन् यात्रादिषु च भारत ।सर्व्वान् कामानवाप्नोति विष्णुलोके महीयते ॥
नमस्तेऽङ्गिरसां नाथ वाक्पतेऽथ वृहस्पते ।क्रूरग्रहैः पीडितानाममृताय नमो नमः ॥
संक्रान्तावपि कौन्तेय यात्रास्वभ्युदयेषु च ॥
कुर्व्वन् वृहस्पतेः पूजां सर्व्वान् कामान् समश्नुते” ॥
वैष्णवामृते व्यासः ।“ग्रहयज्ञैः शान्तिकैश्च किं क्लिश्यन्ति नरा द्विज ।महाशान्तिकरः श्रीमांस्तुलस्या पूजितो हरिः ॥
उत्पातान् दारुणान् पुंसां दुर्निमित्ताननेकशः ।तुलस्या पूजितो भक्त्या महाशान्तिकरो हरिः ॥
”अत्र ब्रह्मपुराणीयो मन्त्रः ।“नमस्ते बहुरूपाय विष्णवे परमात्मने स्वाहा”इति ॥
* ॥
छन्दोगपरिशिष्टं । अथातो रज-स्वलाभिगमने गोऽश्वभार्य्यासु गमने यमजजननेविजातीयजनने वा काककङ्कगृध्रवकश्येनभास-चिल्लकपोतानां गृहप्रवेशे मानुषस्योपरि विश्रा-मणे एषामेव क्रियमाणे गृहद्वारारोहणे वाद्भु-तेषु कल्पदृष्टेन विधिनाग्निमुपसमाधाय प्राय-श्चित्ताज्याहुतीर्ज्जुहोति अद्भुताय अग्नये स्वाहासोमाय विष्णवे रुद्राय वायवे सूर्य्याय मृत्यवेविश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति स्थालीपाकवृतान्यदिति ॥
* ॥
कपोतं विशेषयति शौनकः ।“रक्तपादः कपोताख्यः अरण्यौकाः शुकच्छविः ।स चेच्छालां विशेच्छालासमीपञ्च व्रजेद्यदि ॥
अन्येषु गृहमध्ये वा वल्मीकस्योद्गमादिषु” ।कल्पदृष्टेन विधिना गृह्योक्तेन । प्रायश्चित्ताःज्याहुतीः अद्भुतदोषप्रशमनार्था सप्ताज्याहुतीः ।अद्भुताय अग्नये स्वाहा इत्यादिमन्त्रैः । तत्रस्थालीपाकेतिकर्त्तव्यतायां पायसचरुभिरेतेभ्योदेवेभ्यो जुहुयात् । छन्दोगपरिशिष्टं । पश्चात्घृतपायसेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा गोवरं दत्त्वाशान्तिर्भवतीति । गोवरं गोश्रेष्ठं दक्षिणां तां गांकृत्वा दोषशान्तिर्भवतीति । तथाचोक्तं, --“गौर्विशिष्टतमा लीके वेदेष्वपि निगद्यते ।न ततोऽन्यद्वयं यस्मात् तस्माद्गौर्वरमुच्यते” ॥
* ॥
छन्दोगपरिशिष्टं । यस्त्वेषामन्यतममापन्नः प्राय-श्चित्तं न कुर्य्यात् तस्य गृहपतेर्म्मरणं सर्व्वस्वनाशोवा भवति तस्मात् प्रायश्चित्तं कर्त्तव्यं कर्म्मापवर्गेवामदेव्यगानं शान्तिः शान्तिरिति । अपवर्गेसमाप्तौ । वामदेव्यगानं शान्तिः कर्त्तव्या आवृत्ति-प्रकरणसमाप्त्यर्था । वार्हस्पत्ये । शमयन्त्यासप्ता-हात् कम्पादिकृतं निभित्तमाश्वेव । अतिवर्षणोःपवासव्रतदीक्षाजप्यहवनानि ॥
* ॥
वराहः ।ये च न दोषं जनयन्त्युत्पातांस्तानृतुस्वभावकृतान् ।ऋषिपुत्त्रकृतैः श्लोकैर्विद्यादेभिः समासोक्तैः ॥
तथा च मत्स्यपुराणं ।“वज्राशनिमहीकम्पसन्ध्यानिर्घातनिस्वनाः ।परिवेशरजोधूमरक्तार्कास्तमयोदयाः ॥
द्रुमेभ्योऽथ रसस्नेहमधुपुष्पफलोद्गमाः ।गोपक्षिमदवृद्धिश्च शिवाय मधुमाधवे ॥
* ॥
तारोल्कापातकलुषं कपिलार्केन्दुमण्डलं ।अनग्निज्वलनं स्फोटं धूमरेणुनिराकुलं ॥
रक्तपद्मारुणा सन्ध्या नभः क्षुब्धार्णवोपमं ।सरिताञ्चाम्बुसंशोषं दृष्ट्वा ग्रीष्मे शुभं वदेत् ॥
* ॥
शक्रायुधपरीवेशौ विद्युच्छुष्कविरोहणं ।कम्पोद्वर्त्तनवैकृत्यं रसनं दरणं क्षितेः ॥
नद्युदपानसरसां वृष्ट्यर्द्ध्या भवनप्लवाः ।पतनञ्चाद्रिगेहानां वर्षासु न भयावहं” ॥
हरिवंशे वर्षावर्णनायां, --“क्वचित् कन्दरहासाढ्यं शिलीन्ध्राभरणं क्वचित्” ।इति दर्शनात् वर्षासु शिलीन्ध्रोद्गमो न भया-वहः ॥
* ॥
“दिव्यस्त्रीभूतगन्धर्व्वविमानाद्भुतदर्शनं ।ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनञ्च दिवाम्बरे ॥
गीतवादित्रनिर्घोषो वनपर्ब्बतसानुषु ।शस्यवृद्धिरसोत्पत्तिरपापाः शरदि स्मृताः ॥
* ॥
शीतानीलतुषारत्वं नर्द्दनं मृगपक्षिणां ।रक्षोयक्षादिसत्त्वानां दर्शनं वागमानुषी ॥
-दिशो धूमान्धकाराश्च शलभा वनपर्ब्बताः ।उच्चैः सूर्य्योदयास्तत्वं हेमन्ते शोभना मताः ॥
* ॥
हिमपातानिलोत्पातविरूपाद्भुतदर्शनं ।दृष्ट्वाञ्जनाभमाकाशं तारोल्कापातपिञ्जरं ॥
चित्रा गर्भोद्भवाः स्त्रीषु गोऽजाश्वमृगपक्षिणां ।पत्राङ्कुरलतानाञ्च विकाराः शिशिरे शुभाः ॥
ऋतुस्वभावजा ह्येते दृष्टाः स्वर्त्तौ शुभावहाः ।ऋतावन्यत्र चोत्पाता दृष्टास्ते भृशदारुणाः” ॥
* ॥
उन्मत्तानाञ्च या गाथाः शिशूनाञ्चेष्टितञ्च यत् ।स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते तत्र नास्ति व्यतिक्रमः ॥
पूर्व्वं चरति देवेषु पश्चाद्गच्छति नुइषान् ।नादेशिता वाग्वदति सत्या ह्येषा सरस्वती ॥
* ॥
वृहस्पतिः, --“ज्योतिर्ज्ञानं तथोत्पातमविदित्वा तुये नृणां ।श्रावयन्त्यर्थलोभेन विनेयास्तेऽपि यत्नतः ॥
विनेया दण्डनीयाः । इति ज्योतिस्तत्त्वं ॥