| YouTube Channel

अतिसारः (atisAraH)

 
Apte 1890
English
अति(ती)सारः [अतिसारयति मलं द्रवीकृत्य, वा अतेर्दीर्घः] Dysentery, violent straining at stool.
Apte Hindi
Hindi
अतिसारः
पुं*
 - अति+सृ+अच्
आगे बढ़ने वाला
अतिसारः
पुं*
 - अति+सृ+अच्
नेता
अतिसारः
पुं*
 - अति - सृ+णिच्+अच्
"पेचिश, मरोड़ो के साथ दस्तों का आना"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अतिसारः, शकृद्भेदः, वर्चोभेदः, विड्भङ्गः
noun
रोगविशेषः यस्मिन् मलः अतिशयेन द्रवीकृत्य सरति।
"सः वैद्यात् अतिसारस्य भेषजम् आनेतुं गतः।"
Synonyms:
 अतिसारः
noun
बहुद्रवमलनिःसरणरोगः।
"चिकित्सकेन अतिसारस्य परीक्षणं कृतम्।"
Synonyms:
 अतिसारः, अन्नगन्धिः, अतीसारः, आमातिसारः, सारणः, प्रवाहिका, ग्रहणी, विरेकः, आमरक्तः, उदरामयः
noun
सोदरपीडया बहुद्रवमलनिःसरणरोगः।
"सा अतिसारेण पीडिता।"
Synonyms:
 अतिसारः, विड्भङ्गः, वर्चोभेदः, शकृद्भेदः
noun
बहुद्रवमलस्य निःसरणरोगः।
"अतिसारेण पीडितः पुरुषः वारंवारं शौचार्थे गच्छति।"
Synonyms:
 अतिसारः, सारणः, प्रवाहिका, विरेकः
noun
बहुद्रवमलनिःसरणरोगः।
"सः अतिसारेण पीडितः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अतिसारः,
पुं,
 (अतिशयेन मलं द्रवीकृत्य सरतिनिःसारयति अति + सृ + व्याधिमत्स्यबलेष्वितिवक्तव्यमिति वार्त्तिकसूत्रेण कर्त्तरि घञ् वृद्धिःदीर्घश्च ।) बहुद्रवमलनिःसरणरोगः । तत्पर्य्यायः ।अन्नगन्धिः २ उदरामयः ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
अतीसारः ४ । इति वैद्यकं ॥
* ॥
तस्य निदानं ।“गुर्व्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः ।विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः ॥
स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः ।शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्त्तुपर्य्ययैः ॥
जलाभिरमणैर्व्वेगविघातैः क्रिमिदोषतः ।नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते” ॥
संप्राप्तिर्यथा, --“संशम्यापां धातुरग्निं प्रवृद्धःशकृन्मिश्रो वायुनाधः प्रणुन्नः ।सरत्यतीवातिसारं तमाहु-र्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति ॥
एकैकशः सर्व्वशश्चापि दोषैःशोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः” ॥
* ॥
पूर्व्वरूपं यथा, --“हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोद-गात्रावसादानिलसन्निरोधाः ।विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाकोभविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ॥
”इति माधवकरः ॥
अथ सामान्यातिसारस्यचिकित्सामाह ।“आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारक्रिया यतः ।अतोऽतिसारे सर्व्वस्मिन्नामं पक्वञ्च लक्षयेत् ॥
क्रमशश्चिकित्सा । तत्रामपक्वयोर्लक्षणं ।“संसृष्टमानैर्दोषैस्तु न्यस्तमप्सु निमज्जति ।पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसंज्ञितं ॥
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै ।लाघवञ्च विशेषेण तत्तु पक्वं विनिर्द्दिशेत् ॥
न च संग्राहणं दद्यात् पूर्व्वमामातिसारिणे ।अकाले संगृहीतो हि विकारान्कुरुते बहूग् ॥
दण्डकालसकाध्मानग्रहण्यर्शोभगन्दरान् ॥
शोथं पाण्ड्वामयं प्लीहगुल्ममेहोदरज्वरान् ॥
डिम्भस्थः स्थविरस्थश्च वातपित्तात्मकश्च यः ।क्षीणधातुबलस्यापि बहुदोषोऽतिविश्रुतः ॥
आमोऽपि स्तम्भनोयः स्यात् पाचनान्मरणं भवेत् ।लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजंबलिनः ।समुदीर्णदोषनिचयं तत् पाचयते तथा शमयेत् ॥
लङ्घनएव दोषदुःसहपिपासायां दोषपाकार्थंषडङ्गविधिनार्द्धशृतं योगचतुष्टयमाह, --“धान्योदीच्यश्टतं तोयं तृष्णादाहातिसारिणे ।ह्रीवेरश्टङ्गवेराभ्यां मुस्तपर्पटकेन वा ॥
मुस्तोदीच्यशृतं शीतं प्रदातव्यं पिपासवे ।हितं लङ्घनमेवादौ पूर्व्वरूपेऽतिसारिणः ॥
कार्य्यं वानशनस्यान्ते प्रद्रवं लघुभोजनं ।पथ्यादारुवचामुस्तैर्नागरातिविषान्वितैः ॥
आमातीसारनाशाय क्वाथमेभिः पिबेन्नरः ।पथ्यादिक्वाथः ॥
* ॥
“पाठाहिङ्ग्वजमोदोग्रापञ्चकोलाब्दजं रजः ।उष्णाम्बुपीतं सरुजं जयत्यामं ससैन्धवं ॥
”पाठादिचूर्णं ॥
* ॥
“हरीतकीं सातिविषां हिङ्ग सौवर्च्चलां वचां ।सैन्धवञ्चापि संपिष्य पाययेदुष्णवारिणा ॥
आमातिसारं योगोऽयं पाचयित्वा चिकित्सति ।आमातिसारो योगेन यद्येतेन न शाम्यति ।न तं योगशतेनापि चिकित्सति चिकित्सकः ॥
”चिकित्सति अपनयति । हरीतक्यादिकल्कः ॥
* ॥
“वत्सकातिविषा विल्वमुस्तबालकजं श्टतं ।अतीसारं जयेत् सामं चिरजं रक्तशूलजित् ॥
”वत्सकादिक्वाथः ॥
* ॥
“एरण्डरससंपिष्टं पक्वमामञ्च नागरं ।आमातिसारशूलघ्नं दीपनं पाचनं परं ॥
”नागरस्य पुटपाकः कल्कश्च ॥
* ॥
“धान्यबालकविल्वाब्दनागरैः पाचितं जलं ।आंमशूलविबन्धघ्नं पाचनं नित्यसेवितं ॥
”धान्यपञ्चकं ॥
* ॥
“पित्ते धान्यचतुष्कन्तु शुण्ठीत्यागाद्वदन्ति हि ।रक्तेऽपि पित्तसाधर्म्याद्धितं धान्यचतुष्टयं ॥
”धान्यचतुष्कं ॥
इति आमातिसारस्य चिकित्सा ॥
* ॥
“सलोध्रं धातकीविल्वं मुस्ताम्रास्थिकलिङ्गकं ।पिबेन्माहिषतक्रेण पक्वातीसारनाशनं ॥
”लोध्रादिचूर्णं ॥
* ॥
“अम्बष्ठा धातकी लोध्रं समङ्गा पठ्मकेशरं ।मधुकारलुविल्वच्च पक्वातीसारहा गणः ॥
”अरलुः श्यीणाकः । पाठादिर्गणः ॥
* ॥
“समङ्गा धातकीपुष्पं मञ्जिष्ठा लोध्रएव च ।शाल्मलीवेष्टको लोध्रो दाडिमद्रुफलत्वचौ ॥
आम्रास्थिमध्यं लोध्रञ्च विल्वमध्यं प्रियङ्गु च ।मधूकं श्टङ्गवेरञ्च दीर्घवृन्तत्वगेव च ॥
चत्वार एते योगाः स्युः पक्वातिसारनाशनाः ।ते योगा उपयोग्याः स्युः सक्षौद्रास्तण्डुलाम्बुना ॥
”समङ्गात्र लज्जालुः । शाल्मलीवेष्टको मोचरसः ।दाडिमस्य द्रुमफलयोस्त्वचौ । प्रियङ्गोर्नपुंसंकत्वमत्रफले वर्त्तमानत्वा त् शृङ्गवेरमत्र शुण्ठी । दीर्घवृन्तःश्योणाकः तस्य त्वक् । समङ्गादीनि चत्वारि चूर्णानि ॥
“कञ्चटजम्बूदाडिमश्टङ्गाटकपत्रविल्ववर्हिष्ठं । जल-धरनागरसहितं गङामपि वेगवाहिनीं रुन्ध्यात्” ॥
कञ्चटं चवराई शाकस्य भेदः । कञ्चटादिभि-श्चतुर्भिः पत्रशब्दः सम्बध्यते । वर्हिष्ठं बालकंगङ्गाधरक्वाथः ॥
* ॥
“मोचरसमुस्तनागरपाठारलुधातकीकुसुमैः ।चूर्णं मथितसमेतं रुणद्धि गङ्गाप्रवाहमपि” ॥
अरलुः श्योणाकः । मथितं निर्ज्जलं दधि वस्त्रपूतं ।गङ्गाधरचूर्णं ॥
* ॥
“मुस्तावत्सकवीजं मोचरसो विल्वधातकीलोध्रं ।गुडमथितसंप्रयुक्तं गङ्गामपि वेगवाहिनीं रुन्ध्यात्” ॥
द्वितीयं गङ्गाधरचूर्णं ॥
* ॥
“मुस्तारलुकशुण्ठीमिर्धातकीलोध्रबालकैः ।विल्वमोचरसाभ्याञ्च पाठेन्द्रयववत्सकैः ॥
आम्रवीजसमङ्गातिविषायुक्तैर्बिचूर्ण्णितैः ।मधुतण्डुलपानीयपीतैर्नश्येत् प्रवाहिकां ॥
सर्व्वेऽतिसारा ग्रहणी प्रशमं याति वेगतः ।वृद्धगङ्गाधरं चूर्णं रुन्ध्याद्गीर्ब्बाणवाहिनीं ॥
”समङ्गा लज्जालुः । वृद्धगङ्गाधरचूर्ण्णं ॥
* ॥
अङ्कोटमूलकल्कः तण्डुलपयसा समाक्षिकः पीतः ।सेतुरिव वारिवेगं झटिति रुन्ध्यादतोसारं” ॥
अङ्कोठकल्कः ॥
* ॥
“कुटजत्वग्बलामाद्रो द्रोणनीरे पचेत् भिषक् ।पादशेषं श्टतं नीत्वा वस्त्रपूतं पुनः पचेत् ॥
लज्जालुर्धातकी विल्वं पाठा मोचरसस्तथा ।मुस्तं प्रतिविषा चैव चूर्णान्येषां पलं पलं ॥
निक्षिप्य विपचेत्तावत् यावत् दर्व्वी प्रलिप्यते ।जलेन छागदुग्धेन पीतो मण्डे न वा जयेत् ॥
घोरान् सर्व्वानतीसारान् नानावर्णान् सवेदनान् ।असृग्दरं समस्तञ्च तथार्शांसि प्रवाहिकां ॥
”कुटजावलेहः ॥
* ॥
“कृत्वालबालं सुदृढं पिष्टैरामलकैर्मिषक् ।आर्द्रकस्य रसेनाशु पूरयेन्नामिमण्डलं ॥
नदीवेगोपमं घोरं प्रवृद्धं दुर्द्धरं नृणां ।सद्योऽतिसारमजयं नाशयत्येष योगराट् ॥
पाठा पिष्टा च गोदध्ना तथा मध्यत्वगाम्रजा ।अतीसारं व्यथादाहयुक्तं हन्त्युदरे धृता ॥
* ॥
अथ वातातिसारस्य लक्षणं ।“अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः ।शकृदामं सरुक्छब्दं मारुतेनातिसार्य्यते” ॥
अरुणमीषद्रक्तं । शकृत् पुरीषं । सरुक्छब्दशब्दो गुदे । तत्साहचर्य्यात् रुगपि गुद एवबोद्धव्या ॥
* ॥
तस्य चिकित्सा ।“वचा चातिविषा मुस्तं वीजानि कुटजस्य च ।श्रेष्ठः कषाय एतेषां वातातिसारशान्तये” ॥
* ॥
अथ पित्तातीसारस्य लक्षणं ।“पित्तात् पीतं शकृद्रक्तं दुर्गन्धि हरितं द्रुतं ।गुदपाकतृषामूर्च्छादाहयुक्तं प्रवर्त्तते” ॥
* ॥
तस्य चिकित्सा ।“विल्वशक्रयवाम्भोदबालकातिविषाकृतः ।कषायोहन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवं” ।विल्वादिकषायः ॥
* ॥
“रसाञ्जनं सातिविषं कुटजस्य पलं त्वचं ।धातकीशृङ्गवेरञ्च पाययेत्तण्डुलाम्बुना ॥
निहन्ति मधुना पीतं पित्तातीसारमुल्वणं ।अग्निं सन्दीपयत्येतत् शूलमाशु निवारयेत् ॥
रसाञ्जनादिचूर्णं ॥
* ॥
अथ पित्तातिसारभेदस्यरक्तातीसारस्य संप्राप्तिमाह, --“पित्तकृन्ति यदात्यर्थं द्रव्याण्यश्नाति पैत्तिके ।तद्द्वोषाज्जायते शीघ्रं रक्तातीसार उल्वणः ॥
* ॥
”तस्य चिकित्सा ।वत्सकतरुत्वगार्द्रा दाडिमफलसम्भवा त्वक् च ।त्वगयुगलं पलमानं विपचेदष्टांशसम्मिते तोये ॥
अष्टमभागं शेषं क्वाथं मधुनापिबेत् पुरुषः ।रक्तातिसारमुल्वणमतिशयितं नाशयेन्नियतं ॥
कुटजदाडिमक्वाथः ॥
* ॥
“कुटजातिविषा मुस्तं बालकं लोध्रचन्दनं ।धातकी दाडिमं पाठा क्वाथमेषां समाक्षिकं ॥
पिबेद्रक्तातिसारे तु दाहशूलामसंयुते ।कुटजादिकषायोऽयं सर्व्वातीसारनाशनः ॥
”चन्दनमत्र रक्तचन्दनं कुटजादिक्वाथः ॥
* ॥
“गुडेन भक्षयेद्विल्वं रक्तातीसारनाशनं ।आमशूलविबन्धघ्नं कुक्षिरोगहरं परं ॥
”विल्वं सुस्विन्नं बालविल्वगर्भं शीतं तत्स्वेदनोदकंचानुपेयं । गुडविल्वं ॥
* ॥
“जम्व्वाम्रामलकीनान्तुकुट्टयेत् पल्लवान् नवान् ।संगृह्य स्वरसं तेषां अजाक्षीरेण योजयेत् ॥
”तत्पिबेन्मधुना युक्तं रक्तातीसारनाशनं ।जम्व्वादिस्वरसः ॥
* ॥
“निष्क्वाथ्य मूलममलं गिरिमल्लिकायाःसम्यक् पलद्वितयमम्बुचतुःशरावे ।तत्पादशेषसलिलं खलु शोषणीयंक्षीरे पलद्वयमिते कुशलैरजायाः ॥
प्रक्षिप्य माषकानष्टौ मधुनस्तत्र शीतले ॥
रक्तातिसारी तत्पीत्वा नैरुज्यं क्षिप्रमाप्नुयात्” ॥
कुटजक्षीरं ॥
* ॥
“पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग् जयेत् ।रक्तातिसारं पीत्वा वा तया सिद्धं घृतं नरः ॥
”शतावरीक्लल्कस्तद्घृतञ्च ॥
* ॥
“गोदुग्धनवीनतन्तु मधुना सितया सह ॥
लीढं रक्तातिसारे तु ग्राहकं परमं मतं” ॥
नबनीतावलेहः ॥
* ॥
“पीतं मधुसितायुक्तं चन्दनं तण्डुलाम्बुना ।रक्तातिसारजिद्रक्तपित्ततृड्दाहमेहनुत्” ॥
चन्दनमत्र श्वेतं । चन्दनकल्कः ॥
* ॥
“विरेकैर्बहुभिर्यस्य गुदं पित्तेन दह्यते ।पच्यते वा तयोः कार्य्यं सेकप्रक्षालनादिकं” ॥
आदिशब्देन लेपादिग्रहः ।“पटोलयष्टीमधुकक्काथेन शिशिरेण हि ।गुदप्रक्षालनं कार्य्यं तेनैव गुदसेचनं ॥
दाहे पाके हितं छागीदुग्धं सक्षौद्रशर्करं ।गुदस्य क्षालने सेके युक्तं पाने च भोजने ॥
गुदस्य दाहपाकयोः ।“गुदनिःसरणे प्रोक्तं चाङ्गेरीघृतमुत्तमं ।अतिप्रवृत्त्या महती भवेद्यदि गुदव्यथा ।स्विन्नमूषकमांसेन तदा संस्वेदयेद्गुदं ॥
अथ गोधूमचूर्णस्य संनीतस्य तु वारिणा ।साब्ज्यस्य गोलकं कृत्वा मृदु संस्वेदयेद्गुदं ॥
(गुदव्यथायां) गुदभ्रंशे गुदंस्नेहैरभ्यज्यान्तःप्रवेशयेत् ।प्रविष्टं स्वेदयेन्मन्दं मूषकस्यामिषेण हि ॥
”मूषकस्यामिषेण काञ्जिकेनोत्स्विन्नेन एरण्ड-पत्रादिस्थापितेन स्वेदयेत् ।“मूषकस्याथ वसया पायुं सम्यक् प्रलेपयेत् ।गुदभ्रंशामिधो व्याधिः प्रणश्यति न संशयः ॥
चाङ्गेरीकोलदध्यम्लक्षारनागरसंयुतं ।घृतं विपक्वं पातव्यं गुदभ्रंशगदापहं ॥
चाङ्गेरी चतुष्पत्रा अम्ललोनिका तस्याः स्वरसःकोलस्य क्वाथः दध्यम्लं दधिरूपमम्लं एतत्रयंमिलितं घृताच्चतुर्गुणं । क्षारनागरयोः कल्कः ।चाङ्गेरीघृतं ॥
* ॥
“कोमलं पद्मिनीपत्रं यः खादेच्छर्करान्वितं ।एतन्निश्चित्य निर्द्दिष्टं न तस्य गुदनिर्गमः ॥
पद्मिनीपत्रं पुरैनिपत्रं तत्संशोष्य संचूर्ण्य शर्करायुक्तं खादेत् । अयन्तु गुदभ्रंशोऽतीसारं विनापिभवति । ततः क्षुद्ररोगेषु लिखितः । अत्र तुगुदस्य दाहपाकव्यथाप्रसङ्गात् भ्रंशोऽपि लिखितः ।चिकित्सा तूभयत्र तुल्यैव ॥
* ॥
अथ श्लेष्माति-सारस्य लक्षणं ॥
“श्वेतं स्निग्धं घनं विस्रं शीतलं मन्दवेदनं ।गौरवारुचिसंयुक्तं श्लेष्मणा सार्य्यते शकृत् ॥
विस्रं स्यादामगन्धि यत् ॥
* ॥
अथ तस्य चिकित्सा ।“श्लेष्मातिसारे प्रथमं हितं लङ्घनपाचनं ।योज्यश्चामातिसारघ्नो यथोक्तो दीपनो गणः ॥
चव्यञ्चातिविषा कुष्ठं बालविल्वं सनागरं ।वत्सकत्वक्फले पथ्या छर्द्दिश्लेष्मातिसारनुत्” ॥
चव्यादिक्वाथः ॥
* ॥
“हिङ्गु सौवर्च्चलं व्योषमभयातिविषा वचा ।पीतमुष्णाम्बुना चूर्णमेषां श्लेष्मातिसारनुत् ॥
”हिङ्ग्वादिचूर्णं ॥
* ॥
“कृमिशक्रवचाविल्वपेशीधान्याककट्फलं ।एषां क्वाथं भिषग्दद्यात् अतीसारे बलासजे” ॥
विडङ्गादिक्वाथः ॥
* ॥
अथ द्विदोषजातिसाराणांलक्षणानि चिकित्सा च ।“द्विदोषलक्षणैर्विद्यादतीसारं द्विदोषजं ।तेषां चिकित्सा प्रोक्तैव विशिष्टा च निगद्यते ॥
कट्फलं मधुकं लोध्रत्वक् दाडिमफलस्य च ।सतण्डुलजलं चूर्णं वातपित्तातिसारनुत्” ॥
वातपित्तातिसारे ॥
* ॥
“चित्रकातिविषा मुस्तं बालविल्वं सनागरं ।वत्सकत्वक्फलं पथ्या वातश्लेष्मातिसारनुत्” ॥
वातश्लेष्मातिसारे ॥
* ॥
“मुस्ता सातिविषामूर्ब्बा वचाचकुटजः समाः ।एषां कषायः सक्षौद्रः पित्तश्लेष्मातिसारनुत्” ॥
पित्तश्लेष्मातिसारे ॥
अथ सन्निपातातिसारस्य लक्षणं ।“तन्द्रायक्तो मोहसादास्यशोषीवर्च कुर्य्यान्नैकरूपं तृषार्त्तः ।सर्व्वोद्भूते सर्व्वलिङ्गोपपत्तिःकृच्छ्रोऽसाध्यो बालवृद्धाबलानां” ॥
अथ तस्य चिकित्सा ॥
* ॥
“पञ्चमूलीबलाविल्वगुडूचीमुस्तनागरैः ।पाटाभूनिम्बवर्हिष्ठकुटजत्वक्फलैः शृतं ॥
सर्व्वजं हन्त्यतीसारं ज्वरञ्चापि तथा वमिं ।सशूलोपद्रवं श्वासं कासं वापि सुदुस्तरं ॥
पञ्चमूल्यत्र सामान्या पित्ते योज्या कनीयसी ।वाते पुनर्ब्बलासे च सा योज्या महती मता” ॥
वर्हिष्ठं बालकं । पञ्चमूल्यादिक्वाथः ॥
* ॥
“अभया नागरं मुस्तं गुडेन सह योजितं ।चतुःसमेयं गुटिका स्यात्त्रिदोषातिसारनुत् ॥
आमातिसारमानाहं सविबन्धं विसूचिकां ।कृमीनरोचकं हन्याद्दीपयत्याशु चानलं” ॥
चतुःसमो मोदकः ॥
* ॥
“तत्कालाकृष्टकुटजत्वचं तण्डुलवारिणा ।पिष्टां चतुःपलमितां जम्बुपल्लववेष्टितां ॥
सूत्रेण बद्ध्वा गोधूमपिष्टेन परिवेष्टितां ।लिप्ताञ्च घनपङ्केन निर्द्दहेद्गोमयाग्निना ॥
अङ्गारवर्णाञ्च मृदं दृष्ट्वा वह्नेः समुद्धरेत् ।ततो रसं समादाय शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत् ॥
उक्तः कृष्णात्रिपुत्रेण पुटंपाकस्तु कौटजः ।जयेत् सर्व्वानतीसारांन् दुस्तरान् सुचिरोत्थितान्कुटजपुटपाकः ॥
* ॥
“कुटजत्वक्कृतः क्वाथो वस्त्रपूतो घनीकृतः ।स लीढोऽतिविषायुक्तः स्यात्त्रिदोषातिसारनुत् ॥
इच्छन्त्यत्राष्टमांशेन क्वाथादतिविषारजः ।प्रक्षिपेद्वा चतुर्थांशमिति केचिद्वदन्ति हि” ॥
कुठजावलेहः ॥
* ॥
“पलमङ्कोटमूलस्य पाठां दार्व्वीञ्च तत्समां ।पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटकानक्षसम्मितान् ॥
छायाशुष्कांश्च तान् कुर्य्यात्तेष्वेकं तण्डुलाम्बुना ।पेषयित्वा प्रदद्यात्तं पानाय गदिने भिषक् ॥
वातपित्तकफोद्भुतान् द्वन्द्वजान् सान्निपातिकान् ।हन्यात् सर्व्वानतीसारान् वटकोऽयं प्रयोजितः” ॥
अङ्कोठवटकः ॥
* ॥
अथागन्तुजस्य शोकाति-सारस्य संप्राप्तिपूर्व्वकं लक्षणमाह ।तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्यवाष्पोष्मा वै वह्निमाविश्य जन्तोः ।कोष्ठं गत्वा क्षोभयेत् तस्य रक्तंतच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशं ॥
निर्गच्छेद्वै विड्विमिश्रं ह्याविड्वानिर्गन्धं वा गन्धवद्वातिसारः ।शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रंरोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः ॥
अयमर्थः । तैस्तैर्भावैर्बन्धुवित्तक्षयादिभिः शोचतः शोकंकुर्व्वतः । जन्तोः प्राणिनः । वाष्पोष्मा वाष्पः शोकज-देहोष्मणा जनितं नेत्रनासागलादिषु जलं तेन स-हितः उष्मा शोकजं देहतेजः । स कोष्ठं गत्वा वह्नि-माविश्य जठराग्निं मन्दीकृत्य । वाष्पसाहित्यादुष्म-णापिवह्नेर्मन्दीभाव इति नदोषः । वह्नेर्मन्दीभावादेवअल्पाशनस्येति जन्तोर्विशेषणं । ततस्तस्य जन्तोःरक्तं क्षोभयेत् स्वस्थानाच्चालयेत् । इति संप्राप्तिः ॥
अथ लक्षणं । तच्च रक्तं अधस्तात् गुदात् काक-णन्तीप्रकाशं गुञ्जाफलसदृशं विड्विमिश्रं गन्ध-वच्च । अविट् निर्गन्धं वा निर्गच्छेत् । शोकोत्प-न्नोऽतिसारः अतिमात्रं दुश्चिकित्स्यः । शोकाप-नोदनं विना केवलेन भेषजेन प्रतिकर्त्तुमशक्य-त्वात् । एषोऽतिसारः वैद्यैः कष्टः कष्टेन साध्यः ।प्रदिष्टः कथित इत्यर्थः ॥
* ॥
अथागन्तुजत्वेनसाम्यात् भयातिसारस्यापि संप्राप्तिपूर्व्वकं लक्षण-मत्रैवाह ।“भयेन क्षोभिता दोषा दूषयन्ति मलं यदा ।तदातिसार्य्यते तन्तु क्षिप्रमुष्णजलप्लवं ॥
वातपित्तातिसारस्य प्रायो लिङ्गैः समन्वितं ।न भयोपशमाच्छर्म्म यस्मिन् स्यात् स भयात्स्मृतः ॥
प्लवत इति प्लवं जले प्लवमानं । ननु भयाति-सारस्य कथमागन्तुजत्वमयमपि दोषज एव ।यत आह । भयेन क्षोभिता दूषिता दोषा मलंदूषयन्ति । तन्मलमतिसरति । अत्र पूर्व्वमेवदोषसम्बन्घः । उच्यते ।“रागद्वेषभयात् ये च ते स्युरागन्तवो गदाः” ।इति वचनाद्भयातीसार आगन्तुज एव । श्लोकस्यत्वयमर्थः । भयेनैव हेतुभूतेन दोषा वातपित्त-कफा अतीसारणाय क्षोभिताः सञ्चालिताः नदूषिता भयेन त्रयाणामपि दोषाणां दूषणासम्भ-वात् । अतिसर्त्तुं चलिता वातपित्तकफा मलंदूषयन्ति तत् सर्व्वं वातपित्तकफमलं भयेनैवाति-सार्य्यते । पश्चाद्वातसम्बन्धो भयाद्वायुरिति वच-नात् । अतएव भयातिसारे वातहर्य्येव क्रियाकथितेति समाधिः ॥
* ॥
अथ तयोश्चिकित्सा ।“भयशोकसमुद्भूतौ ज्ञेयौ वातातिसारवत् ।तयोर्व्वातहरी कार्य्या हर्षणाश्वासनैः क्रिया” ॥
वातातिसारवत् वातातिसारलक्षणैः । तयो-श्चिकित्सा च हर्षणाश्वासनपूर्व्विका वातहरीकार्य्या ॥
* ॥
अथामातीसारस्य संप्राप्तिपूर्व्वकंलक्षणमाह ।“अन्नाजीर्ण्णात् प्रद्रुताः क्षोभयन्तो-दोषाः कोष्ठे धातुसंघान् मलांश्च ।नानावर्णं नैकशः सारयन्तिशूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति ॥
अन्नं भुक्तं तदजीणं चेति कर्म्मधारये अन्नाजीर्णंतस्मात् प्रद्रुता उपद्रुताः । क्षोभयन्तः चाल-यन्तः । नैकश इत्यत्र नाकादित्वान्नाक्षरविप-र्य्ययः । नन्वामेन दोषा दूष्यन्ते गुर्व्वादिभक्ष-णादिभिरिव ते चातीसारमुत्पादयन्ति । नत्वाम-मेवातीसारमुत्पादयति । तेनामातीसारोऽपिदोषज एव किमर्थमयं पृथगुच्यते । उच्यते । आ-मातीसारस्य चिकित्साविशेषार्थं सम्प्राप्तिपूर्व्वकोलक्षणविशेषः पृथगुक्तः । कः स चिकित्साविशेष-स्तमाह । अतिसारेषु सर्व्वेष्वेव संग्राहकमौषध-मुक्तमामातीसारे तु ग्राहकं बिरुद्धं । यत उक्तं ।“नामे संग्राहकं विद्यादतीसारे कदाचन ।संगृहीतो बलादामो विकारान् कुरुते बहून्” ॥
इति । बलाद्भेषजबलात् । विकारान् ग्रहण्या-ध्मानशूलगुल्मशोथोदरज्वरादीन् ॥
* ॥
तस्यचिकित्सा ।“वत्सकातिविषा शुण्ठी विल्वहिङ्गुयवाम्बुदाः ।चित्रकेण युता एषां क्वाथ आमातिसारनुत्” ॥
आमातिसारस्य चिकित्सा पूर्व्वमुक्तैव ॥
* ॥
“शोथघ्नीन्द्रयवाः पाठा विडङ्गातिविषा घनाः ।क्वथिताः सोषणाः पीताः शोथातिसारनाशनाः” ॥
शोथघ्नी पुनर्नवा । उषणं मरिचं । सशोथातो-सारे ॥
* ॥
“आम्रास्थिमध्यमालूरफलक्वाथः समाक्षिकः ।शर्करासहितो हन्यात् छर्द्यतीसारमुल्वणं ॥
”मालूरफलं विल्वफलं ।“कषायो भृष्टमुद्गस्य सलाजमधुशर्करः ।निहन्याच्छर्द्यतीसारं तृष्णादाहं ज्वरं भ्रमं” ॥
छर्द्यतीसारे ॥
* ॥
“दध्ना ससारेण समाक्षिकेणभुञ्जीत निःसारकपीडितस्तु ।सुतप्तकुप्यक्वथितेन चापिक्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन” ॥
निःसारकः निढाही इति लोके । सुतप्तकुप्य-क्वथितेन । सुतप्तसुवर्णरजतेतरलोहनिर्व्वापण-क्वथितेन । भुञ्जीत पथ्यमिति शेषः ॥
निःसा-रके ॥
* ॥
“दीप्ताग्निर्न्निष्पुरीषो यः सार्य्यते फेनिलं शकृत् ।स पिबेत् फाणितं शुण्ठीं दघि तैलं पयो घृतं ॥
बला विश्वाश्टतं क्षीरं गुडतैलानुयोजितं ।दीप्ताग्निं पाययेत् प्रातः सुखदं वर्च्चसक्षये” ॥
पुरीषक्षये ॥
* ॥
“तुलां संकुट्य विल्वस्य पचेत् पादावशेषितं ।सक्षीरं साधयेत्तैलं श्लक्ष्णपिष्टैरिमैः समैः ॥
विल्वं सधातकीकुष्ठं शुण्ठी रास्ना पुनर्नवा ।देवदारु वचा मुस्तं लोध्रमोचरसान्वितं ॥
एभिर्मृद्वग्निना पक्वं ग्रहण्यर्शोऽतिसारनुत् ।विल्वतैलमिति ख्यातमत्रिपुत्त्रेण भाषितं ॥
ग्रहण्यर्शोऽधिकारे ये स्नेहाः समुपदर्शिताः ।प्रयोज्यास्तेऽतिसारेऽपि त्रयाणां तुल्यहेतुता” ॥
त्रयाणां ग्रहण्यर्शोऽतिसाराणां । विल्वतैलं ॥
* ॥
अथातिसारभेदस्य प्रवाहिकाव्याधेः संप्राप्ति-पूर्व्वकलक्षणमाह ।“वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासंनुदत्यधस्तादहिताशनस्य ।प्रवाहतोऽल्पं बहुशो मलाक्तंप्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः” ॥
अस्यायमर्थः । अहिताशनस्य अतिशयेन वातल-भक्ष्यभोजिनः । प्रवृद्धो वायुः प्रवाहतः कण्ठ-हृद्गलेन सशब्दं वायुमपानमार्गेण त्यजतः ।निचितं सञ्चितं । बलासं कफं । मलाक्तं पुरी-षयुक्तं अल्पं । बहुशः वारंवारं । अधस्तात्गुदमार्गेण । नुदति प्रेरयति । तज्ज्ञाः पुरा-णा वैद्याः । तां प्रवाहिकां । प्रवदन्ति कथ-यन्ति ॥
* ॥
तस्या वातजादिभेदेन रूपमाह ।“प्रवाहिका वातकृता सशूलापित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च ।सशोणिता शोणितसम्भवाच्चताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु” ॥
तत्र रूक्षप्रभवा वातजा । स्नेहप्रभवा कफजा । तुशब्दात्तीक्ष्णोष्णप्रभवा पित्तजा रक्तजा च । तासा-मतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वताञ्च ।क्रमं चिकित्सां ॥
* ॥
तस्याश्चिकित्सामाह ।“विल्वपेशी गुडं लोध्रं तैलं मरिचसंयुतं ।लीढ्वा प्रवाहिकाक्रान्तः सत्वरं सुखमाप्नुयात्” ॥
वित्त्वादिरवलेहः ॥
* ॥
“धातकीवदरीपत्रकपित्थरसमाक्षिकं ।सलोध्रमेकतो दध्ना पिबेन्निर्व्वाहिकार्द्दितः” ॥
एकतः प्रत्येकं दध्ना पिबेदित्यर्थः । निर्व्वाहिकाप्रवाहिका । धातक्यादिः ॥
* ॥
अथ असाध्या-तिसारिणोलक्षणमाह ।“पक्वजाम्बवसंकाशं यकृत्खण्डनिभं तनुं ।घृततैलवसामज्जवेसवारपयोदधि ।मांसधावनतोयाभं कृष्णं नीलारुणप्रभं ॥
कुणपं सकृदालोक्य नातिसारमुपक्रमेत् ।तृष्णादाहारुचिश्वासहिक्वापार्श्वास्थिशूलिनं” ॥
संमूर्च्छारतिसंमोहयुक्तं पक्ववलीगुदं ।प्रलापयुक्तञ्च भिषक् वर्ज्जयेदतिसारिणं ॥
संमूर्च्छासकलेन्द्रियमनसां स्वस्वविषयग्रहणाशक्तिहेतुर-वस्थाविशेषः । संमोहः विकृतमतित्वं ।“असंवृतगुदं क्षीणं शूलाध्मानैरुपद्रुतं ।गुदे पक्वे गतोष्माणमतीसारिणमुत्सृजेत् ॥
असंवृतगुदं गुदसंवरणाक्षमं ।गुदे पक्वे गतोष्माणं गुदपाकारम्भके पित्तेविद्यमानेऽपि शीतगात्रं नष्टाग्निं वा ।“श्वासशूलपिपासार्त्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितं ।विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ॥
शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकं ।छर्द्दिमुर्च्छाञ्च हिक्वाञ्च दृष्ट्वातिसारिणं त्यजेत् ॥
हस्तपादाङ्गुलीसन्धिप्रपाको मूत्रनिग्रहः ।पुरीषस्योष्णतातीव मरणायातिसारिणां ॥
अतीसारी राजरोगी ग्रहणीरोगवानपि ।मांसाग्निबलहीनो यो दुर्लभं तस्य जीवनं ॥
बाले वृद्धे त्वसाध्योऽयं लिङ्गैरेतैरुपद्रुतः ।अपि यूनामसाध्यः स्यादतिदुष्टेषु धातुषु” ॥
एतैर्लिङ्गैः पर्व्वोक्तैः पक्वजाम्बवसंकाशत्वादिभिः ॥
* ॥
अथातिसारयुक्तस्य लक्षणं ।“यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायश्च गच्छति ।दीप्ताग्नेर्लघु कोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः” ॥
उच्चारं पुरीषं विना स्थितः निवृत्त उदरामयो-ऽत्रातिसारः ॥
* ॥
अथातीसारिणो वर्ज्जनीया-न्याह ।“स्नानावगाहनाभ्यङ्गगुरुस्निग्धादिभोजनं ।व्यायाममग्निसन्तापमतीसारी विवर्ज्जयेत्” ॥
स्नानमुद्धृतजलेन । अवगाहनं नद्यादौ । इत्यती-साराधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥