| YouTube Channel

अतिशयः (atizayaH)

 
Apte
English
अतिशयः [atiśayḥ], [शी-अच्]
Excess, pre-eminence, excellence
वीर्य˚
R.*
 3.62
महिम्नां...अतिशयः
U.*
 4.21
तस्मिन् विधानातिशये विधातुः
R.*
 6.11 excellence, highest perfection of art.
Superiority (in quality, rank, quantity
&c.
 )
महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां को$प्यतिशयः
U.*
 6.11
oft
 en in
comp.
 with adjectives, in the sense of 'exceedingly'
˚रमणीयः
Mu.*
 3
आसीदतिशयप्रेक्ष्यः
R.*
 17.25
मुक्ता गुणातिशयसंभृतमण्डनश्रीः
V.*
 5.19
or with nouns, meaning 'excellent'
'excessive'
'very great'
˚रयः, अश्वातिशयम्
K.*
 8 the best of horses
˚दारिद्य्रोपहताः.
Advantageous result, one of the superhuman qualities attributed to Jain saints.
a.
 [अतिशयः अस्त्यर्थे अच् Superior, pre-eminent, excessive, very great, abundant.Comp. -उक्तिः
f.
exaggerated or hyperbolical language, extreme assertion.
a figure of speech, (corr. to hyperbole) said to be of 5 kinds in S. D., but of 4 in K.
P.
निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्य- विपर्ययः । विज्ञेयातिसयोक्तिः सा
Ex. of the first kind: कमल- मनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमार- सुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥
verbosity.
Apte 1890
English
अतिशयः [शी-अच्] 1 Excess, preeminence excellence
वीर्य° R. 3. 62
महिम्नां… अतिशयः U. 4. 21
तस्मिन् विधानातिशये विधातुः R. 6. 11 excellence, highest perfection of art.
2 Superiority (in quality, rank, quantity &c.)
महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोप्यतिशयः U. 6. 11
oft in comp. with adjectives, in the sense of ‘exceedingly’, ‘excessively’
°रमणीयः Mu. 3
आसीदतिशयप्रेक्ष्यः R. 17. 25
मुक्तागुणातिशयसंभृतमंडनश्रीः V. 5. 19
or with nouns, meaning ‘excellent’, ‘excessive’, ‘very great’
°रयः, अश्वातिशयं K. 80 the best of horses
°दारिद्र्योपहताः.
3 Advantageous result, one of the superhuman qualities attributed to Jaina saints.
a. [अतिशयः अस्त्यर्थे अच्] Superior, pre-eminent, excessive, very great, abundant.
Comp.
उक्तिः f. {1} exaggerated or hyperbolical language, extreme assertion. {2} a figure of speech, (corr. to hyperbole) said to be of {5} kinds in S. D., but of {4} in K. P.
निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् । कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा
Ex. of the first kind: कमलमनंभासि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायां । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरंपरा केयम् ॥ {3} verbosity.
Apte Hindi
Hindi
अतिशयः
पुं*
 - अति+शी+अच्
"आधिक्य, प्रमुखता, उत्कृष्टता"
अतिशयः
पुं*
 - अति+शी+अच्
श्रेष्ठता
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आधिक्यम्, अधिकता, अतिशयः, अतिरेकः, अतीरेकः, आतिशय्यम्
noun
आवश्यकायाः मात्रायाः अधिकम्।
"धान्ये आधिक्ये जाते तस्य विदेशविक्रयणं कर्तव्यम्।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: अतिशयः
Root: अतिशय
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ excess
⇒ wonder
⇒ wonderful
⇒ excellence
⇒ preeminence
Shloka(s):
1|1|66|1 ► नित्यानवरताजस्रमप्यथातिशयो भरः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|66|2 ► अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम्॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|67|1 ► तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढबाढदृढानि च। (स्वर्गवर्गः)
3|4|2|2 ► बलवत्सुष्ठु किमुत स्वत्यतीव च निर्भरे॥ (अव्ययवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|66|1 ⇢ अतिशयः (अतिशय) (पुं) ⇒ excess, wonder, wonderful, excellence, preeminence
➠ 1|1|66|1 ⇢ भरः (भर) (पुं) ⇒ war, mass, gain, bulk, load, booty, prize, weight, burden, excess, battle, bearing, contest, carrying, bringing, granting, multitude, abundance, bestowing, supporting, maintaining, great number, large quantity, raising the voice, shout or song of praise, act of bearing or carrying, carrying away or what is carried away
➠ 1|1|66|2 ⇢ अतिवेलम् (अतिवेल) (नपुं)
➠ 1|1|66|2 ⇢ भृशम् (भृश) (नपुं) ⇒ much, often, strong, mighty, greatly, harshly, quickly, strongly, vehement, abundant, severely, powerful, frequent, very much, eminently, violently, frequently, vehemently, excessively, without hesitation, in a superior manner
➠ 1|1|66|2 ⇢ अत्यर्थम् (अत्यर्थ) (नपुं) ⇒ excessive, exorbitant, beyond the proper worth
➠ 1|1|66|2 ⇢ अतिमात्रम् (अतिमात्र) (नपुं) ⇒ enormous, excessive, exceeding the proper measure
➠ 1|1|66|2 ⇢ उद्गाढम् (उद्गाढ) (नपुं)
➠ 1|1|66|2 ⇢ निर्भरम् (निर्भर) (नपुं) ⇒ deep, sound, ardent, full of, violent, vehement, excessive, filled with, abounding in, without weight or measure
➠ 1|1|67|1 ⇢ तीव्रम् (तीव्र) (नपुं) ⇒ hot, tin, iron, keen, shore, basil, sharp, acute, steel, strong, severe, ardent, fierce, intense, violent, pungent, rigorous, poignant, strained, horrible, stressed, excessive, intensive, pervading, black mustard, name of the river padmavatI, Intellect or Staff tree [Celastrus paniculatus - Bot.]
➠ 1|1|67|1 ⇢ एकान्तम् (एकान्त) (नपुं) ⇒ invariable, directed towards or devoted to only one object or person
➠ 1|1|67|1 ⇢ नितान्तम् (नितान्त) (नपुं) ⇒ very much, important, excessive, considerable, extraordinary, in a high degree, considerable , important
➠ 1|1|67|1 ⇢ गाढम् (गाढ) (नपुं) ⇒ firm, much, fast, close, dense, thick, strong, ardent, heavily, strongly, vehement, profound, very much, bathed in, dived into, excessively, tightly drawn, deep [colour], very important, deeply entered, very intensive, closely fastened, pressed together
➠ 1|1|67|1 ⇢ बाढम् (बाढ) (नपुं)
➠ 1|1|67|1 ⇢ दृढम् (दृढ) (नपुं) ⇒ sure, hard, firm, iron, close, rigid, whole, stiff, fixed, tight, solid, strong, mighty, strict, steady, intense, certain, violent, massive, fortress, resolute, complete, shut fast, confirmed, stronghold, consistent, persevering, established, firmly fastened, difficult to be bent, anything fixed or firm or solid, reduced to the last term or smallest number by a common divisor
➠ 3|4|2|2 ⇢ बलवत् (बलवत्) (अव्य) ⇒ dense, mighty, strong, intense, vehement, severely, powerful, prevailing, preponderating, possessing power, accompanied by an army
➠ 3|4|2|2 ⇢ सुष्ठुः (सुष्ठु) (अव्य)
➠ 3|4|2|2 ⇢ (किमुत) (अव्य)
➠ 3|4|2|2 ⇢ सुः (सु) (अव्य)
➠ 3|4|2|2 ⇢ अतिः (अति) (अव्य)
➠ 3|4|2|2 ⇢ (अतीव) (अव्य)
➠ 3|4|2|2 ⇢ निर्भरः (निर्भर) (पुं) ⇒ deep, sound, ardent, full of, violent, vehement, excessive, filled with, abounding in, without weight or measure
➠ 3|4|2|2 ⇢ (निर्भर) (स्त्री) ⇒ deep, sound, ardent, full of, violent, vehement, excessive, filled with, abounding in, without weight or measure
➠ 3|4|2|2 ⇢ निर्भरम् (निर्भर) (नपुं) ⇒ deep, sound, ardent, full of, violent, vehement, excessive, filled with, abounding in, without weight or measure
Related word(s):
जातिः ➡ परिमाणः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अतिशयः,
पुं,
 (अति + शी + अच्) अधिकः । तत्-पर्य्यायः । भरः २ अतिवेलं ३ भृशं ४ अत्यर्थं ५अतिमात्रं ६ उद्गाढं ७ निर्भरं ८ तीव्रं ९एकान्तं १० नितान्तं ११ गाढं १२ वाढं १३दृढं १४ । इत्यमरः ॥
अतिमर्य्यादः १५ उत्-कर्षः १६ । इति हेमचन्द्रः ॥
बलवत् १७ सुष्ठु १८किमुत १९ सु २० अतीव २१ अति २२ । इत्य-व्ययवर्गे अमरः ॥
अतिरिक्तः २३ समधिकः २४ ।इति विशेष्यनिघ्नवर्गे अमरः ॥