अतिदेश (atideza)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अतिदेश m.
  (-शः) Substitution,  supplement.
 E.
  अति,  and देश direction. 

Capeller Eng

English

 अतिदेश m.
  transfer,  extended application,  analogy.

Yates

English

 अति-देश (शः) 1.
m.
  Substitution. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अतिदेश 	-	  atideza 	-	 m.
  	-	 assimilation
समीकरण 	-	  samIkaraNa 	-	 n.
  	-	 assimilation
पाक 	-	  pAka 	-	 m.
  	-	 assimilation of food
शेषजाति 	-	  zeSajAti 	-	 f.
  	-	 assimilation of residue
सरूपता 	-	  sarUpatA 	-	 f.
  	-	 assimilation to the deity
सरूपत्व 	-	  sarUpatva 	-	 n.
  	-	 assimilation to the deity
विश्लेषजाति 	-	  vizleSajAti 	-	 f.
  	-	 assimilation of difference
पाक 	-	  pAka 	-	 m.
  	-	  digestion or assimilation of food
प्रत्युत्पन्नजाति 	-	  pratyutpannajAti 	-	 f.
  	-	 assimilation consisting in multiplication
सारूप्य 	-	  sArUpya 	-	 n.
  	-	 assimilation to or conformity with the deity
भागानुबन्धजाति 	-	  bhAgAnubandhajAti 	-	 f.
  	-	 assimilation of quantities by fractional increase
भागापवाहजाति 	-	  bhAgApavAhajAti 	-	 f.
  	-	 assimilation of quantities by fractional decrease
विपाक 	-	  vipAka 	-	 m.
  	-	  digestion conversion of food into a state for assimilation
मूलगुणजाति 	-	  mUlaguNajAti 	-	 f.
  	-	 assimilation and reduction of the root's co-efficient with a fraction

 
   अतिदेश  atideza  adj.
   overruling  
   अतिदेश  atideza  adj.
   previously stated   
   अतिदेश  atideza  m.
   assimilation  
   अतिदेश  atideza  m.
   extended application   
   अतिदेश  atideza  m.
   rule providing for more than the usual rule  
   अतिदेश  atideza  m.
   inference   
   अतिदेश  atideza  m.
   putting one thing instead of another  
   अतिदेश  atideza  m.
   analogy   
   अतिदेश  atideza  m.
   substitution  
   अतिदेश  atideza  m.
   overruling influence   
   अतिदेश  atideza  m.
   such a rule as affecting the form of a word  
   अतिदेश  atideza  m.
   transfer     
            

Wilson

English

 अतिदेश
m.
  (-शः) Substitution,  supplement.
E.
  अति,  and देश direction. 

Apte

English

अतिदेशः [atidēśḥ],  1 Transfer,  making over,  assigning.

(Gram. ) Extended application,  application by analogy,  transference of one attribute to another,  attraction of one case or rule to another
 अतिदेशो नाम इतरधर्मस्य इतरस्मिनू प्रयोगाय आदेशः (मीमांसा)
 or अन्यत्रैव प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्मसंहतेः । अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिरतिदेशः स उच्यते ॥ प्राकृतात् कर्माणो यस्मात्तत्समानेषु कर्मसु । धर्मप्रवेशो येन स्यादतिदेशः स उच्यते ॥ This अतिदेश is of 5 kinds: शास्त्र˚,  कार्य˚,  निमित्त˚,  व्यपदेश˚ & रूप˚. Thus in Grammar प्रकृति- वतू विकृतिः,  कर्मणा कर्मवत्तुल्यक्रियः or पुंवत्,  णिद्वत्,  व्यपदेशिवद्भावः & इण्वदिकः are instances. गोसदृशो गवयः is an instance of रूपातिदेश or analogy
 वाक्यार्थस्यातिदेशस्य स्मृतिर्व्यापार उच्यते Bhāṣā. P.*
  8. अतिदेश is generally expressed by words showing likeness or resemblance,  such as इव,  वत्,  सदृश &c.
  cf.
   also अतिदेशो नाम ये परत्र विहिता धर्मास्त- मतीत्यांन्यत्र तेषां देशः । ŚB. on MS.*  7.1.12. अतिदेश forms the subject matter 2of the 7th and the 8th अध्यायs of जैमिनि's मीमांसासूत्र. For its various divisions and subdivisions read: स च नाम्ना वचनेन वा । तत्र नाम त्रिविधमातिदेशिकं कर्मनाम,  संस्कारनाम,  यौगिकमिति । वचनं पुनर्द्विविधं प्रत्यक्षश्रुतमानु- मानिकं च । (ŚB. ibid.
 ).

Apte 1890

English

 अतिदेशः 1 Transfer,  making over,  assigning. 
2 (Gram.) Extended application,  application by analogy,  transference of one attribute to another,  attraction of one case or rule to another
 अतिदेशो नाम इतरधर्मस्य इतरस्मिन् प्रयोगाय आदेशः ( मीमांसा)
 or अन्यत्रैव प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्मसंहतेः । अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिरतिदेशः स उच्यते॥ प्राकृतात् कर्मणो यस्मात्तत्समानेषु कर्मसु । धर्मप्रवेशो येन स्यादतिदेशः स उच्यते ॥ This अतिदेश is of {5} kinds: शास्त्र°,  कार्य°,  निमित्त°,  व्यपदेश° & रूप°. Thus in Grammar प्रकृतिवत् विकृतिः,  कर्मणा कर्मवत्तुल्यक्रियः or पुंवत्,  णिद्वत्,  व्यपदेशीवद्भावः & इण्वदिकः are instances. गोसदृशो गवयः is an instance of रूपातिदेश or analogy
 वाक्यार्थस्यातिदेशस्य स्मृतिर्व्यापार उच्यते Bhāṣā P. 80. अतिदेश is generally expressed by words showing likeness or resemblance,  such as इव,  वत्,  सदृश &c. 

Monier Williams Cologne

English

 अति-देश m.
  transfer,  extended application,  inference,  analogy,  overruling influence,  assimilation

 a rule providing for more than the usual rule

 putting one thing instead of another,  substitution

 रूपातिदेश,  such a rule as affecting the form of a word

 अति-देश mfn.
   overruling,  previously stated. 

Monier Williams 1872

English

 अति-देश,  अस्,  m. transfer,  extended application, 
inference,  analogy,  overruling influence,  assimilation
a rule providing for more than the usual rule
 putting
one thing instead of another,  substitution
 रूपाति-
देश,  such a rule as affecting the form of a word
(अस्,  आ,  अम्, ),  overruling,  previously stated.

Macdonell

English

 अतिदेश ati-deśa,  m.
  extension to (gr.)
 analogical 🞄conclusion. 

Goldstucker

English

 अतिदेश m. (-शः) A rule providing for something more than
the ordinary or established rules (see प्रदेश,  उपदेश) pro-
vide for and not comprehended by them
 it may be either
enjoined specially or derived from inference
 if such a rule, 
in grammar,  affects the form,  gender &c. of a word, 
it is called रूपातिदेश,  लिङ्गातिदेश &c.
 in philosophy
atideśas of a general or comprehensive nature are called
सामान्यातिदेश and those restricted to a special case विशे-
षातिदेश. See also शास्त्रातिदेश,  कार्यातिदेश,  निमित्ता-
तिदेश,  व्यपदेशातिदेश. E. दिश् with अति,  kṛt aff. घञ्.

Benfey

English

 अतिदेश अतिदेश,  i. e. अति-दिश् + अ, 
m.
  Extension,  as e. g. of the significa-
tion of a word by analogy,  Bhāṣāp. 79.

Apte Hindi

Hindi

अतिदेशः
पुं*
  - अति+दिश+घञ्
"हस्तान्तरण,  समर्पण,  सुपुर्द करना"

अतिदेशः
पुं*
  - अति+दिश+घञ्
"अन्यत्र लागू होने वाली प्रक्रिया,  एक वस्तु के धर्म का दूसरी वस्तु पर आरोपण"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अतिदेश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರ್ಗಾಯಿಸುವಿಕೆ / ಒಂದರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು
निष्पत्तिः - > अति+दिश (अतिसर्जने) कर्म० “घञ्” (३-३-१९)।
व्युत्पत्तिः - > अतिदिश्यते |
प्रयोगाः - > “अन्यत्रैव प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्मसंहतेः । अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिरतिदेशस्स उच्यते” ।
विस्तारः - > ಮೀಮಾಂಸಕ ಮತರೀತ್ಯಾ: (೧) ಶಾಸ್ತ್ರಾತಿದೇಶ. (೨) ಕಾರ್ಯಾತಿದೇಶ. (೩) ನಿಮಿತ್ತಾತಿದೇಶ. (೪) ವ್ಯಪದೇಶಾತಿದೇಶ ಮತ್ತು (೫) ರೂಪಾದೇಶಗಳೆಂದು ಅತಿದೇಶವು ಐದು ವಿಧ. ವೈಯಾಕರಣ ಮತದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾತಿ ದೇಶವೂ ಸೇರಿ ಆರು ವಿಧ.

L R Vaidya

English

 atideSa {% m. %} Extended application of something said before,  analogy. (It is thus defined- अन्यत्रैव प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्मसंहते । अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिरतिदेशः स उच्यते.) अतः प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेनातिदिशति S.Bh.

Abhyankara Grammar

English

अतिदेश  extended application
 trans- fer or conveyance or application of the character or qualities or attributes of one thing to another. Atideśa in Sanskrit grammar is a very common feature prescribed by Pāṇini generally by affixing the tad. affix मत् or वत् to the word whose attributes are conveyed to another. e. g. लोटो लङ्वत् P. III. 4.85. In some cases the atideśa is noticed even without the affix मत् or वत्
 e.g.गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिन् ङित् P. 1.2.1 . Atideśa is generally seen in all grammatical terms which end with 'vadbhāva' e. g. स्थानिवद्भाव (P.I.1.56-59),  सन्वद्भाव (P.VII.4.93),  अन्तादिवद्भाव (P. VI.1.85),  अभूततद्भाव (P.IV.60) and others. Out of these atideśas,  the स्थानिवद्भाव is the most  important one,  by virtue of which sometimes there is a full repre- sentation i.e. substitution of the original form called sthānin in the place of the secondary form called ādeśa. This full representation is called रूपातिदेश as different from the usual one which is called कार्यातिदेश,  cf. M. Bh. VIII.1.90 Vārt. 1 and VIII.1.95. Vart.3. Regarding the use of अतिदेश there is laid down a general dictum सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः - when an operation depending on the general properties of a thing could be taken by extended application,  an operation depend- ing on special properties should not be taken by virtue of the same : e. g. भूतवत् in P. III.3.132 means as in the case of the gene- ral past tense and not in the case of any special past tense like the imperfect ( अनद्यतन ) ,  or the perfect ( परोक्ष ). See Par. Śek. Pari. 101,  M. Bh. on P. III. 3. 132. There is also a general dictum अति- देशिकमनित्यम्- whatever is transfer- red by an extended application,  need not,  be necessarily taken. See Par. Śek. 93.6 as also M. Bh. on P.I.1.123 Vārt.4,  I.2.1 Vārt. 3,  II.3.69 Vārt.2 etc.,  Kaiyaṭa on II. 1.2 and VI.4.22 and Nyāsa on P. I.1.56 and P. I.2.58 Vārt. 8. The dictum अातिदेशिकमनित्यम् is given as a Paribhāṣā by Nāgeśa cf. Pari. Śek. 93. 6.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अतिदेशः,  पुं,
   (अति + दिश् + भावे घञ्) अन्य-धर्म्मस्यान्यत्र आरोपणं । यथा,  -- “इण्वदिकः”इत्यादिः । इति दुर्गादासः ॥
 कारिका यथा,  --“प्रकृतात् कर्म्मणो यस्मात् तत्समानेषु कर्म्मसु ।धर्म्मोऽतिदिश्यते येन अतिदेशः स उच्यते” ॥
इति मलमासतत्त्वम् ॥
 स तु पञ्चविधः । शास्त्रा-तिदेशः । १ यथा,  -- “नित्येन तुल्यं शेषं स्यात्इत्यत्र तुल्यशब्देन अतिदेशः” । १ । कार्य्याति-देशः २ यथा,  -- “अप्रयाजास्ताः इत्यत्र कार्य्येणनिषेधेन दर्शपौर्ण्णमासधर्म्मातिदेशः” । २ । निमि-त्तातिदेशः ३ यथा,  -- “विकूतौ मौद्गचरुयागेब्रीहिंकार्य्यकारिणि मुद्गे ब्रीहिकार्य्यनिमित्तत्वात्धर्म्माः प्रोक्षणादयः कल्प्यन्ते” । ३ । व्यपदेशा-तिदेशः ४ यथा,  -- “मासमग्निहोत्रं जुहोतिइत्यत्र माससाध्यायनाख्ययागे अग्निहोत्रपदव्यप-देशात् अग्निहोत्रधर्म्मातिदेशः” । ४ । “रूपा-तिदेशः” ५ यथा,  -- “यजमानाद्भिन्नो यूपः इत्य-त्र यूपे यजमानादन्यत्वरूपावगमात् यजमान-धर्म्मस्य तदीयपरिमाणस्यातिदेशः” । इति श्राद्ध-विवेकटीकायां श्रीकृष्णः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अतिदेशः पु०
  अतिक्रम्य स्वविषयमुल्लङ्घ्य अन्यत्र विषये देशउपदेशः अतिदिश्यते वा करणे कर्म्मणि वा घञ् ।“अन्यत्रैव प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्म्मसंहतेः । अन्यत्रकार्य्यतः--प्राप्तिरतिदेशः स उच्यते । प्राकृतात् कर्म्मणोयस्मात्तत्--समानेषु कर्म्मसु । धर्म्मप्रवेशो येन स्यादतिदेशः सउच्यते” इत्यधिकरणमालाधृताभियुक्तवाक्योक्ते अन्यत्र-प्राप्तेऽन्यधर्म्मे तत्प्रापके शास्त्रभेदेच । यथा “प्रकृतिवत्विकृतिः कर्त्तव्येत्यादिः” स चातिदेशः पञ्चविधः शास्त्राति-देशः,  कार्य्यातिदेशः,  निमित्तातिदेशः,  व्यपदेशातिदेशः, रूपातिदेशश्च । एतस्य उदाहरणादिकमाकरे ज्ञेयम् ।अतिदेशश्च प्रायेण इववदादिसादृश्यवाचकशब्देन यथाप्रकृतिवत् विकृतिरित्यादि अयञ्च वैदिककर्म्मणीव व्याक-रणादिशास्त्रे,  लौकिके व्यवहारे च विद्यते यथा “इण्व-दिक,  इत्यत्र व्याकरणे रूपातिदेशः” “कर्म्मणा कर्मवत्तुल्य-क्रिय” इत्यादौ,  पुंवदित्यादौ च कार्य्यातिदेशः,  णिद्वदि-त्यादौ निमित्तातिदेशः,  व्यपदेशिवद्भाव इत्यादौ संज्ञाति-देश इत्येवं प्रकारा अतिदेशाःसन्ति ॥
 लोके च गोसदृशो-गवय इत्यादौ रूपातिदेश इत्यादि । अतएवोपमानरूपप्रमाणेअस्यातिदेशवाक्यस्य करणत्वं सहकारिभावोवेत्यादि तत्त-च्छास्त्रकारैरङ्गीकृतम् अतिदेशेन निर्वृत्तम् ठक् । आति-देशिकं त्रि०
  । “आतिदेशिकविधिरनित्य” इति परिभाषा ।

Capeller

German

 अतिदेश Übertrageng (g)

Stchoupak

French

 अति-देश-
 m.
  extension,  analogie.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.