| YouTube Channel

अतिथिः (atithiH)

 
Apte
English
अतिथिः [atithiḥ], [अतति गच्छति न तिष्ठति
अत्-इथिन्
Uṇ.*
 4.2
lit.
 a 'traveller'
according to Manu एकरात्रं तु निवसन् अतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ 3.12
cf.
 also यस्य न ज्ञायते नाम न च गोत्रं न च स्थितिः । अकस्माद् गृहमायातः सो$तिथिः प्रोच्यते वुधैः ॥]
A guest (fig. also)
अतिथिनेव निवेदितम् +
Ś.*
 4
कुसुमलताप्रियातिथे
Ś.*
 6 dear or welcome guest
पुरन्दरपुरातिथिषु पितृषु
Dk.*
 2 the guests of Indra's capital i. e. dead
so समरे यमनगरातिथिरकारि 12
धन्यानां श्रवणपथातिथित्वमेति (उक्तम्)
Ratn.*
 2.7. becomes a guest of, i. e. goes to or falls on the ears of the fortunate only
करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनातिथिम् K.P.
Wrath.
N.
 of a son of Kuśa and Kumudvatī and grandson of Rāma.
Comp.
 -क्रिया -पूजा, -सत्कारः -सत्क्रिया, -सेवा hospitable reception of guests, rite of hospitality, hospitality, attention to the guests -देव
a.
 [अतिथिर्देव इव पूज्यो यस्य] treating the guest as God. -धर्मः title or claim to hospitality
hospitality due to guests
गृह्यतां ˚र्मः
Pt.*
 1
यदि त्वतिथि- धर्मेण क्षत्रियो गृहमाव्रजेत्
Ms.*
 3.111 should come as guests-धर्मिन्
a.
 entitled to hospitality as a guest वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बे$तिथिधर्मिणौ । भोजयेत्सह भृत्यैस्तानानृशंस्यं प्रयोजयन् ॥
Ms.*
 3.112. -पतिः the host or entertainer.
Apte 1890
English
अतिथिः [अतति गच्छति न तिष्ठति
अत्-इथिन् Uṇ. 4. 2
lit. a ‘traveller’
according to Manu एकरात्रं तु निवसन्नतिथिर्व्राह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते 3. 112] 1 A guest (fig. also)
अतिथिनेव निवेदितं Ś. 4
कुसुमलताप्रियातिथे Ś. 6 dear or welcome guest
पुरंदरपुरातिथिषु पितृषु Dk. 2 the guests of Indra's capital i. e. dead
so समरे यमनगरातिथिरकारि 12
धन्यानां श्रवणपथातिथित्वमेति (उक्तं) Ratn. 2. 7 becomes a guest of, i. e. goes to or falls on the ears of the fortunate only
करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनातिथिं K. P.
2 Wrath.
3 N. of a son of Kuśa and Kumudavatī and grandson. of Rāma.
Comp.
क्रिया
पूजा,
सत्कारः
सत्क्रिया,
सेवा hospitable reception of guests, rite of hospitality, hospitality attention to the guests.
देव a. [ अतिथिर्देव इव पूज्यो यस्य] treating the guest as a God.
धर्मः title or claim to hospitality
hospitality due to guests
गृह्यतां °र्मः Pt. 1
यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमाव्रजेत् Ms. 3. 111 should come as a guest.
धर्मिन् a. entitled to hospitality as a guest Ms. 3. 112.
पतिः the host or entertainer.
Hindi
Hindi
(Masc.Nom.sing) अतिथि (सचमुच अदिनांकित)
Apte Hindi
Hindi
अतिथिः
पुं*
 - "अतति गच्छति, न तिष्ठति - अत्+इथिन्"
"मनु के अनुसार 'यात्री' का शब्दार्थ, अभ्यागत, प्रिय अथवा स्वागत के योग्य अभ्यागत"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अतिथिः, अतिथी, अभ्यागतः, अभ्यागता, अभ्यागतम्, आगन्तुः, आगान्तुः, आगन्तुकः, आगन्तुका, आगन्तुकम्, प्रघुर्णः, आवेशिकः, गृहागतः, प्राघुर्णिकः, प्राघुणिकः, प्राघुणः
noun
अज्ञातपूर्वगृहागतव्यक्तिः यस्य न ज्ञायते नाम न च गोत्रं न च स्थितिः अकस्मात् गृहमायाति ।
"अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते। स तस्मै दुष्कृतं दत्वा पुण्यम् आदाय गच्छति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: अतिथिः
Root: अतिथि
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ guest
⇒ visitor
⇒ person entitled to hospitality
Shloka(s):
2|7|34|1 ► स्युरावेशिक आगन्तुरतिथिर्ना गृहागते। (ब्रह्मवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|7|34|1 ⇢ आवेशिकः (आवेशिक) (पुं)
➠ 2|7|34|1 ⇢ (आवेशिक) (स्त्री)
➠ 2|7|34|1 ⇢ आवेशिकम् (आवेशिक) (नपुं)
➠ 2|7|34|1 ⇢ आगन्तुः (आगन्तु) (पुं) ⇒ guest, arriving, stranger, new comer, incidental, accidental, adventitious, anything added or adhering
➠ 2|7|34|1 ⇢ आगन्तुः (आगन्तु) (स्त्री) ⇒ guest, arriving, stranger, new comer, incidental, accidental, adventitious, anything added or adhering
➠ 2|7|34|1 ⇢ आगन्तु (आगन्तु) (नपुं) ⇒ guest, arriving, stranger, new comer, incidental, accidental, adventitious, anything added or adhering
➠ 2|7|34|1 ⇢ अतिथिः (अतिथि) (पुं) ⇒ guest, visitor, person entitled to hospitality
Related word(s):
जातिः ➡ मनुष्यः
परा_अपरासंबन्धः ➡ अभ्यागतः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अतिथिः,
पुं,
 कुशपुत्रः । स च श्रीरामचन्द्रस्य पौत्रः ।इति मेदिनी ॥
कोपः । इति विश्वः ॥
अतिथिः, त्रि, (अतति सातत्येन गच्छति न तिष्ठतिअत् + इथिन्) अज्ञातपूर्व्वगृहागतव्यक्तिः । इतिश्रीधरस्वामी ॥
अतिथ् इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।आगन्तुः २ आवेशिकः ३ गृहागतः ४ । इत्य-मरः ॥
स्त्रीलिङ्गे आवेशिकी ५ अतिथी ६ । इतितट्टीकासारसुन्दरी ॥
आगान्तुः ७ । इति हड्ड-चन्द्रः । प्रघूर्णः ८ अभ्यागतः ९ प्राघूर्णिकः १० । इतिहेमचन्द्रः ॥
प्राघुणिकः ११ । इति विश्वः ॥
प्राघुणः १२ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
* ॥
तस्यलक्षणं । यस्य न ज्ञायते नाम न च गोत्रं न चस्थितिः । अकस्मात् गृहमायाति सोऽतिथिःप्रोच्यते बुधैः ॥
* ॥
तस्य निवर्त्तने गृहस्थस्य दोषःयथा, --“अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्त्तते ।स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति” ॥
इति पुराणं ॥
* ॥
तस्य ग्रहणकालः । “ततोगोदोहमात्रन्तु कालं तिष्ठेद्गृहाङ्गने । अति-थिग्रहणार्थाय तदूर्द्ध्वं वा यदृच्छया” ॥
इतिविष्णुपुराणं ॥
* ॥
गोदोहकालश्च मुहूर्त्ताष्टम-भागः । यथा । “आचम्य च ततः कुर्य्यात् प्राज्ञोद्वारावलोकनं । मुहूर्त्तस्याष्टमं भागमुद्वीक्ष्योह्यतिथिर्भवेत्” ॥
इति मार्कण्डेयपुराणं ॥
* ॥
तस्यमूर्खत्वादिविचारो नास्ति । “प्रियो वा यदि वाद्वेष्यो मूर्खः पतित एव वा । संप्राप्ते वैश्वदेवान्तेसोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः” ॥
इति शातातपः ॥
* ॥
तस्य वेदादयो न प्रष्टव्याः ।“स्वाध्यायगोत्रचरणमपृष्ट्वापि तथा कुलं ।हिरण्यगर्भबुद्ध्या तं मन्येताभ्यागतं गृही” ॥
इति विष्णुपुराणं ॥
* ॥
तस्य देशादौ पृष्टे दोषः ।“देशं नाम कुलं विद्यां पृष्ट्वा योऽन्नं प्रयच्छति ।न स तत्फलमाप्नोति दत्त्वा स्वर्गं न गच्छति” ॥
इति स्मृतिः ॥
* ॥
अतिथये शक्त्यनुसारेणदातव्यं ।“भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा ।अदत्त्वा नैव भोक्तव्यं यथा विभवमात्मनः” ॥
इति मार्कण्डेयपुराणं ॥
* ॥
भिक्षादिलक्षणं ।“ग्रासप्रमाणा भिक्षास्यादग्रं ग्रासचतुष्टयं ।अग्राच्चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः” ॥
इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥
इत्याह्निकतत्त्वं ॥